Ocena brak

DUALIZM - W FILOZOFII

Autor /Cieszyryj Dodano /23.08.2012

D. powstał i się rozwijał już w starożytności jako próba przezwyciężenia monizmu pierwszych filozofów.

Pitagorejczycy przyjmowali istnienie w przyrodzie 2 czynników — kształtującego i kształtowanego, ograniczającego i ograniczonego, dopatrując się ich przeciwstawienia (kres — bezkres, parzyste — nieparzyste, jedność — mnogość, pierwiastek męski — żeński, spokój — ruch, linia prostakrzywa, światło — ciemność, dobro — zło); za d. pitagoreizmu przemawia formalna 2-członowość przeciwstawieństw, chociaż faktycznie człony każdego przeciwieństwa współistnieją, tworząc wspólną całość, i dzięki wzajemnemu zjednoczeniu przeciwstawnych członów stają się „siłą" i razem z in. „przeciwieństwami-siłami" tworzą świat zjawiskowy.

Anaksagoras przyjmował 2 wieczne zasady rzeczywistości — bierną, czyli nieskończoną „wszechmieszaninę", i czynną, czyli umysł; naturę biernej zasady tworzy mieszanina różnych przeciwstawnych składników, podczas gdy natura umysłu jest jednolita, w czym upatruje się jego siłę w stosunku do biernej mieszaniny opozycyjnych składników.

Empedokles wyjaśniał rzeczywistość przyjmując 4 bierne zasady (ogień, powietrze, woda i ziemia) oraz 2 czynne (miłość i nienawiść); zasady bierne stanowią podstawowe składniki świata, będącego w ciągłym ruchu powodowanym mocą zasad czynnych; zwycięstwa i klęski obu czynnych zasad następują kolejno po sobie.

Dualistyczny charakter ma również atomizm Leucypa i Demo-kryta z Abdery, wg których rzeczywistość składa się z nieskończonej liczby atomów i z nieskończonego ogromu próżni, pozbawionej świadomości; atomy są w ciągłym ruchu, próżnia natomiast pozostaje w spoczynku i służy atomom za miejsce ich ruchu.

Wg Heraklita świat stanowi sprzężenie 2 głównych przeciwieństw — jedności i wielości, czyli „nieujawnionej harmonii", którą ilustrował on siłą i ruchem ognia oraz drgającej cięciwy i struny. D. można dopatrzyć się także w systemie Platona, który przyjmuje 2 rodzaje bytów — rzeczy zniszczalne, zmienne, poznawalne zmysłowo oraz byty wieczne, niezmienne, czyli idee; również w człowieku samoistniejąca dusza i ciało zespolone są jedynie przypadłościowo, przy czym złączenie z ciałem nie jest dla duszy niezbędne, a nawet jest dla niej niekorzystne.

Gnostycy, nawiązując do religii Zaratusztry, przyjmowali istnienie w świecie 2 zmagających się zasad — dobra i zła, światła i ciemności (zło jest czynnikiem równie odwiecznym, jak dobro); skoro dobro pochodzi od Boga, a zło z materii, świat materialny uważali za dzieło złej potęgi, upadłego eona (-»• gno-stycyzm, -»• manicheizm).

W filozofii nowożytnej przedstawicielem d. był R. -»• Descartes, który przyjmował istnienie w świecie 2 odrębnych substancji — myślącej i rozciągłej ; mają one zasadniczo różne natury — ciała są rozciągłe i pozbawione świadomości, a dusze świadome i pozbawione rozciągłości ; w człowieku substancje te są wprawdzie połączone, ale tylko przypadłościowo. Opozycję między duchem a materią wprowadził do psychologii Ch. Wolff; wszelkie współcz. doktryny spirytualistyczne kontynuują dualistyczną koncepcję natury i ducha (np. H. Bergson, B. Croce).

W dążeniu do przezwyciężenia pierwotnej dualności i ukazania podstawowego czynnika bytu i dualnego stanu napotyka się jednak poważne trudności; np. gnostycy, przezwyciężając d. dobra i zła w kierunku panowania dobra, postulowali negację bytu (ruchu). Przezwyciężeniem d. jest teoria -* partycypacji.
Podstawowe odmiany d. występują w:

° teorii bytu (d. metafizyczny) jako odmiana pluralizmu, uznająca istnienie 2 niezależnych i niesprowadzalnych do siebie typów bytu (jako ostatecznych czynników rzeczywistości); d. absolutny przyjmuje 2 pryncypia absolutne (duch—materia, dobro—zło), z których pryncypium duchowe (dobro) uważa się za Boga; d. względny przyjmuje jeden byt absolutny (Boga), w którym są 2 zasady — jedna jako źródło dobra i druga jako źródło zła w świecie;

° teorii człowieka (d. antropologiczny) z racji przyjmowania jedynie przypadłościowej jedności duszy i ciała, rozumianych jako samodzielne substancje, oraz przeciwstawiania się m.in. stanowisku substancjalnej psychofiz. jedności -» człowieka (II D);

° teorii wartości (d. aksjologiczny) z racji przyznawania dobru i złu pozycji autonomicznej, zwykle wiążąc się z d. metafizycznym i antropologicznym.

 

A. Vierkandt, DerD. Im modernen Wehbild, B 1910,1923*, 67; E. Nobile, ltd. nella filosofia MI, Na 1932-33, 1935-40*; G. de Montpellier, Psychologie et d., RNPh 41 (1938) 534-543 ; S. Petrement, Le d. chez Platon, les gnostiques et les manichéens, P 1947; S.J. Skovgaard, D. and Demonology. The Function of Demonology in Pythagorean and Platonic Thought, Köb 1966; J. Klein, L'ultime réalité, entretiens sur la non-dualité. L'homme et la connaissance, P 1968; J. Gesber, Verfall und Teilhabe. Über Polarität. Dualität. Identität und deren Ursprung, Sa 1974; E. Berti, Aristotele era un pensatore dualista, L'Aquila 1975; E. Grudziński, Monizm a d. Z dziejów refleksji filozoficznej nad myśleniem i mową, Wr 1978.

Podobne prace

Do góry