Ocena brak

DETERMINIZM - TYPOLOGIA

Autor /Efrem Dodano /08.08.2012

D. ujmowany w aspekcie ontologicznym — podkreśla wzajemne stałe powiązanie i przyczynowe uzależnienie zdarzeń i procesów (z ludzkim włącznie); w aspekcie epistemologicznym — kładzie nacisk na zasadę poznawczą, umożliwiającą opis rzeczywistości w celu prognozowania; w aspekcie metodologicznym — na metodę poznania w konstruowaniu teorii typu deterministycznego.

1. Ze względu na dziedzinę wyjaśniania wyróżnia się d. przyrodniczy, filoz., psychospoł. i teologiczny.

° D. przyrodniczy — dotyczy sposobu powiązania i prawidłowego następowania po sobie zdarzeń oraz procesów fiz. i biologicznych. W myśl postulatów d. mechanistycznego sformułowano prawa fiz. (mechaniki klasycznej), przyjmując, że w świecie panuje powsz. przyczynowość i dlatego wszelkie zdarzenia mogą być przewidywane na mocy praw przyr. (d. powszechny). Zgodnie z tymi postulatami zasadę d. powszechnego rozciągnięto na świat biol., psych, i socjol. (negacja ich odrębności), domagając się redukcji praw biol., psych, i socjol. do praw mechaniki; istotę żywą traktuje się jako maszynę fizyko-chemiczną, a życie jako nieprzerwany ciąg zjawisk opartych na mechanizmie podziału komórki;

w zarodku zaś przyjmuje się istnienie substancji dziedzicznych (idioplazma), determinujących rozwój organizmu człowieka zależnie od stopnia złożoności posiadanych determinantów (jednostka warunkująca powstawanie w organizmie właściwości i struktur), które powstają z in. determinantów (plazma zarodka ma tyle determinantów, ile jest zmiennych części organizmu).

D. mechanistyczny został zakwestionowany przez nauki fizykalne i biologiczne. W mechanice kwantowej dowiedziono niemożliwości jednoznacznego scharakteryzowania układów mikroskopowych i zanegowano powsz. zasięg deterministycznych praw fizyki (modele mechanistyczne okazały się nieadekwatne w wyjaśnianiu układów mikrofiz.).

W biologii zaś wykazano nie-sprowadzalność praw biol. do fiz. z uwagi na jakościową od-, rębność (strukturalną i funkcjonalną) układów biotycznych w stosunku do abiotycznych; przyjęto, że wewnątrz całości organicznej występują swoiste bloki (podsystemy), których elementy podsystemowe działają w sposób probabilistyczny (mają określony stopień swobody).

W systemach biotycznych (organizm, gatunek, biocenoza, biogeocenoza) istnieją współdziałania między procesami (samoregulacja, regeneracja, homeostaza genetyczna i fizjol.) oraz sprzężenie (genetyczne, strukturalne, funkcjonalne, rozwojowe i sterowania), czego nie da się wyjaśnić relacjami przyczynowo-skutkowymi w układach żywych. W wyniku tych teorii przyjęto, że d. jest tylko założeniem teor., służącym do ustalenia praw prawdopodobieństwa w przyrodzie.

° D. filozoficzny—jako ontol. koncepcja struktury i działania bytów, wyjaśnia przyczynowe powstawanie bytów i procesów w świecie za pomocą terminologii metafizycznej.

Struktura bytu i wzajemne relacje między elementami wskazują, że forma substancjalna determinuje materię pierwszą jeszcze nie uformowaną, która jest czystą możnością (-» akt i możność); w wyniku bezpośredniego połączenia się formy z materią pierwszą powstaje nowa substancja materialna; mimo że w determinowanie bytu zaangażowane są wszystkie przyczyny, głównym czynnikiem determinującym jest forma substancjalna, gdyż materia sama z siebie nie determinuje (jest bierna) i nie istnieje samoistnie (-» forma i materia).

Byt nie jest tylko wewnętrznie zdeterminowany (d. wewnętrzny); skoro bowiem istnieje rzeczywistość pluralistyczna, dokonuje się pomiędzy przedmiotami wzajemne oddziaływanie, które nie jest chaotyczne, lecz zdeterminowane (d. zewnętrzny) działaniem przyczyny sprawczej i celowej; w wyniku tego działania powstają nowe byty lub nowe doskonałości (przechodzenie z możności do aktu); chociaż d. dotyczy struktury i działania każdego bytu, to jednak
W różnym Stopniu.

° D. psychospołeczny — przyjmuje czynniki natury organicznej (biol., fizjol.) lub kulturowo-społecznej za determinanty działalności psychiki oraz zachowania człowieka i zakłada, że jest ono włączone w łańcuch przyczynowy, zamknięty w sobie (do tego łańcucha należą również przyczyny i skutki); w wyniku takiej koncepcji człowiek stanowi układ procesów, w których nie ma miejsca na wolne działanie.

Różne determinanty psychiki człowieka uważano za czynniki dominujące, ponieważ człowiek wyposażony w przekazaną przez przodków informację genetyczną podlega od momentu poczęcia rozmaitym transformacjom w interakcji z wewn. i zewn. warunkami organizmu.

Wg psychoanalityków klasycznych (np. S. Freud) zachowania ludzkie determinowane są przez siły dynamiczne, zw. popędami natury fizjol. (libido) lub biol. (instynkt życia i instynkt śmierci), sięgającymi wczesnego dzieciństwa; uważają więc oni osobę ludzką za „produkt hist.", ponieważ na jej powstanie złożyły się minione przeżycia, rzutujące nadał na obecne zachowanie się.

Wg nowszych psychoanalityków (K. Horney, H.S. Sullivan, E. Fromm) olbrzymią większość popędów, które determinują zachowanie, nabywa się w procesie uspołecznienia (sytuacja w rodzinie, w grupie rówieśników, struktura instytucji kulturowych).

Wg I.P. Pawłowa wszelkie zachowanie jest ściśle zdeterminowane, ponieważ stanowi zawsze reakcję na określone bodźce, jest łańcuchem coraz bardziej złożonych zachowań adaptacyjnych, związanych z wzajemnie uwarunkowanymi modyfikacjami strukturalnymi i funkcjonalnymi ( -» adaptacja II).

Wg zwolenników -> behawioryzmu (zwł. skrajnych — J.B. Watson, B.F. Skinner), uważających człowieka za układ reaktywny, zachowanie się jest całkowicie determinowane przez środowisko zewn. (system nagród i kar decyduje o tym, czego człowiek unika i do czego dąży), czyli instytucje kulturowe, organizacje, system szkolny, sytuacje w rodzinie, środki masowego przekazu; człowiek zaprogramowany więc przez aktywne środowisko jest w dużym stopniu kopią jego struktury.

Wg zwolenników ->• socjologizmu (np. E. Durk-heima) czynności człowieka są determinowane przez działanie środowiska, które jednostce narzuca swe nakazy, zwyczaje, poglądy, przekonania; wola jednostki jest wytworem czynników społ. przez powsz. nakazy, regulujące życie jednostek i dostosowujące je do wymogów życia społ.; człowiek aprobuje postępowanie społ. siłą nawyku, popartego sankcjami opinii pubi, i dlatego wydaje się mu, że działa z własnej woli, waha się i decyduje, choć faktycznie jego czyny są tylko wypadkową wpływów społecznych.

Wg niektórych myślicieli (w filozofii E. Cassirer, W. Humboldt; w językoznawstwie B.L. WhorL.C. Lévi-Strauss, w psychoanalizie J. Lacan) determinantem obrazu świata, jaki człowiek tworzy, jest język; obraz ten zależy w większym stopniu od aktywnego procesu interpretacyjnego, związanego z konkretnym językiem, w jakim obraz świata jest przedstawiony, niż od cech spostrzeganych przedmiotów i zjawisk;

wg Humboldta cechy psych, danego narodu i rozwój języka są tak ściśle z sobą sprzężone, że na podstawie jednych można przewidzieć drugie; badania, zwł. plemion indiańskich, wykazały, że różne języki w odmienny sposób kategoryzują świat i wpływają na różną jego percepcję, gdyż dany język determinuje sposób widzenia rzeczywistości;

kategorie leksykalne i gram. języka narzucają bowiem jakiś sposób porządkowania zjawisk i faktów spostrzeganych w świecie i zmuszają do określonych wyborów. Strukturaliści zaś akcentują fakt, że sposób myślenia człowieka jest determinowany przez język, a nie sposób poznania świata.

° D. teologiczny — który dotyczy relacji między Bogiem a człowiekiem, wystąpił w V w. w związku z interpretacjami zbawczego procesu człowieka, uzależnionego od przeznaczenia przez Boga do zbawienia lub na potępienie (-*• predesty-nacjanizm), a w IX w. u Gotszalka z Orbais; odżył natomiast w XVI w. u twórców reformacji w doktrynie o -*• predestynacji, a w wysubtelnionej formie w kat. sporach o łaskę ( -»• bajanizm,
-* jansenizm).

2. Ze względu na sposób determinowania wyróżnia się:

° d. przyczynowy, utożsamiany z przyczynowością — wyraża regularne następstwo zjawisk oraz dynamiczne oddziaływanie między nimi; każdy skutek jest zdeterminowany swą przyczyną;

° d. mechaniczny — określa przebieg zdarzeń i procesów będących szczególnym zainteresowaniem, zwł. mechaniki klasycznej ; ujmuje się go funkcjonalnie i wyraża w języku matematycznym w równaniach różniczkowych;

° d. strukturalny — jest konsekwencją budowy układu, w którym zachodzą związki między strukturą jako całością a jej elementami; występuje jako jedno- lub wielopoziomowy układ cech konstytutywnych (bez nich dany przedmiot nie może istnieć); przejawia się tu swoisty komplementaryzm — części organizmu warunkują całość, a całość jego części.

Strukturalne uorganizo-wanie nie dotyczy tylko wewn. strony przedmiotu; dowolny przedmiot jest strukturalnie powiązany z in. przedmiotami, gdyż zwykle występuje w obrębie jakiegoś układu; przedmiot jest więc określony nie tylko przez swą wewn. strukturę, ale również przez miejsce i funkcję, jakie pełni w zakresowe większym układzie, którego jest elementem;

° d. statystyczny — polega na ustaleniu prawidłowości w masie statystycznej, czyli w stosunkowo dużej liczbie rzeczy, własności, elementów czy też zdarzeń, np. niezależnych od siebie (np. rzuty kostką do gry lub monetą); za pomocą opisu zdarzeń masowych metodą statystyczną formułuje się deterministyczne prawa statystyczne;

° d. teleologiczny — określa relacje pomiędzy przedmiotem działającym a celem działania; byty nieożywione podlegają prawom fizyki, które im nakreślają kierunek działania, a organizmy żywe mają cel działania zakodowany w swej strukturze (wewn. informacja zawarta jest w ich DNA); działanie człowieka związane jest z jego strukturą i świadomością, a cel determinuje jego działanie o tyle, o ile zostanie wybrany.

Podobne prace

Do góry