Ocena brak

DOBRO - W ASPEKCIE MORALNYM

Autor /Bertram Dodano /09.08.2012

D. moralne stanowi wynik świadomego i wolnego działania człowieka, zgodnego z obiektywną normą moralności.

1. Geneza i źródła — U podstaw idei d. moralnego leży przednauk., spontaniczne rozróżnianie czynów ludzkich na „dobre" i „złe", dozwolone i niedozwolone, godne i niegodne człowieka; sens tych rozróżnień oraz specyficzny charakter d. moralnego wyjaśniano w kulturze zach. w powiązaniu z -> dobrem (I) jako -> celem, który rozwija i uszczęśliwia człowieka.

Wyróżnienie dobra w jego sensie mor. nastąpiło w starożytności u Sokratesa, który w opozycji do relatywistycznego stanowiska sofistów (Protagoras z Abdery, Gorgiasz, Kallikles) wskazał na nieuwarunkowany, powsz. charakter i bezwzględną wartość niektórych zalet składających się na ogólnie wówczas rozumianą cnotę (->• aretologia I);

wyodrębniając zalety mor., wprowadził nowe pojęcie cnoty, potrzebnej dla osiągnięcia dobra i szczęścia, ale opartej na powsz. prawie, wywodzącym się z natury, a nie z ludzkiego ustanowienia i mającej wyższość nad innymi d. (-*• moralizm); natomiast -*• cynicy (Antystenes, Diogenes z SynopyT Krates z Teb) twierdzili, że wszystko jest zbędne, a wystarcza cnota ; ta świadomość specyficznego charakteru i wartości cnoty zanikła w -> hedonizmie (Arystyp z Cyreny i -»• cyrenaicy, Epikur), przyjmującym za jedyne d. przyjemność, w wyniku czego zanika problematyka d. moralnego.

Podobnie sceptycy (Pyrron z Elidy, Karneades z Cyreny), kwestionując możliwość określenia treści d., stają na stanowisku -> amora-lizmu. Problematykę d. moralnego podjęli natomiast twórcy najbardziej wpływowych systemów — Platon, Arystoteles i stoicy, tworząc teorie d. moralnego i cnoty oparte na ogólnej teorii bytu, antropologii i teorii poznania; ich koncepcje stały się podstawą średniow. i nowoż. teorii moralności; do nich nawiązują również pod wielu względami koncepcje współcz., przybierające postać teorii wartości etycznej (-> aksjologia).

2. Problematyka — Punktem wyjścia teorii d. moralnego jest pytanie o ostateczne podłoże i przyczynę rzeczywistości danej w zjawisku mor., zawierającym w swej strukturze jako główne elementy wartość, poczucie powinności, wolność i odpowiedzialność; stąd podstawowe zagadnienia dotyczą istoty d. moralnego, jego mocy zobowiązującej oraz źródeł poznania (kryterium).

Teorie wyjaśniające istotę d. moralnego, opierające się na analizie wstępnej zjawisk „uważanych za mor.", uznają ich odrębność od in. zjawisk (M. Ossowska, S. Soldenhoff). Bezwartościowe okazały się próby wyjaśniania zjawiska mor. i pojęcia d. przez sprowadzenie ich do kategorii bardziej podstawowych zjawisk — społ., psych., biol.; stanowi to bowiem negację swoistego charakteru dziedziny mor., a nie jej wyjaśnienie.

Konieczna natomiast jest interpretacja typu metafiz., odwołująca się do ostatecznych racji, które stanowią najogólniejsze własności bytu (-» dobro I); podstawowe orientacje (Platona teoria miłości jako dążenia do dobra, będącego najwyższym bytem idealnym, oraz Arystotelesa teoria naturalnej dynamiki bytu, zmierzającego w działaniu do swego dobra jako celu, czyli do pełnej aktualizacji swej potencjalności) prowadziły do racjonalnych koncepcji d. moralnego, wskazały bowiem na rozum jako czynnik decydujący w dążeniu do idei dobra lub do doskonałej realizacji natury ludzkiej. Stoicyzm zaś zaakcentował konieczność działania „zgodnie z naturą", czyli z rozumem, uznającym obiektywny i celowy ład całej natury (kosmos), przenikniętej rozumem transcendentnym (nus,pneuma) i rządzonej jego prawem.

I. Kant, wyjaśniając istotę d. moralnego, nie bierze pod uwagę mor. doskonałości natury i szczęścia, widząc ją jedynie w woli bezinteresownie uznającej autorytet prawa mor.; tym poglądem wpłynął na całkowite oderwanie koncepcji d. moralnego od bytu w filozofii nowoż. i współcz. (idealizm, neokantyzm, niektóre postacie teorii wartości w fenomenologii i filozofii egzystencjalnej). Uznanie d. moralnego za niezależne od świata empirycznego (formalizm etyczny) i postulat działania bez względu na skłonności (-* rygoryzm) są bezpodstawne i stwarzają niebezpieczeństwo subiektywizmu oraz mor. woluntaryzmu.

Z rozpoznaniem d. moralnego związane jest poznanie powinności czynienia d. i unikania zła (bonum est faciendum, malum vitandum); ten zobowiązujący charakter d. wyprowadzano z atrakcyjnej mocy d. jako idei najwyższej (-» platonizm), z samorzutnego dążenia bytów (także rozumnych) do osiągnięcia D.

Najwyższego, z którego pochodzą (-> neoplatonizm), oraz z koniecznego uznania za cel działania pełniejszego zaktualizowania ludzkiej natury (arystotelizm); przeciwstawne stanowisko reprezentują systemy wskazujące źródło d. moralnego i podstawę zobowiązania w prawie zewn. (etyczny -> heteronomizm), boskim (woluntaryzm Bonawentury, J. Dunsa Szkota) lub ludzkim (pozytywizm etyczny sofistów gr., teoria umowy T. Hobbesa, socjologizm E. Durkheima); ta przeciw-stawność znika w systemach podkreślających moralnie wiążącą moc prawa, jeśli wyraża ono i precyzuje moralne d. obiektywne, wyznaczone naturą człowieka mimo jej stworzenia wolnym aktem Boga (tomizm, teorie prawa naturalnego).

Podstawowa różnica pojmowania kryterium d. moralnego wynika ze sposobu jego rozumienia; w sensie formalnym jest nim zgodność woli z obowiązującą regułą, a w sensie materialnym — zgodność czynu z właściwą dla niego normą bytową (deontologizm).

Synteza tych stanowisk możliwa jest dzięki uznaniu, że wola ustanawia dla siebie regułę działania, akceptując sąd rozumu rozpoznającego autentyczne d., wyznaczone obiektywnie i „materialnie" przez ludzką naturę, której wola nie konstytuuje, lecz otrzymuje jako „daną" ; „samokreacja" człowieka przez trwający akt woli (egzystencjalizm J.P. Sartre'a) oznaczałaby posiadanie cech stwórczego Absolutu, co jest sprzeczne z wewn. doświadczeniem i sytuacją człowieka w realnym świecie.

Religijny charakter etyki, przyjmującej istnienie Boga i jego objawienie, nie przeczy istnieniu d. moralnego oraz obiektywnego kryterium dobroci mor., ponieważ poznanie etyczne (potoczne i nauk.) koreluje z rel. poznaniem nakazu Boga-Prawo-dawcy; d. moralne znajduje bowiem swe ostateczne wyjaśnienie i treściowe określenie w etyce rei. dzięki wskazaniu na osobową naturę Boga i człowieka oraz łączącą ich dialogową relację miłości — osoba ludzka stworzona, zależna w istnieniu od transcendentnej, miłującej osoby boskiej ;

chociaż Bóg jako twórca planu stworzenia (Augustyna idea prawa wiecznego) jest sprawcą zaistnienia porządku mor., określającego naturę i treść d. moralnego, d. moralne (mające cechę rzeczywistości) nie traci charakteru poznawalności i swego human, sensu dla człowieka.

W etyce zarówno naturalnej jak i rei. zawarty jest absolutny charakter zobowiązania prawa mor. (w jego ogólnych sformułowaniach), które w aplikacji do poszczególnych dziedzin życia lub konkretnych sytuacji nabiera cech relacjonalności, tzn. realizacji d. moralnego w sposób skonkretyzowany;

niezmienne i absolutnie wiążące (czasowo i zakresowo) w świetle normy naturalnej i nadprzyr. (chrzęść, powołanie człowieka) są reguły, których przekroczenie z istoty czynu narusza d. moralne (np. -» bluźnierstwo w relacji do Boga, -> zabójstwo niewinnego lub świadoma -» demoralizacja w relacji do jednostki i społeczności). Religijny i zarazem human, sens d. moralnego jest podstawą dialogu z systemami etyki niezależnej (od religii), ateistycznej, human, i inspiruje do wspólnego działania w zakresie formowania postaw moralnych.

 

I. Kant, Grundlegung zur Metaphysik der Sitten, Riga 1785 (Uzasadnienie metafizyki moralności, Wwa 1953, 19712); M. Scheler, Der Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik, Hl 1913; W. Tatarkiewicz, O bezwzględności d., Wwa 1919; E. Gilson, Le thomisme, P 1927 (Tomizm, Wwa 1960); J. Pieper, Die Wirklichkeit und das Gute, Mn 1929, 1956«; W. Tatarkiewicz, O czterech rodzajach sądów etycznych, PF 33 (1930) 291-295: R. Jolivet, Traité de philosophie IV. Morale, Ly 1941 ; J. Pieter, Wstęp do teorii zjawisk moralnych, Kr 1946; J. Maritain, Neuf leçons sur les notions premières de la philosophie morale, P 1950; B.A.G. Fuller, A History of Philosophy, NY 1955 (Historia filozofii, Wwa 1967, passim) ; E. Gilson, History of Christian Philosophy in the Middle Ages, NY 1955 (Historia filozofii chrześcijańskiej w wiekach średnich, Wwa 1966, passim); S. Olejnik, Eudajmonizm. Studium nad podstawami etyki, Lb 1958; H. Reiner, Gut und Böse, Ursprung und Wesen der sittlichen Grundunterscheidungen, Fr 1965; V.J. Bourke, History of Ethics, NY 1968; M. Fritzhand, Główne zagadnienia i kierunki metaetykì, Wwa 1970; J.B. Lötz, Das Gute als Gegenstand des sittlichen Handelns, w: Herausforderung und Kritik der Moraltheologie, Wü 1971, 1-23; T. Styczeń, Doświadczenie moralności, w: Logos i ethos, Kr 1971 ; W. Tatarkiewicz, O bezwzględności d„ w: Droga do filozofii, Wwa 1971,211-290; C. Caffarra, G. Piana, Principi di morale religiosa, Bol 1972; J. Trębicki, Etyka Maxa Schelera, Wwa 1973; Z. Zwoliński, Byt i wartość u Nicolaia Hartmanna, Wwa 1974; K. Hörmann, Die Bedeutung der konkreten Wirklichkeit für das sittliche Tun nach Thomas von Aquin, ThPQ 123(1975) 119-129; W. Ernst, Zur Begründung christlicher Sittlichkeit, SMor 14(1976) 9-46.

Podobne prace

Do góry