Ocena brak

DOWODY na ISTNIENIE BOGA - STRUKTURA DOWODÓW w TEORII BYTU

Autor /Lesley Dodano /18.08.2012

Biorąc pod uwagę kryteria epistemologiczne, największą wartość mają metafiz. dowody formułowane w realistycznej teorii bytu, ponieważ są metodologicznie neutralne w stosunku do rei. wiary i wyników badań nauk szczegółowych ; prowadzą do zdania egzystencjalnego o walorze koniecznościowym oraz poddają się racjonalnej kontroli intersubiektywnej ; praksistyczne nastawienie człowieka współcz. oraz wysoka ocena doświadczenia aksjologicznego znajdują najpełniejsze usatysfakcjonowanie w dowodach aksjologicznych; natomiast najwięcej sprzeciwów budzą dowody ontol., chociaż u analityków nadal cieszą się zainteresowaniem, zwł. gdy mniej lub bardziej świadomie bywają uzupełniane rozumowaniem metafizycznym.

Dla pełniejszego zrozumienia wartości poznawczej d.n.i.B. konieczna jest znajomość charakteru występującego w nich rozumowania; dotyczy to zwł. dowodów metafizycznych. W filozofii bytu dowód jest rozumowaniem (czynnością i wytworem) zmierzającym do uzasadnienia prawdziwości sądu „Bóg istnieje" na podstawie przyjętych wcześniej sądów dotyczących faktu istnienia bytów o złożonej strukturze wewn. (stąd ich wielość, zmienność i powiązanie przyczynowe); jest to uzasadnienie pośrednie (w drodze niezawodnego wnioskowania) zakresowo szersze niż dowodzenie, ponieważ obejmuje wszelkie procesy racjonalne doprowadzające do uznania tezy za prawdziwą; w filozofii bytu odrzuca się przyjmowaną przez intuicjonistów i irra-cjonalistów możliwość bezpośredniego (na mocy odpowiednio zreflektowanego doświadczenia) uzasadnienia tezy „Bóg istnieje".

Dowodzenia nie utożsamia się w filozofii bytu z -+ argumentacją, będącą pośrednim uzasadnieniem racjonalnym, które korzysta nie tylko z logiki czysto formalnej, ale także uwzględnia aspekt pragmatyczny (np. w dyskusjach światopoglądowych); nie utożsamia się go również z przekonywaniem o istnieniu Boga.

W dowodzeniu dozwolone są wyłącznie poprawne logicznie reguły rozumowania oraz przesłanki racjonalne, obiektywnie uznane i adekwatne w stosunku do wniosku, nie zaś momenty subiektywne, psychol., socjol., i stosowanie także języka ewoka-tywnego oraz apelowanie do przeżyć osobistych, wiary i postawy odbiorcy (jak w przekonywaniu).

W d.n.i.B. przyjętych w filozofii bytu wyróżnia się:

° punkt wyjścia, który stanowią zdania empiryczne, ale stwierdzające (dzięki intelektualnemu ujęciu) występowanie w bycie różnych stanów — faktu zmiany, przyczynowania, niekoniecznego istnienia, ustopniowania właściwości transcendentalnych, zachodzenia celowego działania w bytach pozbawionych poznania;

° interpretacja (posługująca się terminologią i zasadami metafiz.) ujętego stanu rzeczy, co doprowadza do stwierdzenia, że powyższe stany bytowe są niesamodzielne;

° uzasadnianie przy zastosowaniu zasady racji dostatecznej, że interpretowany stan bytowy dla swego ostatecznego wyjaśnienia ontycznego domaga się przyjęcia Bytu Koniecznego jako jedynej racji ontycznej, usprawiedliwiającej całkowicie i ostatecznie istnienie bytów niekoniecznych.

Przedmiotem dyskusji pozostaje problem, czy proces przejścia od poznania bytów niekoniecznych do przyjęcia tezy o istnieniu Boga można nazwać terminem „dowód"; w ogólnej metodologii nauk terminem tym określa się najczęściej uzasadnianie takich twierdzeń, które można wyprowadzić z przesłanek wyłącznie dzięki zastosowaniu jednej z ogól noi og. reguł, czyli na podstawie formy wyrażeń.

D.n.i.B. nie są oparte wyłącznie na regułach logiki dedukcyjnej; rozumowanie, w wyniku którego uzyskuje się zdanie „Bóg istnieje", polega na tym, że poszczególne przesłanki są prawdziwe oraz że związek tego zdania i przesłanek ujmowany jest również w akcie poznawczym, stwierdzającym niezawodnie metafiz. skutkowość bytów, a nie na tym, że wniosek z log. koniecznością wynika z przesłanek; przebieg operacji dowodowej jest tu wyjątkowy i nie można go bez reszty utożsamiać z procesami dowodowymi, stosowanymi zwykle w naukach formalnych. Próby formalizacji niektórych d.n.i.B. (zwł. dowodu z ruchu — J. Salamuchy i L. Larouche'a) pozwoliły ujawnić i wyraźnie sformułować wszystkie założenia dowodu oraz zasadniczy schemat uzasadniania ;

dowód nadbudowano wprost na klasycznym rachunku log., zamieniając niektóre jego tezy w reguły wnioskowania lub po ontolog. zinterpretowaniu traktując je jako założenia oraz dodając symbolicznie zapisane specyficzne aksjomaty dot. ruchu pojętego metafizycznie i kilka definicji z tejże dziedziny. Główny tok tego dowodu brzmi w języku potocznym następująco:

° jeśli cokolwiek się porusza, istnieje motor, który to coś porusza;

° relacja poruszania jest relacją porządkową (czyli spójną, nie-zwrotną i przechodnią);

° istnieje co najmniej jeden przedmiot w ruchu (istnieje „y" należące do zbioru wszystkich przedmiotów, między którymi zachodzi relacja poruszania);

° każdy przedmiot, jeśli nie jest identyczny z „y" i jest w ruchu (należy do tego samego zbioru, co „y", a więc zbioru wszystkich przedmiotów, między którymi zachodzi relacja poruszania), poruszany jest przez „y" albo porusza „y".

Musi więc istnieć taki motor, który sam nie jest poruszany, ale porusza wszystko, co różni się od niego i jest w ruchu. Dzięki formalizacji dowodu z ruchu uwidoczniono konieczne założenia do przeprowadzenia formalnego d.n.i.B. oraz ujawniono trudności formalizacji języka filoz., ale poznawczego waloru dowodu nie wzmocniono; sformalizowana operacja poznawcza istnienia Boga przybrała postać hipotetyczno-deduk-cyjną (jeśli przyjmie się takie tezy, to istnieje Pierwszy Poruszy-ciel), a nie kategoryczno-dedukcyjną (ponieważ zjawisko ruchu jest wynikiem określonej wewn. struktury bytu, przeto istnieje byt absolutny).

Ze względu na analog, charakter pojęć metafiz. trudność formalnego ujęcia istnienia realnego (jako wewn. czynnika bytu) oraz konieczność uwzględnienia w ogóle elementów konstytutywnych wewnątrzbytowych (możność — akt, istota — istnienie) transpozycja dowodu metafiz. na język typu formalno--logicznego jest nieadekwatna, gdyż można nim wyrazić tylko związki międzyjednostkowe lub relacje części przestrzenno-cza-sowych przynależenia elementów do zbioru; nie da się jednak adekwatnie sformułować wypowiedzi o takich składnikach bytu, jak istota i istnienie, możność i akt, które dla bytu nie stanowią ani elementów (czynników lub składników) zakresu, ani jakości; inne też są podstawy i natura powszechności, konieczności
analityczności praw metafiz. aniżeli logicznych.

W rozumowaniu uzasadniającym istnienie Boga relacje zachodzące między metafiz. elementami bytu gwarantują ostatecznie tezom powszechność (dotyczą wszystkiego, co jest bytem, i o ile tylko jest bytem) oraz konieczność (składniki te konstytuują sam byt tak, że zanegowanie tez na tym opartych byłoby zanegowaniem bytu w danym aspekcie); powszechność absolutna transcendentalnej zasady racji bytu gwarantuje, że ta zasada dotyczy nie tylko związków między bytami w świecie dostępnym bezpośrednio, ale obowiązuje także i świat w stosunku do jakiejś transcendentnej przyczyny; świat i jego przyczynę rozpatruje się jako byty, a prawa bytu są prawami wszystkiego, co istnieje — dotyczą więc tego, co stanowi konstytutywny element bytu jako bytu.

Metodologiczna wymowa terminu „droga", zastosowanego przez Tomasza z Akwinu na określenie procesu dojścia do twierdzenia, że istnieje Bóg, okazała się słuszna na tle współcz. teorii uzasadniania twierdzeń w filozofii bytu.

W świetle powyższych wyjaśnień dowód w teorii bytu ma nast. przebieg: doświadczalne stwierdzenie istnienia wielu różnych bytów wskazuje dzięki analizie metafiz. na ich złożoność i zmienność — każdy z nich jest bytem wewnętrznie złożonym (stanowi jedność elementów powiązanych z sobą i pozostających w określonych relacjach); ujmując złożoność i jedność bytu w metafiz. schemat istoty (zbiór konkretnych cech decydujących o tym, że dany byt jest właśnie taki, jest tym, czym jest) oraz istnienia (fakt, że jest), podkreśla się, że nie należy ono do natury żadnego ze znanych bytów, gdyż w przeciwnym razie nigdy nie przestałyby one istnieć (istnienie jest czymś zewn. w stosunku do jego natury);

stwierdzając zaś zmiany radykalne, czyli fakt zaistnienia bytu i koniec jego istnienia, oraz zmiany przypadłościowe, czyli nabywanie nowych cech i utratę dawnych, dochodzi się do wniosku, że nie jest on konieczny; wobec powyższego każdy byt złożony i zmienny jest przygodny egzystencjalnie, czyli nie jest bytowo samowystarczalny i z racji po-chodności i zależności w istnieniu od in. bytów nie tłumaczy w aspekcie ontycznym konieczności swego istnienia;

ponieważ in. byty w obrębie świata wprost dostępnego poznawczo, a nawet wszechświat jako całość mają taką samą strukturę bytową, pozostając zbiorem bytów niekoniecznych (niezależnie od tego, czy są skończone czy nieskończone w czasie i przestrzeni), domagają się ostatecznej racji istnienia od bytu o strukturze odrębnej (prostej); sumowanie czy rozciąganie czasowe i przestrzenne bytów niekoniecznych nie stworzą bytu koniecznego;

z uwagi na to, że działanie musi być proporcjonalne do podmiotu, który działa, byty nie będące racją własnego istnienia (a istniejące istnieniem otrzymanym) nie mogą stanowić ostatecznej racji ani źródła istnienia in. bytów, lecz jedynie mogą być przekazicielami istnienia (np. rodzice przekazują istnienie dzieciom); být przygodny, który jest pośrednią przyczyną sprawczą istnienia, domaga się przyczyny głównej, czyli Bytu Absolutnego, niezłożonego, niezmiennego, do którego natury należy istnienie.

Zanegowanie więc istnienia Bytu Absolutnego, którego istotą jest istnienie, pociąga stwierdzenie niemożliwości istnienia bytu przygodnego, a jego przyjęcie wyjaśnia istnienie bytów, w których istota nie utożsamia się z istnieniem. Ponadto rozpatruje się w teorii bytu in. stany bytowe, zwł. koniecznie przysługujące wszystkim bytom właściwości transcendentalne — jedność, odrębność, prawdziwość, dobroć i piękno;

ponieważ przysługują one wszystkim bytom w różnym stopniu, domagają się istnienia bytu, będącego Pełnią Jedności, Prawdy, Dobra i Piękna. Bytowość bytu i transcendentalne właściwości tłumaczą się ostatecznie koniecznym związaniem bytów przygodnych (danych w doświadczeniu) z Bytem Absolutnym, ale zawsze będzie to wyjaśnienie metafizyczne, czyli za pomocą wewnętrznej złożoności bytowej.

 

G. Grunwald, Geschichte der Gottesbeweise im Mittelalter bis zum Ausgang der Hochscholastik, B 1907; K. Staab, Die Gottesbeweise in der katholischen deutschen Literatur von 1850-1900, Pa 1910; R. Garrigou-Lagrange, Dieu, son existence et sa nature, P 1915,195o11; H. Straubinger, Texte zum Gottesbeweis, Fr 1916; J. Hessen, Der augustinische Gottesbeweis historisch und systematisch dargestellt, Mz 1920; F. Schulte, Die Gottesbeweise in der neueren deutschen Literatur, Pa 1920; F. Sawicki, Die Gottesbeweise, Pa 1926; P. Descoqs, Prae-lectiones theologiae naturalis. Cours de théodicée I-II, P 1932-35; J. Iwanicki. Leibniz et les démonstrations mathématiques de l'existence de Dieu, Str 1933; J. Salamucha, Dowód „ex motu" na istnienie Boga, CT 15(1934) 53-92; A. Cottier, Der Gottesbeweis in der Geschichte der modernen Aufklärungsphilosophie, Bn 1943; R. Arnou, De quinqué vus sancii Thomae ad demonstrandum Dei existentiam apud antiquos graecos et arabes et judaeos praefornzatis vel adumbratls textus selectos, R 1949; A. Silva-Tarouca, Praxis und Theorie der Gottesbeweisen, W 1950; K. Kłósak, W poszukiwaniu Pierwszej Przyczyny I-II, Wwa 1955-57; K. Oehler, Der Beweis für den unbewegten Beweger bel Aristoteles, Phil 99(1955) 70-92; I. Różycki, Dowód teleologiczny na istnienie Boga, CT 26(1955) 413-464; F. Wilczek, Ontologiczne podstawy dowodów na istnienie Boga wedlug Tomasza z Akwinu i Dunsa Szkota, Wwa 1958 ; W. Granat, Teodycea. Istnienie Boga i jego natura, Pz 1960, Lb 19682; D. Henrich, Der ontologiche Gottesbeweis. Sein Problem und seine Geschichte In der Neuzeit, T 1960; L. Liebhart, Wege der natürlichen Gotteserkenntnis, ThPQ 108(1960) 81-94, 161-172; T. O'Brien, Metaphysics and Existence of God, Wa 1960; M. Guerard des Lauriers, Preuve de Dieu et savoir scientifique, Aq 4(1961) 129-145; H. Kimmerle, Die Gottesbeweise Anselms von Canterbury, B 1961; Z.J. Zdybicka, Charakter rozumowania występującego w Tomaszowym dowodzie kinetycznym istnienia Boga, Znak 13(1961) 1482-1499; J. Kopper, Reflexion und Raisonnement im ontologischen Gottesbeweis, Kö 1962; J.P. Planty-Bon-jour, Die Struktur des Gottesbeweises aus den Seinsstufen, PhJ 69(1962) 282-297; E. Sillem, Ways of Thinking about God. Thomas Aquinas and the Modern Mind, NY 1962; W. Janke, Das ontologische Argument in dir Frühzeit des Leibnizschen Denkens (1676-78), KantSt 54(1963) 259-287; G.P. Klubertanz, M.R. Holloway, Being and God, NY 1963; O.A. Rabut, Le problème de Dieu inscrit dans l'évolution, P 1963; E. Schneider, Das Anselmische Argument und der ontologische Gottesbeweis, Bo 1963; W. Brugger, Theologia naturalis. Ba 1964; The Existence of God, NY 1964; G. Scheltens, Der Gottesbeweis des Johannes Duns Scotus, WiWei 27(1964) 229-245; B. von Brandenstein, Wege zur Gotteserkenntnis, SJP 9(1965) 65-124; De Deo inphilosophia sancii Thomae et in hodierna philosophia. Acta VI Congrcssus Thomistici Internationalis I-II, R 1965-66; A.C. Ewing, Two ..Proofs" of Gods Existence, RSt 1(1965-66) 29-45; The Ontological Argument. From Anselm to Contemporary Philosophers, GC 1965; A. Bertuletti, La prova dell'esistenza di Dio e le cinque vie, Aq 9(1966) 346-359 ; J.M. Carreras, El argumento de la contingencia y la logica moderna. Pensamiento 22(1966) 131-155; M. Guérard des Lauriers, La preuve de Dieu et les cinq voies, R 1966; E. von Ivánka, Gottesbeweise in heutiger Sicht, SJP 10-11(1966-67) 317-319; L. Leahy, Réflexions sur les preuves de l'existence de Dieu et leur structure, ScE 18(1966) 467-473; D. Burrill, The Cosmologica! Arguments. A Spectrum of Opinion, GC 1967; W. Cramer, Gottesbeweise und ihre Kritik, F 1967; J. Ferrnau, Der Gottesbeweis, D 1967; L.O. Kattsoff, Convincing and Proofs for the Existence of God, Tn 1967; H. Ogiermann, Die Gottesbeweise in der Sicht des modernen Menschen, ThPh 42(1967) 89-101;
A. Plantinga, God and Other Minds. A Study of Rational Justification of Belief in God, It 1967; F. Rivetti Barbo, La formalizzazione e la struttura propria delle „vle" di asceza a Dio. Considerazioni metodologiche, RiFN 59(1967) 161-177; V. Fontana, Linguistic Analysis and Inference about God, Th 32(1968) 201-212; J. Hick, A.C. McGill, The Many-Faced Argument. Recent Study on the Ontological Argument for the Existence of God, Lo 1968; Q. Huonder, Die Gottesbeweise. Geschichte und Schicksal, St 1968; J. Javaux, Prouver Dieu?, P 1968; SFB I-III; H. Holzhey, Der ontologische Gottesbeweis, Bas 1969; A. Kenny, The Five Ways. Saint Thomas Aquinas Proofs of God's Existence, Lo 1969; D.R. Keyworth, Modal Proofs and Disproofs of God, Pers 50(1969) 33-52; W. Schulz, Der Gott der neuzeitlichen Metaphysik, Pfullingen 1969; J.A. Brunton, The Logic of God's Necessary Existence, IPhQ 10(1970) 276-290; Ch. Hartshorne, Six Theistlc Proofs, Monist 54(1970) 159-180; M. Jaworski, Dowody istnienia Boga a fenomen religii, ACr 2(1970) 53-80; J.F. Ross, On Proofs for the Existence of God, Monist 54(1970) 201-217; G.W. Bennett, The Reality of God and the Interpretation of Being, NY 1971; M.J. Buckley, Motion and Motions God. Thematic Variations In Aristotle, Cicero, Newton and Hegel, Pri 1971 ; J.H. Hick, Arguments for the Existence of God, NY 1971 ; E.L. Mascall, The Openness of Being. Natural Theology Today, Lo 1971; A.G. Nasser, Factual and Logical Necessity and the Ontological Argument, IPhQ 11(1971) 385-402; J. Barnes, The Ontological Argument, Lo 1972; D. Bonnette, Aquinas' Proofs for God's Existence, Hg 1972; Con Dio e contro Dio. Raccòlta sistematica degli argomenti pro e contro Dio I-II, Mi 1972-73; L. Dupré, The Cosmological Argument after Kant, IJPR 3(1972) 131-145; H. Knudsen, Gottesbeweise im deutschen Idealismus. Die modaltheoretische Begründung des Absoluten dargestellt an Kant, Hegel und Weisse, B 1972; S. Kowalczyk, Filozofia Boga, Lb 1972; N.A. Luyten, Führts ein Weg zu Gott?, Fri 1972; M. McPherson, The Argument from Design, Lo 1972; B.R. Reichenbach, The Cosmological Argument. A Reassessment, Spr 1972; D. Walhout, The Perfec-tological Argument, Th 36(1972) 394-419; J.E. White, Logical Necessity and God's Existence, Pers 53(1972) 199-204; M. Corvez, Dieu cause universelle, P 1973; S. Kowalczyk, Argument z przygodności na istnienie Boga świętego Tomasza z Akwinu, RF 21(1973) z. 1, 29-46; K. Kremer, Gottesbeweise. Ihre Problematik und Aufgabe, TThZ 82(1973) 321-338; P. Foresi, Beweisbar?, Mn 1973; G. Cenacchi, Esame critico e rigorizzazlone delle vie tomistiche per l'esistenza di Dio, Div 18(1974)40-61 ; R. Lavatori, La quarta via di san Tommaso d'Aquino secondo il principio dell'ordine, Div 18(1974) 62-87; B.J.F. Lo-nergan. Philosophy of God and Theology, Ph 1974; H.A. Ogiermann, Sein zu Gott. Die philosophische Gottesfrage. Mn 1974; J. Fellemeier, Die Philosophie auf dem Weg zu Gott, Mn 1975; W.L. Rowe, The Cosmological Argument, Pri 1975; J.J. Shepherd, Experience, Inference and God, Lo 1975; P.A. Bertùcci, A Rationale for a Cosmotelcologlcal Argument for God, JR 56(1976) 323-347;
B. Brecher, Descartes Causal Argument for the Existence of God, IJPR 7(1976) 420-432; R. Campbell, From Belief to Understanding, Canberra 1976; Ch.J. Kelly, Some Arguments Concerning the Principle of Sufficient Reason and Cosmological Proofs, Th 40(1976) 258-293; H. Thielicke, The Hiden Question of God, GrR 1976; B. Bakies, Poznanie metafizyczne a argumentacja za istnieniem Boga w ujęciu Mieczysława Alberta Krqpca, SFB IV 9-139; H.W. Enders, Die quinqué viae des Thomas Aquinas und das Argument aus Anselms „Proslogion". Eine bezeichnungstheoretische Analyse, WiWei 40(1977) 158-188; T.A. Fay, Bonaventure and Aquinas on God's Existence. Points of Convergence, Th 4l (1977) 585-595; L. Mackey, Entreatments of God. Reflections on Aquinas, Five Ways, FStud 37(1977) 103-119; A.P. Martinich, Scotus and Anselm on the Existence of God, FStud 37(1977) 139-152; T.L. Miethe, The Ontological Argument. A Research Bibliography, Modern Schoolman 54(1977) 148-166; S. Ziemiański, Próba reinterpretacji „trzeciej drogi" świętego Tomasza z Akwinu, SPCh 13(1977) z. 2, 145-161; Z.J. Zdybicka, Człowiek i religia. Zarys filozofii religii, Lb 1977.19782, 291-301; J. Bobik, The Sixth Way of Saint Thomas Aquinas, Th 42(1978) 373-399; S. Kowalczyk, L'argument thomiste de causalité efficiente, DThP 81(1978) 109-140; H. Küng, Existiert Gott? Antwort auf die Gottesfrage der Neuzeit, Mn 1978; U. Neuenschwander, Gott im neuzeitlichen Denken I-II, Gü 1978; J.M. Quinn, The Third Way to God. A New Approach, Th 42(1978) 50-68; F. van Steenberghen, Prolégomènes à la „quarta via", RiFN 70
(1978) 99-112; W. Brugger, Gibt es gültige Gottesbeweise?, ZKTh 101(1979) 340-350; tenże, Summe einer philosophischen Gotteslehre, Mn 1979, 43-211; H. Drüe, Der neuzeitliche Mensch und die Gottesbeweise, ZKTh 101 (1979) 163-174; E. Gilson, L'athéisme difficile, P 1979; C.J. Kelly, Essential Thinking in Kierkegaard's Critique of Proofs for the Existence of God, JR 59(1979) 133-153; A. Kenny, The God of the Philosophers, Ox 1979; K. KłósaR, Z zagadnień filozoficznego poznania Boga I, Kr 1979; R. Lauth, Theorie des philosophischen Arguments, B 1979; H. Lyttkens, Religious Experience and Transcendence, RSt 15(1979) 211-220; R. Swinburne, The Existence of God, Ox 1979; H. Whittaker, Kierkegaard on Names, Concepts and Proofs for God's Existence, IJPR 10(1979) 117-129; J. McDermot, A New Approach to God's Existence, Th 44(1980) 219-250; W kierunku formalizacji tomistycznej teodycei, Wwa 1980.

Podobne prace

Do góry