Ocena brak

DIARIUSZ, dziennik

Autor /DroidZ Dodano /16.02.2012

DIARIUSZ, dziennik, forma narracyjna stanowiąca jedną z odmian
piśmiennictwa patniętniczego (—» pamiętnik), rozwinięta
w Polsce zwł. w XVI-XVII w. Termin d. w czasach rzym.
stosowany był do kupieckich adnotacji pieniężnych, z czasem
do codziennego spisywania żołdu, strawnego itp. j oznaczał też
niekiedy w staropolszczyźnie opis lub spis (np. „dokładny d.
miejscowości", „książeczki, albo d. osóbcoprzedniejszych");
zasadniczo jednak obejmował: 1) notaty, ułożone chronologicznie,
sporządzane codziennie lub niemal codziennie (d. regularne
i nieregularne), 2) notaty o wydarzeniach, przydzielane
do odpowiednich dat dziennych (np. wpisywane do kalendarza
i zw. wtedy czasem „zebraniem dni kalendarzowych").
Z pamiętnikiem łączy d. autobiografizm i subiektywizm wypowiedzi,
różni od niego, wg J. Trzynadlowskiego, „relacja
uteraźniejszona, inaczej niż w pamiętniku, gdzie będzie to
relacja retrospektywna". W praktyce relacja diariuszowa kojarzy
się z krótkimi, kilkuzdaniowymi zapiskami dziennymi
wydarzeń bieżących, przekazanych w sposób rzeczowy, lakoniczny,
podkreślający autentyzm opisu. Ten typ d. regularnego
kształtuje się w Polsce od ok. poł. XVI w. i prezentowany
jest gł. przez relacje podróżnicze (S. Reszka, anonimowy D.
peregrynacji włoskiej, T. Billewicz), wojenne (Jakub Sobieski);
wśród d. rodzinno-gospodarskich ściśle trzyma się tak
zakreślonej formy np. S. Niezabitowski. Do najobszerniejszych
d. staropolskich należą zapiski M.K. Radziwiłła Rybeńki.
Monotonię powściągliwej narracji diariuszowej przerywają
niekiedy - wmontowane jako egzempla - szkicowe obrazki
obycz. czy scenki dram. (np. U Z. Lubienieckiego 1640). D.
nieregularne to formy zbliżone bądź do relacji epistolamej (J.
Piotrowskiego Dziennik wyprawy... pod Psków), bądź do pamiętnika,
wprowadzające częściowo retrospekcję (np. w wywodach
genealogicznych, właściwych dla d. rodzinnych),
utrzymaną jednak w ryzach kronikarskiej chronologii. Wiele
też pamiętników zachowuje w swej strukturze elementy d. (w
całości lub części dzieła), co nielriedy świadczy o genezie
zapisu, później uzupełnianego (np. „d. służby wojennej" W.
Poczobuta Odlanickiego). Ogromny „d. życia", właściwie zespół
d. i listów, stanowiący rodową księgę pamiętniczą, pozostawił
J. Michałowski. Spisywane w różnych warunkach i sytuacjach,
są d. staropolskie nieocenionym świadectwem obyczajów,
lokalnego kolorytu i kultury umysłowej swego czasu, jako
forma lit. zaś przerodziły się w późniejszych epokach w bardziej
osobistą formę zapisu zw. już dziennikiem, stały się
również punktem wyjścia do swobodniejszych kompozycji
pamiętnika i gawędy, służyły też jako podstawa konstrukcji
w epice hist. (Przeważna legacja S. Twardowskiego).

J. TRZYNADLOWSKI Struktura relacji pamiętnikarskiej, w: Księga
pamiątkowa ku czci... Stanisława Pigonia, Kr. 1962; A. SAJKOWSKI
Nad staropolskimi pamiętnikami, Poz. 1964.
Alojzy Sajkowski

Podobne prace

Do góry