Ocena brak

DOBRO - W ASPEKCIE BYTOWYM

Autor /Bertram Dodano /09.08.2012

D., to byt jako przyporządkowany woli, czyli to, ku czemu wola zmierza, do czego dąży, czego pożąda; stanowi transcendentalną właściwość bytu (obok rzeczy, jedności, -> prawdy, piękna i -> sacrum). Każdy byt jest dobry, ponieważ jako byt jest warunkiem koniecznym, przedmiotem i celem wszelkiego dążenia, a rację swego istnienia i kwalifikacje ma ostatecznie w bycie absolutnym ( -» Absolut).

Problematyka d. zainteresowała już myślicieli staroż. Grecji. Sokrates opowiadał się za absolutnym charakterem d., upatrując najwyższą jego formę w -» cnocie.

Platon rozumiał d. jako bez-brakową doskonałość, stanowiącą przedmiot ludzkich pragnień i dającą człowiekowi szczęście; d. nie jest wyznaczane subiektywnymi przeżyciami człowieka (emocjonalnymi czy poznawczymi), lecz stanowi rzeczywistość obiektywną; d. rzeczy widzialnych wynika z ich partycypacji w świecie idei, na których czele znajduje się idea d., będąca d. absolutnym.

Wg Arystotelesa d. jako cel wszelkiego dążenia (Etyka nikomachejska I 1), podobnie jak byt, ma zakres najogólniejszy; istnieją d. różnorodne — absolutne i relatywne, cielesne i duchowe, substancjalne i akcy-dentalne; źródłem d. bytowego jest głównie forma (-> forma i materia), u człowieka dusza ludzka i jej umysłowe władze (umysł i wola); najwyższym zaś d. jest Bóg jako myśl samo-myśląca. Plotyn identyfikując d. z Jednią uważał je (za Platonem) za źródło wszelkiego bytu.

D. stało w centrum uwagi myślicieli wczesnego chrześcijaństwa. Augustyn (zwł. w De natura boni, De Trinitate) odrzuciwszy dualizm manicheizmu, uznał d. za fenomen pozyt. i uniwersalny (zło interpretował jako brak należnego d., dlatego ideę absolutnego zła uznał za absurdalną);

rozróżnił d. bytowe (powsz.) i mor. (pojawiające się w kręgu świata ludzkiego), dzięki czemu odciął się od naiwnego optymizmu aksjologicznego, wyróżniwszy d. materialne, cielesno-zmysłowe i umysłowe (poznawcze, mor., estetyczne), postulował harmonijny rozwój osobowości człowieka poprzez realizację wszystkich wartości oraz respektowanie ich naturalnej hierarchii ;

integralny element d. bytowego upatrywał w istnieniu (in quanti sumus, boni sumus), które jest podstawą wszelkich wartości, a jego trwałość decyduje o randze d. — dlatego niezmienny i zawsze istniejący Bóg jest summum bonum; nawiązując do gr. filozofów, za istotny nośnik d. uznał również formę rzeczy, nadającą bytowi wewn. organizację, atrybuty i zewn. postać;

akcentował dynamiczny charakter d., które budzi zainteresowanie oraz pragnienie jego realizacji czy zdobycia — dlatego d. łączy się z aktami świadomego pożądania w formie miłości u ludzi, instynktownego zwierząt, „naturalnego" u in. jestestw; w duchu aksjologicznego -> teocentryzmu interpretował widzialne d. jako relatywno-odbitko-we wobec Boga, który jest d. najwyższym i „wzorcowym" (teoria -> partycypacji).

Teorię d. najpełniej usystematyzował Tomasz z Akwinu, który rozgraniczył d. bytowe, etyczne i pożądania, d. godziwe, użyteczne i przyjemne, d. uniwersalne i partykularne oraz absolutne i relatywne; nawiązawszy do arystotelesowskiego opisu d. jako przedmiotu pożądania bardziej wyakcentował obiektywny aspekt d. — bytowość; fakt pożądania czegoś nie jest sprawczą przyczyną d., lecz jego skutkiem; idea d., stanowiącego transcendentalną właściwość bytu, jest zamienna z ideą bytu;

ontyczne d. jest bytem dorównanym do pragnienia jego sprawcy; istotną rolę w kształtowaniu się d. odgrywają elementy jakościowe, a nie ilościowe — forma substancjalna, a przede wszystkim akt istnienia; d., przez swą tendencję do upowszechnienia (bonum est diffusivum sui), stanowi przyczynę celową.

W filozofii nowoż. współistniały różne interpretacje d., lecz przeważała tendencja relatywno-subiektywna. B. Spinoza za d. uznał wszelki byt, jako przejaw absolutu, natomiast zlo interpretował jako wynik niezrozumienia przez człowieka prawdziwej natury rzeczy. T. Hobbes relatywizował d. uważając je za fenomen pochodny człowieka i identyfikując je głównie z przyjemnością.

G.W. Leibniz, przyjmując istniejący świat za najlepszy z możliwych, uznał uniwersalność różnorodnych form d. A. Schopenhauer, mając na uwadze ustawiczny niedosyt człowieka, w złu (a nie w d.) widział istotną właściwość rzeczywistości. F. Nietzsche ideę d. zinterpretował subiektywnie, jako nie odnoszącą się do wewn. natury rzeczy, umieszczając swą aksjologię „poza d. i złem".

Pragmatyści głosili, że d. posiada sens jedynie w odniesieniu do konkretnych jednostek czy grup, pozostających w określonych sytuacjach działania. Fenomenologowie przyjmując świat wartości jako odrębny od świata bytów nie utożsamiali zakresowo d. z -» bytem (II 6).

 

J. Kurnatowski, Zlo i </., Lw 1907; W. Tatarkiewicz, O bezwzględności d., Wwa 1919, 19712 ; F.J. von Rintelen, Der Wertgedanke in der europäischen Geistesentwicklung I. Altertum und Mittelalter, Hl 1932; J. Binkowski, Die Wertlehre des Duns Skotus, R 1936; C. Nink, Sein, Wert und Ziel, PhJ 49 (1936) 466-486; O. Kraus, Die Werttheorien. Geschichte und Kritik, Brno 1937; J.B. Lötz, Sein und Wert. Eine metaphysische Auslegung des Axioms „ens et bonum convertuntur" im Räume der scholastischen Transzendentalienlehre, Pa 1938; J. Dewey, Theory of Valuation, Ch 1939; W.D. Ross, The Right and Good, Ox 1946; E. Smith, The Goodness of Being in Thomistic Philosophy and Its Contemporary Significance, Wa 1947; C. Hollencamp, Causa causarum. On the Nature of Good and Final Cause, Quebec 1949; E.G. Salmon, 77ie Good in Existential Metaphysics, Miw 1953; M.J. Nicolas, Bonum est ditJusivum sui, RThom 55 (1955) 363-376; E. Dupreel, Sur Vidée métaphysique du bien, RIP 10 (1956) 385-405 ; J. de Finance, La notion du bien, Gr 39 ( 1958) 5-42 ; J. Hessen, Omne ens est bonum. Untersuchung eines alten Axioms, APh 8 (1958) 317-329; F.E. Sparshott, An Inquiry into Goodness, Tor Í959; M.A. Krąpiec, Dlaczego zlo?, Kr 1963 (passim); W.K. Szymański, Problem d. w „Enneadach" Plotyna, RF 11 (1963) z. 2. 5-13; G.H. Wright, The Varlelles of Goodness, Lo 1963; S. Kowalczyk, Koncepcja d. ontycznego wg świętego Augustyna, STNKUL 14 (1965) 74-77; J. Schneider, Das Gute und die Liebe nach der Lehre Alberts des Grossen, Mn 1967; A. Heinekamp. Das Problem des Guten bei Leibniz, Wie 1969; S. Kowalczyk, Teocentryzm w hierarchii d, w nauce świętego Augustyna, RTK 18 (1971) z. 3, 35-44; G. Debren, Theory of Values, NH 1972; F. Wenich, Die Objektivität der Werte, Rb 1972; F. Bergmann, The Experience of Values, Inq 16 (1973) 247-279; S. Kowalczyk, La métaphysique du bien selon l'acception de saint Augustin, EstA 8 (1973) 31-52; S. Ohe, Wert und menschlicher Sein, RIP 28 (1974) 82-98; Z. Zwoliński, Byt i wartość u Nicolai Hartmanna, Wwa 1974; G. Stack, Human Possibility and Value, Philosophy Today 20 (1976) 95-106; D. Dutton, Theism and Morality, Canadian Journal of Philosophy 7 (1977) 341-352; J. Tischner, Hierarchia wartości, WDr 5 (1977) z. 2, 3-11.

Podobne prace

Do góry