Ocena brak

DOBRY PASTERZ - KULT

Autor /Konkordiusz Dodano /10.08.2012

Inspirowany oświadczeniem Jezusa Chrystusa w przypowieści o D.P., stał się od czasów poapost. jednym z przejawów liturgii w roku kościelnym.

1. Podstawy biblijne — Biblijny obraz pasterza i owiec, odnoszony do króla i jego poddanych (Ez 34,1-10; Za 11,4-14) lub Jahwe i jego narodu (Ps 23,1-4; Ez 34,11-12), ma swą genezę w pasterskiej kulturze niemal wszystkich plemion sem. (a także wielu pozasem. — Asyria, Babilonia, Egipt); w Izraelu obowiązkiem pasterza, idącego zawsze przed stadem, było wyszukiwanie pastwisk i wody oraz ochrona owiec przed dzikimi zwierzętami (1 Sm 17,34-37); od najemników odróżnia go oddanie dla owiec, które nosił nawet na własnych rękach (Iz 40,11).

Bóg był zawsze pasterzem w pełni oddanym swemu ludowi (królowie nie zawsze, por. Ez 34,1-31), nawet gdy lud odrzucał jego zwierzchnictwo i gardził jego opieką (Oz 4,16); kary, jakie odbierał izr. naród, prorocy przedstawiali jako przejawy dobroci Jahwe-Pasterza, który wychowywał go i wyprowadzał z doświadczeń, torując drogę przez najtrudniejsze nawet przeszkody (Mi 2,12; 4,6); w czasach niewoli babil, coraz częściej zapowiadano przyjście jednego pasterza, nowego Dawida, który dawnych nieprzyjaciół (Judę i Izraela) uczyni jednym narodem (Ez 37, 20-28), a dla całego Ludu Bożego stanie się królem, żertwą ofiarną i zbawczą (Jr 23,1-4; Za 13,7-9).

Obietnice te zrealizował Jezus Chrystus, Wielki Pasterz (Hbr 13,20), Najwyższy Pasterz (1 P 5,4), Pasterz i Stróż (1 P 2,24--25), prowadzący swe owce do źródeł wód życia (Ap 7,17); obraz D.P., ilustrujący u synoptyków Boże -> miłosierdzie i przebaczenie (Mt 18,12-14; Mk 6,34; Łk 15,4-6), został pogłębiony w J w przypowieści o pasterzu i owczarni, dla której Jezus Chrystus jest D.P. (10,1-28); stanowiąc jedność ze swą owczarnią, dla jej dobra poświęca własne życie, dokonując dzieła zbawienia; chroni swe owce przed „złodziejami", „obcymi", „najemnikami" i chce zgromadzić także owce spoza ludu Jahwe.

Obraz D.P. jest przeciwstawieniem faryzeuszów, uzurpujących sobie duchowe przywództwo narodu izr., a później w Kościele pierwotnym błędnowierczych przywódców, którzy jak wilki drapieżne (Dz 20,28-29) 'zagrażali jego jedności.

 

N. Cavatassi, De muñere pastoris in NT, VD 29 (1951) 215227, 275285; G.J. Botterweck, Hirt und Herde im AT und im Alten Orient, w: Festgabe für Kardinal Joseph Frings, Kö 1960, 339352; M. Rehm, Die Hirtenallegorie Zach 11,414, BZ 4 (1960) 168208; D. Müller, Der Gute Hirt, ZÄSA 86 (1961) 126144; D. Mollat, Le Bon Pasteur, BeViCh 52 (1963) 2535; W. Tooley. The Shepherd and Sheep Image in the Teaching of Jesus, NovTest 7 (1964) 1525; D. Kiefer, Die Hirtenrede, St 1967; A.J. Simonis, Die Hirtenrede im Johannesevangelium, R 1967; I. de la Potterie, Le Bon Pasteur, w: Populus Dei. Studi Alfredo cardinale Ottaviani, R 1969, II 927968; C. Lesquivit, X. LéonDufour, STB 651654; J. Homerski, Umiłowany przez Boga Pasterz czasów mesjańskich, w: Mesjasz w biblijnej historii zbawienia, Lb 1974, 139-149; L. Stachowiak, Ewangelia według świętego Jana, PNT IV, Pz 1975, 259-267; F. Gryglewicz, Jezus jako brama i pasterz, w: Egzegeza Ewangelii świętego Jana, Lb 1976, 33-47; L. Stachowiak, Dobry Pasterz (J 10,1-21), RTK 22 (1976) z. 1, 75-84.

 

2. Przejawy — D.P. jako symbol Zbawiciela należy do najwcześniejszych i głównych tematów liturgii, zwł. eucharystii, chrztu i pogrzebu; bibl. teksty o D.P. włączono jako mszalne śpiewy międzylekcyjne, a także jako antyfony, responsoria i wersety do oficjum godzin kan. oraz upowszechniano je w średniow. antyfonarzach i in. księgach liturg.; formuły modlitw o D.P. w sakramentarzach z przełomu VI i VII w. stały się źródłem późniejszych formuł w liturgii rzymskiej.

D.P. występuje we wszystkich okresach roku kośc. — w adwencie jako oczekiwany Mesjasz, który będzie strzegł i pouczał naród wybrany (motyw ten pozostawiono w LH), w okresie Bożego Narodzenia jako narodzony wśród pasterzy D.P. (zwł. w -» ambrozjańskim rycie i rytach wsch.), w okresie wielkopostnym i wielkanocnym jako oddający życie za owce; temat ten powraca w ciągu roku liturg. (w MR 1970 niedziela XII i XXV, śpiewy mszalne po III i V niedzieli wielkanocnej).

Od pap. Grzegorza I Wielkiego (590-604) w II niedzielę po Wielkanocy w kościele św. Kosmy i Damiana w Rzymie była stacja ku czci D.P.; obchodzono ją w Kościele zach. jako Niedzielę D.P., a 1970 przesunięto na IV niedzielę wielkanocną;

prawdopodobnie z VII w. pochodzi zestaw czytań mszalnych na niedzielę D.P. - J 10,11-16 i 1 P 2,21-25 (harmonizacja obu czytań -rzadki wypadek w liturgii), zachowany w najstarszym rzym. Iekcjonarzu (-> Comes z Würzburga i w Comes z Murbach), przedstawiającym tradycję rzymsko-frankońską z końca VIII w. ; kolekta, sekreta i pokomunia pochodzą z Sakramentarza gela-zjańskiego oraz z Sakramentarza gregoriańskiego; w MROL dotychczasowe czytania występują w roku A (lekcja) i B (ewangelia).

Temat D.P. powraca też w formularzach in. świąt, jak Wniebowstąpienia Pańskiego, Bożego Ciała, Serca Jezusa, Chrystusa Króla, Matki Bożej D.P. i apostołów — zwł. Katedry św. Piotra (22 II) oraz Piotra i Pawła (29 VI), a także w -» commune sanctorum -> pasterzy (w Polsce też w uroczystość św. Wojciecha i Stanisława Bpa, a później Jozafata Kuncewicza i Jakuba Strzemię) oraz w wotywach za papieża i bpa, przede wszystkim jednak w Wielki Czwartek przy odnowieniu kapł. obietnic.

Przeplata się również w oficjum godzin kan. nie tylko w BR, ale szczególnie w LH dzięki przywróconym modlitwom wstawienniczym (-» preces), kierowanym wprost do D.P., zwł. w środy i piątki I i III tygodnia adwentu, w środy I, III i V tygodnia wielkiego postu oraz we wtorki, środy i soboty II, IV i VI tygodnia wielkanocnego; do LH włączono też fragmenty o D.P. z pism ojców Kościoła, m.in. Augustyna (zwł. Sermo 46 de pastoribus, Sermo 47 de ovibus), Hieronima, pap. Leona I Wielkiego, pap. Grzegorza I Wielkiego i Fulgencjusza z Ruspe;

niektóre teksty przypisywane są św. Ambrożemu, który motyw D.P. wprowadził do rytu ambrozjańskiego; temat D.P. występuje w wypowiedziach ojców i pisarzy wsch. (Grzegorza z Nysy, Grzegorza z Nazjanzu, Cyryla Aleks., Klemensa Aleks., Grzegorza Cudotwórcy i Romana Melodosa), które wprowadzono do liturgii w Kościele zach. i wsch., zwł. do brewiarzy monastycznych.

Z teologów średniow. o D.P. pisał Anzelm z Canterbury i Tomasz z Akwinu (np. „lauda ducem et pastorem" oraz „Bone Pastor, paniš vere [...], tu nos pasce, nos tuere [...]" w sekwencji -» Lauda Sion), który wiązał motyw D.P. z eucharystią, a także Bonawentura, Antoni z Padwy, Bernardyn ze Sieny; do szerzenia kultu D.P. przyczynili się w średniowieczu franciszkanie, którzy przejęli go od Franciszka z Asyżu, a w XVII w. kapucyni, którzy łączyli go z kultem -> Dobrego Pasterza Matki Bożej.

Poza liturgią wzywano D.P. przeważnie w modlitwach podczas soborów i synodów; pap. Pius IX wezwanie to włączył 1876 do Litanii do Imienia Jezus; wówczas też stało się ono tytułem nowo powstających zgromadzeń zak. i towarzystw rei. oraz kościołów (w Polsce 1914 były 3, a 1976 — 14);

tytuł ten przyjmowały ponadto czasopisma, m.in. od 1889 wyd. w Trewirze organ seminarium duch. „Pastor Bonus" (od 1947 „Trierer theologische Zeitschrift"), od 1937 wyd. w Rzymie przez paulistów pastoralny miesięcznik „Bonus Pastor" z medytacjami i komentarzami homiletycznymi o D.P., od 1885 wyd. we Lwowie przez bractwo kapł. „Bonus Pastor" i „Dobry Pasterz", od 1929 w Sieradzu biuletyn rel.-społ. organizacji par. „Dobry Pasterz", a od 1931 w Stanisławowie „Dobryj Pastyr" (unickie czasopisma). Niedzielę D.P. ustanowił pap. Pius XII ogólnokośc. dniem powołań do kapłaństwa i apostolatu.

 

De cultu Boni Pastoris, ACap 27(1911) — 29(1913) passim; G.A. Bussolari, De Boni Pastoris cultu. Amplificando commentarium ..Ego sum Pastor bonus" (J 10.11). R 1914; G. Godu, DACL V 304-337, 897-904; J. Quasten, Bas Bild des Guten Hirten in den altchristlichen Baptisterlen und in den Taufliturgien des Ostens und Westens, ACh I 220-244; T. Bogler, Der Gute Hirt in liturgischer Textüberlieferung des Morgen- und Abendlandes, LZ 3 (1931) 174-183; J. Quasten, Der Psalm vom Guten Hirten in altchristlicher Kultmystik und Taufliturgie, LL 1 (1934) 132-141; H. Leclercq, DACL XIII 2272-2390; P. de Puniet, Pastor avium. Le symbole du pasteur dans la liturgie, EL 53 (1939) 273-290; T.K. Kempf, Christus der Hirt, R 1942; C. Vagaggini, Jesus Bonus Pastor in sacra liturgia adventus et natalis, Pastor Bonus 6 (1942) 433-443: A. Legner, Der Gute Hirt, D 1959; tenże LCIk II 289-299.

Podobne prace

Do góry