Ocena brak

DUALIZM - W PIŚMIE ŚWIĘTYM i LITERATURZE MIEDZYTESTAMENTALNEJ

Autor /Cieszyryj Dodano /23.08.2012

W najstarszych tradycjach ST nie ma jeszcze formalnego d., gdyż nawet zło i jego rzecznicy (demon) są zależni od Boga i działają z jego upoważnienia (por. 1 Sm 16,14; 2 Kri 6,33; Am 3,6).

Choć autorzy tekstów bibl. zetknęli się z dualistycznymi koncepcjami mezopotamskimi, pers. i kananejskimi, nie zdołały one wywrzeć większego wpływu na myśl bibl. wobec supremacji monoteizmu; praocean (hebr. t'hom, Rdz 1,2 akad. tiamat) w -> kapłańskiej tradycji czy proch ziemi (hebr. 'afar, Rdz 2,7) w jahwistycznej tradycji nie są elementami równorzędnymi Bogu, uwikłanymi w walkę z nim, ale jako stworzone przez Boga podlegają jego kierownictwu i kształtowaniu wg jego upodobania.

Jakkolwiek w świecie i w życiu człowieka istnieją przeciwieństwa, to jednak współistnieją one z sobą na ogół bez walki, realizując nawet ten sam zbawczy plan Boży (Job 1,6). Pewne przeciwieństwa antropol. i mor. (np. duch—ciało w Rdz 6,3; Iz 31,3; życie—śmierć w Pwt 30,15-20; światło—ciemność w Iz 9,1; Am 5,18) stają się zrozumiałe dopiero w świetle radykalizmu okresu judaistycznego.

Wraz z rozwojem -*• apokaliptyki i wzmagających się w ostatnich 2 wiekach przedchrześc. tendencji eschat., zarysowała się coraz wyraźniej koncepcja świata rozdwojonego; dawne bibl. współistniejące przeciwieństwa zaczęto uważać za wykluczające się wzajemnie i staczające z sobą nieubłaganą walkę.

Przyczyny d. wyjaśnia częściowo sytuacja rei., polit, i społ. judaizmu, mniej natomiast gnoza, która powstała pod wpływem d. Z czynników zewn. najczęściej wymienia się d. irański w postaci syn-kretycznej, zwł. w pewnych formach judaizmu heterodoksyjne-go (szczególnie Qumran); dlatego w ostatnich księgach ST brak tego typu d., a także antropologicznego d. hellenistycznego (-> dusza ludzka III A), który znany był autorowi Mdr (9,15), ale nie podważył monistycznego spojrzenia ST na człowieka (-> antropologia IV A).

W apokryficznej literaturze międzytest. istnieją natomiast ślady wielokierunkowego d., zarówno jego koncepcji czasu (nauka o 2 eonach, jednym pogrążonym w grzechu i drugim przyszłym, pełnym chwały — 4 Ezd 7,50; HenSłow 65,7-8) jak i d. przestrzeni — wertykalnej (zwł. w pismach gnostyckich); to, co z wysoka (nieba), i to, co z dołu (z ziemi, świata), oraz horyzontalnej (w wielu pismach, także już w Dn): następujące po sobie królestwa i epoki, Królestwo Boże — królestwo świata. Rozdwojenie dotyczy nie tylko świata widzialnego, lecz obejmuje cały kosmos, dzielący się na sferę Bożą z poddanymi mu ludźmi i duchami oraz sferę -* szatana wraz z całym zbuntowanym przeciw Bogu stworzeniem.

Walka duchów dobra i zła przybiera charakter antropol., ilekroć rozgrywa się ona w sercu człowieka (1 QS 3,20-26; 4,16-18); in. odpowiednikiem tej walki jest pogląd o 2 skłonnościach serca, rozwinięty zwł. w literaturze rabinistycznej (por. już w hebr. tekście Syr).

Najbardziej jednak rozwinął się w międzytest. literaturze d. moralny, często łączony z antropol.; schemat 2 -* dróg stał się osnową licznych katalogów cnót i wad (1 QS 3,20-21 i 4,2-14; HenSłow 30,15; TestAs 1,3-5; por. bBcrakh 28b w innym znaczeniu); szczególnie w Test XII dostrzega się specyficzną atmosferę d. — „Bóg dał ludziom 2 drogi i 2 skłonności i 2 rodzaje czynów, 2 miejsca i 2 cele; dlatego wszystko jest rozdwojone, jedno [występuje] przeciw drugiemu" (TestAs 1,3-4); in. schematami tego typu są „2 duchy" (TestJud 20,1; 1 QS 3,17-18; 4,23-24), znajdujące się w ustawicznej walce (-»• demon ID, oraz koncepcja 2 skłonności (TestAs 1,3-9; TestJud 20; bNed 32b; GenRabba 9 (7a); ciało, będące sferą wrogą duchowi (1 QS 4,20-21; 11,9.12; 1 QM 12,10-11) może ulec eschat, oczyszczeniu; tradycyjne antytezy -»• światło—ciemność, prawda—kłamstwo i in. stają się wykładnikami d. moralnego (1 QS 3,19—4,26).

Tendencje te wywarły wpływ na pisma NT, w których jednak zostały podporządkowane chrystologii i soteriologii, zwł. w wypracowanej przez Pawła Apostoła koncepcji ciała i ducha, walczącego z pożądliwościami (zwł. Rz 7—8; por. Ef 4,7-24; 5,8-14; Kol 3,1-17), oraz w urywkach parenetycznych (2 Kor 6,14-7,1; Ga 5,16-26; 1 Tes 5,5-10; por. 1 P 2,11-12); nigdzie jednak zło nie jest siłą równoważną dobru.

Chociaż Chrystus je zwyciężył, nie przestało działać w świecie i dlatego chrześcijanin w ślad za nim ma także zło zwyciężać dobrem (Rz 12,21) aż do chwili ostatecznego triumfu Boga nad złem i sprawcą szatanem (Ap 20,10.14; por. 1 QS 4,18-20). Ma on zachować dystans wobec pogrążonego w zepsuciu świata (1 Kor 7,29-31), ale nie uciekać od niego (1 Kor 5,10), przeciwstawiając -» człowieka nowego — staremu (Kol 3,9-10), wewnętrznego — zewnętrznemu, skazanemu na przemijanie (2 Kor 4,16), jak przybytek doczesny, który musi ustąpić miejsca wiecznemu (2 Kor 5,1-10); ostre przeciwstawienie „niegdyś—teraz" wyraża grzeszną przeszłość i zbawczą teraźniejszość (np. Kol 3,7-8; Tt 3,3-4; także Rz 7,5-6).

W Ewangeliach synopt. występują bliższe lub dalsze echa judaistycznych formuł koncepcji 2 eonów lub 2 dróg (np. Mt 7, 13-14); znane jest też określenie „synowie światłości" (Łk 16,8), nader częste w Qumran ; Jezus jest ukazany jako zwycięzca nad eonem zła i jego rzecznikiem szatanem.

Podobnie w J pewne idee d. dochodzą do głosu wyłącznie w celu pełnego przedstawienia własnej chrystologii i soteriologii, jak również w ramach kontrowersji z prądami gnostyckimi; taki sens mają antytezy światłość—ciemność (J 1,5-9), dzień—noc (J 11,9-10), prawo— —łaska (J 1,17), ciało—duch (3,6; 6,63), życie—śmierć (5,24), prawda—kłamstwo (8,44), z niskości — z wysoka (J 8,23) ; w tym samym kierunku rozwijała się dualistyczna koncepcja w Listach Jana (1 J 1,7; 2,4-17; 4,4-6; 5,18-19; 2 J 11).

 

Bousset Ret 331-342; B. Otzen, Die neugefundenen hebräischen Handschrif-lenunddie Testamente der XII Patriarchen, StTh7(1954) 125-157; H. Wildber-ger, Der D. in den Qumran-Schriften, AS 8(1954) 163-177; J. Duchesne-Guille-min, RAC IV 334-350; G. Baumbach, Qumran und Johannes-Evangelium, B 1958; R. Mayer, J. Reuss, Die Qumran-Funde und die Bibel, Rb 1959, 56-61 ; R.E. Murphy, Bsr In the Qumran-Literature and Sarks in the Epistle to the Romans, w: Sacra pagina. Ge 1959,60-76; H. Wildberger, Der Mensch zwischen zwei Wetten, Z 1959; L.R. Stachowiak, Dle Antithese Licht — Finsternis. Ein Thema der paulinischen Pardhese, ThQ 143(1963) 385-421; H. Braun, Qumran und das NT, T 1966, II 250-265; E. Simons, SM I 950-958; P. von der Osten-Sacken, Gott und Belial. Tradltlonsgeschlchtllche Untersuchungen zum D. In den Texten aus Qumran, Gö 1969; L.R. Stachowiak, Zagadnienie d. antropologicznego w ST i literaturze międzytestamentalnej, STV 7(1969) z. 2, 3-32 ; F.J. Stendebach, Das Böse und der Satan. Der Ursprung des Bösen tn der Heiilgen Schrift, BuK 30(1975) 2-7; J.L. Duheim, L'instruction sur les deux esprits et les Interpolations dualistes à Qumran, RB 84(1977) 566594; P.R. Davies, D. and Eschatology In the Qumran War Scroll, VT 28(1978) 2836; M. Delcor, DBS IX 964970; H. Haag, Vor dem Bösenratlos?, Mn 1978,19125; L. Stachowiak, Problematyka zla w ST i NT, w: Studio tectlonem faceré, Lb 1978, 198202; P.R. Davies, D. and Eschatology in I QM, VT 30(1980) 93-97.

Podobne prace

Do góry