Ocena brak

DUCHOWOŚĆ RELIGIJNA

Autor /RyjeK Dodano /24.08.2012

Forma duchowego życia opartego na akceptacji -> sacrum jako wartości nadrzędnej, kształtującej świadomość -> człowieka i jego dążenie do osobistej -> doskonałości w perspektywie -> pełni eschatycznej ; zespala w sobie religijność, -* ascezę oraz -> mistykę, wchodzące również w skład -> etosu, i łącznie z nimi stanowi przedmiot badań odrębnego działu teologii (-> duchowości religijnej teologia).

W znaczeniu pochodnym — idea naczelna wpływająca na ukierunkowanie systemów wierzeń (por. d.r. buddyzmu I czy -*• duchowość chrześcijańska) i prądów kulturowych (por. d.r. -> baroku I B), kształtowanie podstawowych treści kultu rei. (por. d.r. kultu Częstochowskiej Matki Bożej II B), a także instytutów doskonałości (por. d.r. zakonu -> benedyktynów III czy -> cystersów III).

I. ŹRÓDŁA — Naturalnym źródłem d.r. jest powsz. doświadczenie ludzkości szukającej ostatecznej racji bytu immanentne-go oraz jego celu transcendentnego; wynikiem tych poszukiwań jest m.in. -*• przeżycie religijne indywidualnego oświecenia zbawczego (buddyzm) oraz przeżycie rei. wspólnotowego porządku kosmicznego (-> braminizm, -> konfucjanizm), którego naruszenie sprowadza kary na człowieka; w tych przypadkach d.r. kieruje się ku rzeczywistości nieosobowej, dominującej nad życiem ludzkim, wymagającej podporządkowania się nadrzędnemu prawu istnienia (-> tao), zwł. przestrzegania tego porządku przez określone akty konieczne (np. kult sprawowany przez cesarza w staroż. -> Chinach I A), albo też do osiągnięcia stanu uszczęśliwienia ponadosobowego (-*• nirwana).

Nadprzyrodzonym źródłem d.r. jest -* objawienie Boże, będące specjalnym i nie zasłużonym darem -> łaski Bożej dla wybranych jednostek i grup; wystąpiło ono w trojakiej hist, formie — izr. (-> Mojżesz i -> prorocy), chrzęść. (-> Jezus Chrystus i -> Dwunastu), a wg wyznawców r* islamu także w muzułm. (->- Mahomet); w treści objawienia monoteistycznego zawarte są naczelne prawdy o życiu, normy postępowania, wzory osobowe oraz sankcje dot. -> odpowiedzialności za dobro i zło ; ich najważniejszym wkładem w rei. kulturę ludzkości jest doskonalenie obrazów Boga, z których każdy wywołuje odpowiadające mu postawy człowieka; w religii prawa objawionego (judaizm, islam) zawsze akcentowano stworzoność człowieka, inspirując głównie postawę -> bojaźni Bożej i posłuszeństwa, a w religii powołania zbawczego (->- profetyzm ST i chrześcijaństwo) podkreślano osobowy związek człowieka z Bogiem, wpajając postawę miłości Boga i dążenie do zjednoczenia się z nim.

Bezpośrednim źródłem d.r. są -+ księgi "święte, zawierające objawienie Boże i tradycje życia rei. oraz duchowego, a zwł. księgi kan. (jak Pismo św. ST i NT, muzułm. Koran, irańska -» Awesta, hind. -*• Wedy i -»• upaniszady); dokumentami duchowej kultury ludzkiej są także niektóre księgi buddyjskie (np. -»• Dhammapada) i chiń. (zwł. konfucjański -+ Wu-king i taoistyczne dzieło -»• Tao te king), żyd. -*• Talmud, a także m.in. księgi staroegip. i mezopotamskie; w rei. kulturach nie mających ksiąg objawienia czy in. dokumentów źródłem d.r. są dzieła filoz. i poetyckie (np. -* grecka religia, -> rzymska religia) oraz mity i sagi (np. religia -> Germanów i kultur oceanicznych), a także szkoły (np. pitagorejska w -*• hellenizmie) i -»• charyzmatyczne ruchy, przybierające różne formy organizacyjne, np. żyd. -»• chasydyzm, muzułm. -»• sufizm, hind. -»• joga, chiń. -* taoizm, jap. zen; świadkami tradycji duchowej i jej przekazicielami byli kierownicy duchowi (np. stoicy w hellenizmie, mnisi w chrześcijaństwie wsch., zwł. -* starcy w ros. prawosławiu, -»• guru w hinduizmie), na których zasługi w rozwoju d.r. wskazują także mistycy chrzęść, (np. -»• Jan od Krzyża, -»• Teresa Wielka).

II. ISTOTA — D.r., charakteryzując się ukierunkowaniem ku Bogu, obejmuje jednocześnie swym wpływem stosunek człowieka do samego siebie i do otoczenia.

1. W stosunku do Boga d.r. realizuje się w rei. -»• aktach ludzkich (V B, C), co najwyraźniej uwydatnia się w religiach teistycznych, gdzie na skutek pluralistycznego pojmowania rzeczywistości istnieje dramatyczne napięcie między człowiekiem i Bogiem; posiadany obraz -*• Boga (VIII) pogłębia człowiek w trakcie -* doświadczenia religijnego mimo transcendencji i niedosięgłego sacrum, wywołującego postawę -*• bojaźni Bożej, -*• posłuszeństwa i -*• miłości Boga, uwarunkowanej -*• pokorą i poczuciem zależności ontyczno-stwórczej wobec -*• Boga Ojca, poczuciem bliskości i kontaktem osobowym z -> Synem Bożym, który stał się człowiekiem w ->• Jezusie Chrystusie, oraz miłością zmierzającą do pełni eschatycznej w -»• Duchu Świętym; dążenie człowieka do Boga przybiera formy bezpośrednie (-»• kontemplacja) oraz pośrednie (-»• apostolat, pełnienie woli Bożej) i dokonuje się albo z motywu posłuszeństwa, albo z motywu miłości występującej w kilku odmianach (dziecięcej, przyjacielskiej, a wreszcie oblubieńczej), właściwych najwyższym etapom rozwoju d.r., zwł. mistyce chrzęść. (-»• doświadczenie mistyczne), żyd. (chasydyzm) i muzułm. (sufizm); uwarunkowane jest od wewnątrz doznawaniem działania Bożego, a z zewnątrz doznaniami pochodzącymi z kontaktu z przyrodą (np. -*• Franciszek z Asyżu) lub środowiskiem życiowym (np. -* Franciszek Salezy), albo ze specjalnym odczuciem łaski charyzmatycznej (np. -*• kwakrzy).

2. W stosunku do ludzi d.r. różnicują określone postawy:

° akcent położony na zbawieniu (własnym i cudzym) wytwarza postawę soteryczną, właściwą dla rei. wyzwolenia się z im-manentnego zła ludzkiego istnienia (~> sansara) i osiągnięcia pełni uszczęśliwiającego stanu (nirwana) albo zjednoczenia osobowego z Bogiem (-»• zbawienie) po zadośćuczynieniu za dawne winy oraz nawróceniu przez -* pokutę i -*• umartwienie;

° wysunięcie na pierwszy plan doskonałości osobistej preferuje konieczność oczyszczenia duchowego i zdobywania (za pomocą form życia rei.) -*• cnót mor., służących jako środki do osiągnięcia celu; w religiach autosoterycznych przez -> ascezę (U A,B) dąży się do zdobycia przewagi nad światem boskim, a w monoteistycznych wchodzi się na wstępny etap rozwoju duchowego (niebezpieczeństwem jest asceza jako cel sam w sobie);

° dążenie do wysunięcia na pierwszy plan osobistej świętości mor. zakłada traktowanie niektórych środków ascezy jako form życia zbliżających do rzeczywistości boskiej za pomocą charyzmatów nadprzyr., jak u -»• orfików, -*• cyników gr., -* eremitów i -+ cenobitów chrzęść, i muzułm., -*• esseńczyków izr. oraz ascetów hind, i buddyjskich (jogini, -»• aśrama, -* bhikszu), w celu wewn. złączenia się z tym, co boskie, przez skupienie, kontemplację, milczenie, post i in. umartwienia; wyższą formą świętości jest intensywna i habitualna łączność z Bogiem, wyrażająca się szczególnie w -> modlitwie.

3. Uwarunkowanie d.r. obrazem świata i jego relacją do Boga w aspekcie immanencji polega na przeżywaniu piękna absolutnego oraz pełni życia (wiedza i technika mają też realizować doskonałość ludzką) przez sympatię do wszystkiego, co żyje, i współczucie dla wszelkich cierpień (por. A. Schweitzer), gdyż we wszystkich pozyt. wartościach świata istnieją zarodki boskości (np. panteizm w doktrynach hind., zwł. -*• adwajta Siankary i chiń. taoizm); w aspekcie transcendencji polega na szukaniu pełnej wartości boskiej poza światem, w obliczu której wszystko to jest ostatecznie nicością i przeszkadza w dochodzeniu do pełnej rzeczywistości (piękno świata — pokusą, wiedza — zwykłą nadętością umysłu, a życie — przygotowaniem do śmierci) ;

konieczność wyrzeczeń (-> anachoreci, manicheizm) staje się niebezpieczeństwem dla każdej pogłębionej d.r. ; w aspekcie inkarnacjonistycznym, dla którego najwyższym wzorcem jest -> wcielenie Syna Bożego w Jezusie Chrystusie, rzeczy stworzone są drogą do Boga, mając w sobie coś z jego mocy i piękna, a rzeczy — sakr. bytową partycypacją w Bogu dzięki udzielanej łasce (-> egzystencja! nadprzyrodzony); Kościół ma za zadanie sakralizować stworzoną rzeczywistość w celu zbawienia i osiągnięcia pełni eschatycznej całego kosmosu (-> konsekracja świata).

III. FORMY — Proces personalizacji człowieka powoduje zanikanie rel.-społ. form d.r. na rzecz osobistej łączności z tym, co boskie (np. w heterodoksyjnych ruchach hind., a także u He-raklita i Teofrasta), lub co najmniej wpływa na podporządkowanie form wspólnotowych (upaniszady, -* Bhagawadgita, prorocy ST, Sokrates, Platon) osobistym przeżyciom religijnym. Indywidualne formy d.r. mogą niekiedy ulegać subiektywistycz-nej dewiacji, prowadzącej do powstania grup separatystycznych (wszelkie ruchy kontestujące w różnych religiach).

Wspólnotowe formy d.r. powstają na marginesie struktur organizacyjnych (np. -»• charyzmatyczny ruch) albo w konkretnych warunkach życia zbiorowości świeckich (d.r. małżeńska, rodzinna, apostolska), kapł. czy zak. ; specyfikę stanowią -*• duchowości szkoły, wywodzące się z indywidualnych doświadczeń rei. wielkich osobowości i będących ich odbiorcami grup nieformalnych (uczniowie), stopniowo organizujących się, a ostatecznie zaakceptowanych przez całą zbiorowość rei. (np. zatwierdzenie kan.).

Zinstytucjonalizowane formy d.r. zawdzięczają swe powstanie kapłanom albo królom (w staroż. Chinach cesarzom), występującym w imieniu swych społeczeństw jako urzędowi przedstawiciele publicznej czci Bożej oraz dysponenci tradycji kultycz-nej (-»• antropolatria); przejęli oni te funkcje od zwierzchników rodzin, będących kapłanami małych grup naturalnych; o zapotrzebowaniu społ. form d.r. świadczą pitagorejczycy (-* pita-goreizm) w staroż. Grecji, -»• westalki w staroż. Rzymie, dziewice słońca w państwie Inków, a także chrzęść, i buddyjskie zakony, wiążące swych członków ślubami ubóstwa, czystości i posłuszeństwa.

Indywidualne formy d.r. uzależnione są od przyjętych postaw, które formują się pod wpływem czci wewn., opartej na lęku wobec sacrum (religie pierwotne) lub dążeniu do Boga, wypowiadającego się w zaufaniu (wierze), nadziei i miłości (religie monoteistyczne i in. religie wyższe) w celu nawiązania z nim osobowego kontaktu; o wyższym stopniu d.r. świadczy dominująca postawa miłości, która rozwija się od postaci zaczątkowych (-> pokuta, -> nawrócenie się) aż do mist, zjednoczenia z Bogiem; w postaciach ortodoksyjnych d.r. na pierwszy plan wysuwa się żywą wiarę działającą przez miłość, a nie samą „miłość czystą", w postaciach natomiast skrajnych, wykraczających poza ortodoksję chrzęść, czy muzułm., pojawia się tendencja do istotowego zjednoczenia z Bogiem (Eckhart, mistycy suficcy).

D.r. natomiast uzewnętrznia się w rei. kulcie bezpośrednim (skierowanym wprost do Boga) albo pośrednim (przez cześć osób czy rzeczy świętych — reprezentantów i wyobrażeń świętości Boga), zwł. w -»• modlitwie i -> ofierze indywidualnej lub wspólnotowej (zwł. liturgicznej); jedną z postaci ofiary kultycznej jest spełnianie obowiązków stanu, uważając je za służbę Bożą w zwyczajnym życiu (np. kalwiniści), a także umartwienia osobiste i cierpliwe znoszenie wypadków losowych.

IV. STYLE — d.r. bywają determinowane pierwotnym -* doświadczeniem religijnym znaczących osobowości; w wyniku mechanicznego oddziaływania konkretnych form ich religijności stopniowo kształtuje się orientacja legalistyczna (zewn.); natomiast przy recepcji ich idei połączonej z osobistym przeżywaniem treści rei. kształtuje się d.r. aktywna i kontemplatywna (wewn.).

1. Legalistyczna orientacja d.r. wyraża się w posłuszeństwie wobec świętego prawa (-> rita hind., Tora izr.), zawartego w księgach świętych, oraz wobec autorytetu interpretatorów tych ksiąg (teologowie, prawnicy, rabini), czasem stanowiącego (w wyższych formach społ.-rel.) stały urząd nauczycielski, oparty na tradycji starszych; przejawia się ona w formach obyczajowych, np. u ludów pierwotnych, u których tradycja jest przekazywana ustnie, a autorytet rei. ściśle związany jest z autorytetem rodzinno-wspólnotowym, albo w formach instytucjonalno--kościelnych (np. w wielkich religiach — parsyzm, judaizm po niewoli babilońskiej, islam, chrześcijaństwo ery konstantyńskiej i hinduizm, zwł. wedyjski). Cechą legalistycznej d.r. jest lęk przed naruszeniem ścisłych przepisów sakr.-społ., aplikowanych kazuistycznie do różnych sytuacji życia; miejsce osobistego dążenia do Boga zajmuje troska o zachowanie porządku sakr. i spełnianie jak najliczniejszych dobrych uczynków; akty pobożności osobistej (modlitwa i ofiara) tracą spontaniczny charakter, a dostosowują się do wzorców społecznie akceptowanych (np. bibl., liturg.).

2. Aktywna orientacja d.r. wyraża się w osobistym przeżywaniu treści rei. z nastawieniem na działanie wewn. (skupienie się na własnym rozwoju duchowym) lub zewn. (pełnienie zadań apost.).

W pierwszym przypadku pojawiają się tendencje ascet. (monastycyzm buddyjski, chrzęść, i muzułm.) albo dążenie do zdobywania doskonałości przez pełnienie cnót społ. (konfucjanizm); centrum zainteresowania staje się osobisty stosunek do sacrum, z mniejszym czy większym uwzględnieniem rel.-społ. odniesień do -»• bliźniego, a kategorie ściśle rei. (np. sakramenty, modlitwę, ofiarę) redukuje do środków umożliwiających i ułatwiających zdobycie osobistej doskonałości; stosunek człowieka do Boga, który niekoniecznie musi być przez to podważony, często staje się kontaktem typu prawnego, dot. wzajemnych zobowiązań, co zbliża tę formę d.r. do legalistycznej. Drugą odmianę, która właściwa jest religii izr. na etapie prorockim, chrześcijaństwu zwł. w pierwszych wiekach rozwoju, mazdaiz-mowi i początkowym fazom islamu (zanim stał się religią państwa i prawa), charakteryzuje dynamiczność i optymizm, nastawione na realizację pełni dopiero na etapie eschat. ;

celem nadrzędnym staje się nie tyle własna doskonałość człowieka, ile chwała Boża i zbawienie in. ludzi (jednostka uważa siebie za narzędzie Boga w realizacji jego planów soterycznych), a każda rzecz ziemska uważana jest za stopień drogi do Boga i dlatego żadna z nich nie może być obojętna ani lekceważona, gdyż reprezentuje jakieś dobro pochodzące od Boga; modlitwa jest uwielbieniem i prośbą o miłosierdzie, a ofiara niezależnie od osobistych celów składającego ją człowieka oddaniem tego, co się Bogu należy z tytułu jego panowania.

3. Kontemplatywna orientacja d.r. wyraża się w izolowaniu się od świata zjawisk w celu ściślejszego i szybszego zjednoczenia z Bogiem, źródłem wszelkiego istnienia; przejawia się ona w różnych postaciach -> mistyki i różnicuje w zależności od osobowego czy nieosobowego traktowania Bytu Absolutnego. Osobowe pojmowanie Boga, które znamionuje prawowierną mistykę chrzęść., żyd. chasydyzm, muzułm. sufizm, hind. -»• bhakti, sprawia, że ekstaza jest zjawiskiem transcendentnym, a wszystkie zjawiska nadzwyczajne wyrazem kontaktu duchowego człowieka z absolutną Rzeczywistością.

Jeśli -»• Absolut ujmuje się immanentnie jako rzeczywistość kosmiczną i nieosobową, mistyka polega na „zagłębieniu się w sobie", aby na „dnie duszy" znaleźć najwyższą Rzeczywistość i przeżywać szczęście w „oświeceniu" i uwolnieniu od wszelkich cierpień (nirwana); takie tendencje istnieją w buddyzmie (zwł. satori w -»• zen) oraz taoiz-mie, a także pojawiają się w niektórych formach mistyki chrzęść, (np. u -*• Eckharta), muzułm. (np. al -»• Halladż) i hind. (np. u -+ Siankary).

 

A. Tanquerey, Précis de théologie ascétique et mystique, P
1923,1958 " (Zarys teologii ascetycznej i mistycznej I-II, Kr 1928,19491); H. Schmidt, Organisene Aszese. Ein zeitgemdsser. psychologisch orientierter Weg zur religiösen Lebensgestaltung, Pa 1938,19393; A. Żychliński, Teologia życia wewnętrznego, Ki 1947; J. de Marquette, Introduction to Comparative Mysticism, NY 1949; H.M. Oger, Spiritualité pour notre temps, P 1962; F. Roustang, Une initiation à la vie spirituelle, P 1963; EJ. Cuskelly, Spiritualität heute, Wû 1968; J. Bochenek, Zarys ascetykt, Wwa 1972; J.M. Moliner. Historia de la espiritualidad. Burgos 1972; Y. Raguin, Wege der Kontemplation in der Begegnung mit China, Ei 1972; J. Bielecki, La vita contemplativa nel recente magistero della Chiesa, R 1973; DES li 1778-1780,2020-2021 ; J. Sokorodiuk, Życie wewnętrzne w aspekcie psychologicznym i teologicznym, HD 48(1979) 105.

Podobne prace

Do góry