Ocena brak

DRZWI KOŚCIELNE

Autor /Cieszyryj Dodano /23.08.2012

Element architektoniczny zamykający wejście do budynku kościoła lub przyległego doń pomieszczenia; często spełnia ponadutylitarną rolę dzięki dużej wymowie ideowej i bogactwu dekoracji plastycznej.

D.k. występują zasadniczo jako 1- i 2-skrzydłowe; w zależności od materiału (drewno, żelazo lub brąz) i techniki wykonania są wytworem snycerstwa, kowalstwa bądź odlewnictwa, a z uwagi na charakter dekoracji — rzemiosła artyst. lub rzeźby. Symbolika d.k. dotyczy misterium Kościoła („Ja jestem bramą. Jeżeli ktoś wejdzie przeze mnie, będzie zbawiony" — J 10,9); tematem ich dekoracji są idee chrystologiczne (typy i antytypy ze ST oraz sceny z ziemskiego życia Jezusa Chrystusa, z dziejów Kościoła i eschat, scena -* sądu ostatecznego);

poprzez związek artyst. i ideowy z portalami spełniały funkcję dydak-tyczno-religijną (dla katechumenów były pierwszym wprowadzeniem w tajemnicę Kościoła, dla ochrzczonych przypomnieniem prawd chrzęść.), a od schyłku XII w. były tłem dla uroczystych aktów jurydycznych kośc. i świeckich (sądy, wyroki) oraz miejscem promulgacji ustaw kośc. ; umieszczane na drzwiach antaby, najczęściej w kształcie lwiej paszczy, zgodnie z ówczesnymi zwyczajami usankcjonowanymi średniow. legislatura, symbolizowały prawo -» azylu wnętrza kościoła, do którego mógł zakołatać ścigany.

1. Sztuka powszechna — Najstarsze zachowane d.k. z 1. poł. V w. w bazylice S. Sabina w Rzymie i nieco od nich późniejsze w S. Ambrogio w Mediolanie wykonano w całości z drewna; pierwsze z nich składają się z 4 skrzydeł (boczne nieruchome), pokrytych w górnych partiach figuralnymi reliefami nawiązującymi do rzeźby hellenist. i rzym. ; 2-skrzydłowe drzwi mediolańskie, obramione plecionką, w scenach figuralnych ujawniają wahanie w wyborze środków wyrazu ; wybitnym dziełem wczesnoromaóskiej plastyki są 2-skrzydłowe drewniane drzwi kościoła Maryi Panny na Kapitolu w Kolonii z ok. 1065 z przedstawieniami wydarzeń ukrytego i pubi, życia Chrystusa.

Najstarsze d.k. z brązu pochodzą z LX i X w., kiedy to czołową rolę w dziedzinie ludwisarstwa odgrywało Bizancjum; odlewane w Konstantynopolu, często inkrustowane i zdobione techniką niello, nawiązywały w dekoracji do form rzym. ; ich płaszczyznę dzielono na kilkadziesiąt kwater, zawierających m.in. krzyże, napisy, cykle ewang. i epizody z życia świętych; artyści bizant. realizowali również zamówienia z zagranicy, zwł. z Włoch (S. Marco w Wenecji z 1085, katedra w Amalfi, św. Paweł za Murami w Rzymie, kościół w Atrani, katedra w Salerno); w orbicie wpływów bizant. powstawały też d.k. włoskie, będące wytworem miejscowego odlewnictwa (S. Zeno w Weronie z końca XI w., Canossa z 1111, Ravello z 1179, Monreale z 1186).

Echa bizantynizmu dostrzega się również w brązowych d.k. w krajach Europy Pn. ; do najstarszych należą 3 ocalałe z 4 drzwi brązowych w kaplicy Karola Wielkiego w Akwizgranie, nawiązujące do form antycznych; wprawdzie zostały one wykonane ok. 800 w warsztacie odlewniczym przy Cappella Palatina, ale są zapewne dziełem bizant. ludwisarza. Do akwizgrańskich podwoi nawiązują brązowe drzwi katedry w Moguncji z ok. 1000, odznaczające się wytworną, antykizującą dekoracją.

Drzwi brązowe w kościele św. Michała w Hildesheimie (z ok. 1015, fundacja bpa Bernwarda) są czołowym osiągnięciem odlewnictwa saskiego; każde z ich 2 skrzydeł, podzielone na 8 pól, pokryte jest pełnymi surowej ekspresji reliefowymi scenami z Rdz i NT; prawdopodobnie wzorowano na nich drzwi katedry w Augsburgu z ok. poł. XI w., w których ponadto zaznaczają się bizant.-wł. wpływy.

Drzwi katedr franc, sprzed XII w. nie zachowały się; istnieje tylko jeden przekaz o brązowych drzwiach, ufundowanych przez opata Sugera do kościoła w opactwie Saint-Denis pod Paryżem, z napisem „Kimkolwiek jesteś, jeśli chcesz ocenić chwałę tych drzwi — Podziwiaj nie złoto i cenę, lecz mistrzostwo dzieła".

Osobną pozycję zajmują drewniane 2-skrzydłowe drzwi katedry w Splicie, dzieło A. Buvina z 1214, zawierające w 14 polach reliefowe sceny o tematyce chrystologicznej.
W okresie gotyku d.k. są wytworem głównie kowalstwa artyst., posługującego się żelazem i eksponującego dekorację ornamentalną, najczęściej o motywach geometrycznych i roślinnych; były one w całości kute lub wykonywane z drewna (wzmacniane i zdobione okuciami żelaznymi); popularność zaczęły zdobywać również kraty w wejściach.

Drzwi kute pokrywano kratownicą z listew krzyżujących się pod kątem prostym, skośnie lub w układzie koncentrycznym, z ozdobnymi gwoździami w miejscach styków, a pola w kratownicy niejednokrotnie wypełniano herbami lub inicjałami fundatora, np. drzwi katedr franc. (Notre--Dame w Paryżu, w Saint-Gilles-du-Gard) i niem., z preferowanym motywem stylizowanej, często na jednym obiekcie w różnych wariantach, lilii (np. Erfurt); na Węgrzech upowszechnił się motyw lilii andegaweńskiej.
Podstawowe typy drzwi got. stosowano również w okresie renesansu, nadając im dekorację utrzymaną w nowym stylu; obok nich występowały obiekty snycerskie.

Jedynie we Włoszech kontynuowano świetne tradycje brązowego odlewnictwa rom.; pomostem między rzeźbą średniow. a renesansową są tzw. I drzwi flor. Baptysterium, odlane 1336 przez A. Pisano; każde z ich 2 skrzydeł zawiera 14 pól ze scenami z życia Jana Chrzciciela i alegoriami cnót, zamkniętymi w got. 4-liściach.

Przełomowe znaczenie dla ukształtowania się renesansowej rzeźby mają wykonane w tymże Baptysterium przez L. Ghibertiego
II drzwi o 28 płaskorzeźbach (20 scen z życia Chrystusa, 8 z postaciami ewangelistów i ojców Kościoła), ukończone 1424, oraz
III — o malarskiej kompozycji, zw. Porta del paradiso, ukończone 1452, otoczone bordiurą ze splotów roślinnych ożywionych motywami zwierzęcymi, mieszczące w pasach bocznych głowy portretowe (wśród nich Ghibertiego), a w polach środk. każdego skrzydła po 5 scen ze ST.

W okresie baroku, obok tradycyjnych drzwi kutych, okutych i krat, pojawiły się, zwł. w wejściach do bocznych pomieszczeń, drzwi drewniane o pięknej snycerce, niekiedy uzupełniane intarsia; w okresie klasycyzmu wprowadzono do d.k. w miejsce bogatej, barokowej, dekorację oszczędną i wytworną. W późniejszym okresie stosowano drzwi będące eklektycznym naśladownictwem obiektów z minionych epok; w XX w. są one coraz częściej wypierane przez rozwiązania funkcjonalne przy ograniczonej dekoracji.

2. Sztuka polska — Zachowane z epoki rom. brązowe d.k. reprezentują wysoką eur. klasę.

Z importu pochodzą drzwi katedry w Płocku (przeniesione przed 1340 do soboru Sofijskiego w Nowogrodzie Wielkim; od 1981 replika w katedrze płoc. wykonana na koszt państwa), odlane 1152-56 w Magdeburgu ; na ich kompozycję składa się 48 płyt z rzeźbą figuralną, zgrupowaną na 12 polach ograniczonych ramkami i dekoracją roślinną; głównym tematem są sceny z życia i męki Chrystusa; w górnej partii przedstawienie w typie Majes tas Domini'(Chrystus w Majestacie) i Traditio legis; widniejące na skrzydłach portrety — abpa magdeburskiego Wichmana i bpa płoc. Aleksandra z Ma-lonne — świadczą o silnych kośc.-polit, koneksjach polsko-sas-kich; drzwi płoc. ustępują klasą artyst. odlanym niewątpliwie w Polsce drzwiom katedry w Gnieźnie (—> Drzwi gnieźnieńskie).

Rzadki przykład d.k., zapewne z 2. poł. XII w., których okucia w charakterystyczny dla rom. okresu sposób nie łączą się z zawiasami, zachował się w pd. portalu opactwa w Czerwińsku n. Wisłą; ich dekoracja skomponowana jest koncentrycznie z lilii. Z przełomu romanizmu i gotyku pochodzą drewniane d.k. ze spiralnymi okuciami z ok. 1230 w wejściu do zakrystii kościoła cystersów w Sulejowie, drzwi z 1. poł. XIII w. w wejściu do skarbca kolegiaty w Opatowie oraz z pocz. XIII w. w zakrystii kościoła par. w Żarnowie (k. Opoczna).

W XIV w. w okuciach drzwiowych pojawiły się motywy got. w formie listwy wychodzącej z zawiasów i przechodzącej za pośrednictwem rombów w motyw lilii (katedra w Sandomierzu, kościół par. w Żembocinie pod Krakowem, kościół Św. Krzyża w Krakowie): ozdobne okucia niekiedy uzupełniano motywami fantastycznych zwierząt (Małujowice i Henryków na Śląsku).

Równocześnie, obok okutych drzwi drewnianych, stosowano drzwi w całości pokryte blachą żelazną, wzmacniając je kratownicą z listew o układzie prostym, skośnym lub promienistym, np. drzwi z 1364 w pd. i zach. portalach katedry Wawelskiej, wzbogacone w polach ozdobną literą K (monogram króla Kazimierza Wielkiego), zwieńczoną koroną, i z 1380 w kościele par. w Moskorzewie (k. Szczekocin), gdzie w polach występuje Baranek jako symbol Chrystusa. Najczęściej jednak pola między listwami zdobiono wyciętymi z blachy rozetami; drzwi okute tego typu używano w kościołach — zarówno w głównych wejściach, jak i w portalach do zakrystii — również w okresie nowoż., np. drzwi z ok. 1620 w portalach fasady głównej kościoła św. Piotra i Pawła w Krakowie.

W XVI i XVII w. kontynuowano także typ drewnianych drzwi okutych, niekiedy o bardzo rozbudowanych żelaznych wzmocnieniach (np. późno-got. drzwi do zakrystii kościoła w Złotym Potoku pod Częstochową z motywem rybich pęcherzy oraz okute drzwi w kościołach drewnianych w Libuszy i Binarowej k. Biecza). Od XV w. stosowano znane z epoki gotyku żelazne kraty ażurowe, które najczęściej zamykały wejście do kaplic.

Najwcześniejsze kraty odlane z brązu pochodzą z XVI w.; do najpiękniejszych należą wykonane przez norymberczyka H. Vischera 1530-32 drzwi do kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu oraz z 1535-37 do wawelskiej kaplicy bpa P. Gamrata; wiele obiektów tego rodzaju wykonywali gd. ludwisarze (K. Oldendorf, 1598, drzwi wejściowe do kaplicy Gostomskich w kolegiacie w Środzie Wlkp.; M. Weinhold, 1673, ażurowe drzwi w wejściu do kaplicy Wazów na Wawelu); drzwi wawelskie z wyobrażeniem szkieletów i symboli znikomości są przykładem przenikania do tego rodzaju dzieł tematyki kontrreformacyjnej.

Z czasów nowoż. pochodzą również d.k. o dekoracji snycerskiej (z 1. poł. XVII w. w kościele pocysterskim w Szczyrzycu k. Limanowej, z ok. 1640 w Sierakowie i na Bielanach pod Krakowem). Osobną kategorię drzwi stanowią bramki snycerskiej roboty w wejściach na ambonę czy chór muz. (z 1676 w kościele Mariackim w Krakowie, z ok. poł. XVII w. w kościele św. Pawła w Sandomierzu).

W rozwiniętym i późnym baroku nadal stosowano drzwi okute, lecz o odmiennej dekoracji; specjalną grupę stanowią okute drzwi z 1. poł. XVTII w., w których występuje podział cienkimi listewkami na kwadratowe pola wypełnione dużymi, utworzonymi z esownic, rozetami (kościół św. Anny oraz Floriana i Misjonarzy na Stradomiu w Krakowie, opactwo cysterskie w Mogile pod Krakowem, kościół Cystersów w Jędrzejowie); odosobniony przykład stanowią, dekorowane podziałem na romby, d.k. na Skałce w Krakowie, dzieło mistrza F. Fogta z 1743. W okresie baroku stosowano także wąskie wejścia {porta angusta), symbol rozgraniczenia 2 światów (np. w klasztorze karmelitów w Krakowie znajduje się portal [po 1674] z napisem na fryzie „per angusta ad augusta").

W okresie klasycyzmu i stylów neohist. do d.k. nie wniesiono ciekawszych rozwiązań technologicznych i formalnych; uwieńczonymi sukcesem usiłowaniami w tej dziedzinie są drzwi drewniane K. Hukana z 1929, z odlanymi w brązie głowami apostołów i pol. świętych, w wejściu do kruchty kościoła Mariackiego w Krakowie; w czasach najnowszych istnieje tendencja do wykonywania d.k. z tradycyjnych materiałów (kute żelazo, drewno), prostych w formie, niekiedy wzbogacanych przedstawieniami symbolicznymi (np. drzwi wejściowe do przedsionka kaplicy MB Częstochowskiej na Jasnej Górze).

 

M. Gebarowicz, D.k. tzw. płockie w Nowogrodzie Wielkim, STNL 3(1923) 65-68; O. Höver, Das Eisenwerk, B brw; L. Brehicr, La sculpture et les arts mineurs byzantins, P 1936; La sculpture romane (Blbliotheca alpina), P 1937; H. Schnitzler, Die Holztüren von St. Maria im Kapitol, Bo 1937; J. Pope--Henessy, Italian Gothic Sculpture XllI-XV Century, Lo 1955; Drzwi gniei-nieńskle I-II, Wr 1956-59 (passim); R. Krautheimer, L. Ghiberti, Pri 1956; H. Leisinger, Romanesque Bronzes. Church Portal In Medieval Europe, NY 1957; B. Kopydlowski, Polskie kowalstwo architektoniczne, Wwa 1958 (recenzja J. Samek, BHS 23(1961) 171-174); Volbách (passim); P. Bloch, St. Maria im Kapitol, Mönchengladbach 1959; A. Bochnak, J. Pagaczewski, Polskie rzemiosło artystyczne wieków średnich, Kr 1959; W. Mole, Sztuka Słowian południowych, Wr 1962; J. Pasierb, Próba syntezy treści ideowych „Drzwi gnieźnieńskich", BHS 30(1968) 240-242; M. Walicki, Dekoracja architektury i Jej wystrój architektoniczny, DSP I 197-246; A. Kapiński, „Wystawienie zwłok świętego Wojciecha" w „Drzwiach gnieźnieńskich". Próba określenia roli sceny w programie ikonograficznym zabytku, BHS 40(1978) 95-103; J. Samek, Porta angusta, FHA 16(1980) 141-158.

Podobne prace

Do góry