Ocena brak

DOGMAT - W TEOLOGII KATOLICKIEJ

Autor /Konkordiusz Dodano /10.08.2012

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa terminem d. określano nakazy prawne, opinie szkół filoz. i zasady ludzkiego działania, a także naukę -> Jezusa Chrystusa i -Dwunastu, rozumiejąc ją łącznie z normami życia mor. ; d. oznaczał po prostu „doktrynę", a dopiero od IV w. coraz wyraźniej — prawdę wiary.

W wielu przypadkach d. nazywano również naukę fałszywą, heretycką (dogma ad-versarium, falsum, haereticum, impium, perversum), dlatego wielu ojców Kościoła stosowało to określenie niechętnie i rzadko; Wincenty z Lerynu nazwał d. prawdę objawioną przekazaną Kościołowi jako -> depozyt wiary do nauczania (Commoni-torium, PL 50,637-686). Również dla Tomasza z Akwinu termin d. był zarówno synonimem błędów heretyckich i opinii filoz., jak też prawd wiary (np. w Lauda Sion).

Treść pojęcia d. związaną z prawdami zawartymi w Piśmie św. i w ->- Apostolskim składzie wiary nazywał Tomasz z Akwinu artykułem wiary; przyjmował, że przedmiot wiary jest jeden, a poznajemy go częściami na podstawie treści zawartej w poszczególnych artykułach symbolu wiary; w ujęciu Tomasza d. (jako artykuł wiary) nie jest jedynie formułą prawną głoszoną przez Kościół z zobowiązaniem do jej przyjęcia w duchu posłuszeństwa dla jego autorytetu doktrynalnego (-» dogmatyczna definicja), lecz prawdą rei., która „ustawia" człowieka wobec Boga, dając mu uczestnictwo w jego wiedzy i życiu.

W tomistycznej koncepcji d. akcentuje się przede wszystkim jego treść, czyli prawdę wiary; fakt przekazu d. głoszonego przez Kościół, będącego autorytetem usankcjonowanym przez Boga, umieszcza się na drugim planie; takie pojęcie d., jako prawdy objawionej przekazanej do wierzenia z Pisma św. i Tradycji, przyjęto w kat. teologii i dlatego w wielu podręcznikach utożsamiano d. z prawdą objawioną, nauczaną zobowiązująco przez Kościół, której odrzucenie jest równoznaczne z -» herezją i powoduje skutki anatemy (U).

Sobór Wat. I wprowadził ważne rozróżnienie w nauce od.— wyróżnił objawienie Boże, które utożsamił z depozytem wiary, oraz jego nieomylne nauczanie przez Kościół, będące wypowiedzią Kościoła o depozycie wiary i określeniem jego treści, czyli autorytatywnym, nieomylnym głoszeniem słowa Bożego; przeciwko różnym formom -*• fideizmu oraz -»• irracjonalizmu podkreślił w objawieniu Bożym sferę prawdy, a w wierze rolę intelektu.

Sobór Wat. II uściślił podstawowy element składowy d. w jego relacji do objawienia Bożego; wyjaśniając, że objawienie Boże obejmuje nie tylko prawdy wiary, ale także wydarzenia związane z działaniem Boga w -* historii zbawienia ST oraz NT najpełniej ujawnione w Jezusie Chrystusie i przekazywane przez Kościół nast. pokoleniom, poszerzył zakres d. ;

jego treścią może być nie tylko objawiona prawda Boża, ale i orzekający sąd Kościoła o Bogu objawiającym się historycznie w Jezusie Chrystusie; ponieważ rzeczywistość ta przekracza możliwości ludzkiego poznania, pozostaje ona dla człowieka tajemnicą; dzięki jednak rozumowi, wzmocnionemu światłem wiary nad-przyr., może on poznać z tej rzeczywistości tyle, ile odsłoni mu sam Bóg; poznanie rzeczywistości nadprzyr. wzrasta, stając się bogatsze i pełniejsze dzięki coraz to nowym sądom o niej.

Sąd Kościoła wyrażony w d. odsłania cząstkę tajemnicy Bożej rzeczywistości, a jego zgodność z nią gwarantowana jest przez prawdomówność objawiającego Boga i charyzmat dany Kościołowi do właściwego poznania, nieomylnego nauczania i przekazywania wiernym (->- nauczycielski urząd Kościoła); dzięki temu d. są nieomylne i niezmienne.

Nie wyrażają one jednak pełnej prawdy, gdyż są nieadekwatne w stosunku do Bożej tajemnicy i dlatego dają poznanie aspektowe; w sposób niepełny odsłaniając reprezentowaną w słowach rzeczywistość, dopuszczają możliwość formułowania nowych sądów jako d. o Bogu objawiającym się w Jezusie Chrystusie.

Nowe d. nie przekreślają prawdziwości dawnych, lecz są ich dopełnieniem i ubogaceniem, wyrazem nowych poznanych treści o Bogu i człowieku, uzyskanych przez Kościół zgłębiający Boże tajemnice; taka koncepcja d. umożliwia rozwiązywanie problemu rozwoju d. (-»• dogmatów ewolucja) i zrozumienie ich dziejów (-> dogmatów historia).

Podstawowym elementem d. jest nieomylny sąd poznającego i wierzącego Kościoła o objawionej rzeczywistości, wyrażony w formie twierdzenia dogm. ; mimo rozróżniania objawienia od d. oraz ich odrębności rzeczowej istnieje między nimi ścisła więź łącząca ; d. jest znakiem i obrazem Bożej rzeczywistości, którą wyraża i całkowicie od niej zależy; chociaż jest tylko sądem, czyli bytem natury językowej, wyraża to, co głosi i dlatego z Bogiem objawiającym się w d. i przemawiającym za pośrednictwem Kościoła jako głosiciela Bożej prawdy i przekaziciela tajemnicy zbawienia człowiek może nawiązać osobowy, zbawczy kontakt mocą wiary uformowanej przez miłość;

d. również inicjuje w człowieku zbawczy proces. Bóg, odsłaniając za pośrednictwem d. plan zbawienia, domaga się jego akceptacji przez wiarę i życie chrzęść.; dlatego d. nie tylko służy zaspokojeniu poznawczej ciekawości umysłu ludzkiego odnośnie do rzeczywistości transcendentnej, ale także ukazuje dobro, jakie domaga się przyjęcia przez człowieka z tytułu posłuszeństwa autorytetowi objawiającego się Boga.

D. ma ponadto walor eklezjalny z racji głoszenia go przez Kościół, będący stróżem i nauczycielem Bożego depozytu wiary, którego sens przekazuje i wyjaśnia (-» causae maiores); dzięki Kościołowi dociera w nie uszczuplonej postaci do każdego człowieka.

W d. czasem przesadnie akcentowano wymiar eklezjalno-jurydyczny, a niekiedy (zwł. w polemikach) wysuwano go na plan pierwszy, nakładając za odmowę przyjęcia d. -» anatemy (II) i wyłączając przeciwników ze wspólnoty wierzących (-»• ekskomunika) ; właściwą relację elementu jurydycznego z rzeczywistością i prawdą objawioną ukazano na Soborze Tryd. oraz Wat. I, w formie dekretów (w 2-członowym układzie) podając pozyt. wykład prawd wiary z uwzględnieniem potrzeb ówczesnych czasów, a w kanonach piętnując szerzące się błędy, przy czym używano wyrażenia anathema sit (->• anathematismata);

od tej praktyki odstąpił Sobór Wat. II, poprzestając na pozyt. wykładzie prawdy w przekonaniu, że taki sposób nauczania bardziej przemawia do współcz. człowieka, gdyż sama prawda ma w sobie moc zobowiązującą do jej przyjęcia; dlatego obecnie w d. podkreśla się przede wszystkim jego treść, czyli zawartość prawdy objawionej, a nie formalno-prawny walor, choć ten nadal zachowuje swą wartość. Mocą wiążącą d. jest racja zawartej w nim prawdy Bożej i przekazywania Bożej rzeczywistości oraz powagi nieomylnego Kościoła, autoryzowanej w jego przekazie i interpretacji przez Chrystusa jako jego założyciela i głowę (->• dogmatyczny fakt).

D. jest powiązany z wiarą całego Kościoła, a uprawnienia nauczycielskiego urzędu Kościoła w niczym nie umniejszają jego zależności od wiary ogółu wiernych (-zmysł wiary); wszyscy bowiem członkowie Kościoła są nosicielami i głosicielami Bożego objawienia. Zmysł wiary w tworzeniu nowych d. nie ma nic wspólnego z sentymentalizmem rei., gdyż jest intelektualną refleksją nad treścią wiary, wzbogaconą działaniem Ducha Świętego ;

mimo poglądów że d. jest percypowany przez całą osobę ludzką, a nie tylko przez intelekt, umacnia się przekonanie o o-biektywnym charakterze sformułowań d., który odtwarza i reprezentuje rzeczywistość pozapodmiotową (agnostycyzm V); obiektywna prawdziwość d., mieszcząca się w samym Bożym objawieniu jako rzeczywistości istniejącej poza człowiekiem, wyrasta istotnie z obiektywizmu ludzkiego poznania;

jej ostatecznym fundamentem jest pojęcie prawdy jako zgodności poznania z rzeczywistością poznawaną. Intelektualny i obiektywny charakter d. nie stanowi przeszkody w bezpośrednim kontakcie człowieka z Bożą rzeczywistością w mist, przeżyciach; d. bowiem prowadzi do bezpośredniego poznania i posiadania Boga w mist, przeżyciu.

D. jako rzeczywistość hist, podlega w tym, co ludzkie, zmienności czasu; szata słowna d., pochodząca z określonej epoki hist, dla wyrażenia ponadczasowej myśli Bożej, ma wszelkie cechy pojęć i terminologii swych czasów, podobnie jak szata słowna Pisma iw., w którym zbawczą myśl Bożą odczytuje się za pomocą prawideł -> biblijnej hermeneutyki; wg Tomasza z Akwinu wiara zawarta jest w treści d., a nie w jego szacie słownej (STh II/II q 1, a. 2, ad 2);

chociaż d., będący przedmiotem nieomylnego nauczania Kościoła, gwarantuje poprawny przekaz Bożej prawdy, poprzez jego -> reinterpretację dąży się do nadania mu szaty słownej, zrozumiałej dla człowieka współcz., by mógł on odczytać ukrytą w nim ponadczasową zbawczą myśl Boga (-» akomodacja IV B); dając odpowiedź na pytania, które stawia ustawicznie zmieniające się życie, d. dopełnia i ubogaca dotychczasowy stan naszej wiedzy rei., znajdujący swe oparcie w Bożej wszechwiedzy.

D. dzielą się:

° ze względu na bogactwo treści i jej zakres — na ogólne (czyli podstawowe) i szczegółowe prawdy wiary, będące wnioskami ogólnych; mają one taki sam walor i moc zobowiązującą, gdyż uobecniają treść objawienia Bożego i są głoszone przez nieomylny Kościół; jednakże z punktu widzenia ich odbiorcy i znaczenia w chrzęść, życiu d. ogólne domagają się wyraźnej akceptacji aktem wiary, podczas gdy w stosunku do d. szczegółowych wystarcza ich globalne przyjęcie {fides implicita);

° ze względu na relację do władzy poznawczej — na czyste, będące prawdami poznawalnymi tylko na podstawie Bożego objawienia (tajemnice Boże w ścisłym zna-zzeniu), i mieszane, dostępne także poznaniu naturalnemu;

° ze względu na formę i sposób głoszenia przez Kościół— na materialne, mieszczące się w całości objawienia Bożego, oraz formalne, głoszone w sposób wyraźny i zobowiązujący do ich przyjęcia jako prawdy Boże; d. te, przyjmowane jako prawdy wiary przez ogół wiernych, może nauczycielski urząd Kościoła przedkładać do wierzenia w sposób uroczysty (pap. definicje ex cathedra oraz soborów powsz.) lub zwyczajny (w powsz. nauczaniu zwyczajnym bpów całego Kościoła).

 

L. de Grandmaison, Le d. chrétien. Sa nature, ses formules, son développement, P 1928; A. Deneffe, D. Wort und Begriff, Schol 6(1931) 381-400,505-538; J.M. Parent, La notion du d. au XIIIe siècle. Etudes d'histoire littéraire et doctrinale du XIII' siècle, P 1932, 141163; H. de Lubac, Catholicisme. Les aspects sociaux dud., P 1938,1965s (Katolicyzm. Społeczne aspekty d., Kr 1961); R. GarrigouLagrange, Le relativisme et l'immutabilité du d., Ang 27(1950) 219246; G. Rambaldj, Immutabilità del d. e delle formóle dogmatiche, Gr 33(1952) 5884; E. Rothacket, Die dogmalische Denkform in den Geisteswissenschaften und das Problem des Historismus, Mz 1954; D. Bonifazi, Immutabilità e relatlvltàdeld. secondo la teologia contemporanea, R 1959; H. Vorgrimler, W. Lohff, K. Rahner, LThK III 438446; Y. Congar, La tradition et les traditions, P 196063, III (passim); W. Seibel, D. und Communio, SdZ 167(1960) 3142; J.R. Geiselmann, HTG I 225241 ; W. Seibel, Der eine Glaube und die Vielfalt der D., SdZ 169(1962) 264277; Ch. Journet, Le d., chemin de la foi, P 1963; A. Locher, Absolutes D. und konfessionelle Annäherung, US 18(1963) 7787; M. Elze, Der Begriff des D. in der alten Kirche, ZThK 61(1964) 421438; W. Kasper, D. unter dem Wort Gottes, Mz 1965; K. Rahner, K. Lehmann, Wortgeschichte und Bedeutungswandel von „D.", MySal I 639-661 ; W. Kasper, Das Verhältnis von Evangelium und D., Conc 3(1967) 6975; tenże, Kirche und Theologie unter dem Gesetz der Geschichte, w: Alte Fragen — Neue Antworten? Probleme der Theologie in Kirche und Seelsorge heute, Wü 1967, 9-35; Z. Al-szeghy, M. Flick, D. auf dem Wege, Bergen 1968; K. Rahner, SM I 909-917; B. van Iersel, Interpretation von Schrift und D., w; Interpretation des D., D 1969, 37-57; O. Semmelroth, Die D. und ihre Funktionen, w: Theologische Akademie, F 1969, VI 29-49; B. Pylak, D. w dialogu Boga z ludźmi, WNZP IV 81-103; J. Nolte, D. in Geschichte. Versuch einer Kritik des Dogmatismus in der Glaubensdarstellung, Fr 1971 ; G. Söll, D. und Dogmenentwicklung, Fr 1971; L. Balter, Rola i funkcja d. jako środka rozumienia rzeczywistości objawionej, AK 79(1972) 130-141 ; J. Finkenzeller, Glaube ohne D.? D., Dogmenentwicklung und kirchliches Lehramt, D 1972; Nowa Interpretacja d., ACr 5-6 (1973-74) 299-545; P. Toinet, Le problème de la vérité dogmatique. Orthodoxie et hétérodoxie, P 1975; K.J. Becker, Dogma. Zur Bedeutungsgeschichte des lateinischen Wortes in der christlichen Literatur bis 1500, Gr 57(1976) 307-350, 658-701 ; W. Hryniewicz, Interpretacja d. jako problem ekumeniczny, RTK 23(1976) z. 2, 73-85; P. Scolas, ,.D. et théologie" de L. Laberthonnière. A propos d'une réédition, RTL 8(1977) 469-478; F. Wolřinger, Die Rezeption theologischer Einsichten und ihre theologische und ökumenische Bedeutung. Von der Einsicht zur Verwirklichung, Cath 31(1977) 202-233.

Podobne prace

Do góry