Ocena brak

DETERMINIZM - PROBLEMATYKA

Autor /Efrem Dodano /08.08.2012

Implikacje światopoglądowe wyprowadzone z d. jako teorii przyr. lub filoz. o współzależności zdarzeń we wszechświecie uwzględniają istnienie zdarzeń przypadkowych (1), wolnej woli u człowieka (2), a ponadto zjawisk celowych w świecie (-» celowość II, III B).

1. Determinizm a przypadek — W przyrodoznawstwie i filozofii nie przyjęto jednoznacznie deterministycznego modelu wszechświata, ponieważ stwierdzono jego ograniczoność w wyjaśnianiu zjawisk, przeciwstawiając mu przypadkowy model kosmosu.

W deterministycznej koncepcji świata zdarzenia są powiązane między sobą w sposób regularny związkami przyczynowymi. Powiązanie to ma charakter absolutny (d. skrajny) lub ograniczony (d. umiarkowany); dotyczy bowiem konkretnych klas zjawisk i uwzględnia ich swoistą indywidualność (trwałość przedmiotów), na którą składają się układy i procesy fiz., uwarunkowania strukturalne wewn. i zewn., sukcesywność zjawisk (zasada prawidłowości powsz., zmniejszony stopień swoistości indywidualnej), co uwidacznia się w świecie nieożywionym, kierowanym prawami fizyko-chemicznymi.

W świecie biotycznym istnieje zaś większy stopień swoistej indywidualności i ograniczona sukcesywność (kierują nim prawa biol.), a tym samym mniejszy stopień możliwości przypadkowego działania.

Za d. umiarkowanym w biosferze podaje się racje, że każdy organizm pobiera z zewnątrz różne elementy, budując z nich struktury uporządkowane o wysokim stopniu organizacji, oraz odznacza się zdolnością autoregulacji, sterowania, przeprowadzania kontroli swego działania (posiadanie informacji o własnej pracy i o chemicznym składzie elementów oraz systemu komunikacji o błędach i zakłóceniach w czasie swej pracy).

Istnieniu zdarzeń przypadkowych przeczy także teoria rachunku prawdopodobieństwa; wg N. Rashevskyego i H. Quastlera na przekroczenie progu między naturą nieożywioną a ożywioną wymagana jest informacja 3 102  10l 2 bitów, której nagromadzenie w jednej cząstce jest niezwykle małe;

J.S. Haldane, obliczając możliwość przypadkowego powstania najprostszego organizmu, doszedł do wniosku, że gdyby przez 10 mld lat co minutę powstawał nowy organizm, to dla zamierzonego wariantu trzeba by było 10" jednoczesnych prób; również Ch.E. Guye i P. Lecomte du Noüy uważają za niemożliwe wytwarzanie się pojedynczych cząstek białkowych wskutek ruchu termicznego.

Zwolennicy teorii przypadku, negując sukcesywność i współzależność zjawisk w świecie, przyjmują ich skokowe powstawanie, a proces rozwoju filogenetycznego tłumaczą zasadą konieczności; ich zdaniem przypadkowość uwidacznia się na wszystkich etapach rozwoju materii i jest nieusuwalnym momentem w rozwoju wszechświata; F.H. Jacobi uważa, że wskutek przypadkowego zaistnienia kodu genetycznego powstał układ żywy, nie różniący się istotowo od układów nieożywionych, natomiast J. Monod uznaje pojawienie się mechanizmów działania w świecie biotycznym za dzieło -> przypadku i -> celowości.

Zwolennicy teorii przypadku reprezentują 2 stanowiska — absolutystyczne (zasada przypadku ma walor ontol., stąd działa na wszystkich szczeblach organizacji materii) i umiarkowane (obok zasady przypadku dopuszcza się możliwość działania in. zasad, np. konieczności, celowości).

Niektórzy przyrodnicy, negując istnienie przypadku w sensie ontol., opowiadają się za stosowaniem tej kategorii w aspekcie metodol. (dopuszczenie przypadku jako heurystyczna metoda badań) lub epistemologicznym (przypadek jest sytuacją nieoczekiwaną, gdyż przyczyna jest nie znana z powodu ograniczoności naszego poznania).

Filozofowie dla wyjaśnienia ontol. racji procesów zachodzących w świecie odwołują się do teorii d. albo teorii przypadku. W monizmie material istycznym, przyjmującym istnienie jednego rodzaju substancji, jej zróżnicowanie, polegające na odmiennym sposobie istnienia jednorodnej materii, wyjaśnia się zasadą d. immanentnego (wewn. siły materii determinują kierunek jej rozwoju).

W koncepcji pluralistycznej, przyjmującej wielość elementów konstytuujących byt, jego racje determinujące upatruje się w działaniu przyczyn zarówno naturalnych jak i transcendentnych; różnie jednak tłumaczy się współzależność przyczyn: 

° Przyczyna Pierwsza zapoczątkowała ewolucyjny rozwój materii, kształtowany dalej przez przyczyny wtórne (naturalne),

° Przyczyna Pierwsza działa równolegle z przyczynami wtórnymi, wpływając na ukierunkowanie i organizowanie każdego bytu,

° Przyczyna Pierwsza działa niezależnie od przyczyn fizyczno-chemicznych lub biologicznych.

2. Determinizm a działanie człowieka — Człowiek jako element kosmosu, wg d. powszechnego, podlega prawom deterministycznym, kierującym jego zdarzeniami i działaniem, które jest konsekwencją oraz przejawem procesów wszechświata; warunkują je przyczyny poprzedzające sytuacje, tj. determinanty teologiczne (Bóg determinuje ludzką psychikę, wskazując cel ostateczny i środki jego realizacji), psychiczne (człowiek poznaje dobra naczelne i z konieczności musi do nich zmierzać), fizyczne (jako istota cielesna, człowiek podlega prawom fizyczno-chemicznym i biol.); w ontycznej strukturze człowieka nie ma więc miejsca na wolne akty działania.

Działanie organizmów jest zdeterminowane elementami konstytuującymi, i dlatego każdy byt działa zgodnie ze swą naturą; organizm nie ma samoświadomości, więc z braku władzy nad własnym działaniem nie jest zdolny do samodeterminacji i determinowania swej przyszłości; człowiek zaś jako osoba z uwagi na swą strukturę cielesno-duchową (a tym samym samoświadomość) nie jest do końca przez zewn. czynniki zdeterminowany; w jego strukturze jest miejsce na autodeterminizm, który uwidacznia się w działaniu.

Chociaż osobowość człowieka jest uwarunkowana podłożem biol., to jednak je przekracza wiedzą o własnej egzystencji, znajomością celów życia, a przede wszystkim wewn. -» decyzją działania, która wskazuje na pełną -> autonomię w działaniu.

 

J. Metallmann, Elementy d. przyczynowego, Kr 1928; R. Mises, Ober kausale und statistische Gesetzmässigkeit in der Physik, Erkenntnis 1 (1930-31) 189-210; Ph. Frank, Kausalgesetz und seine Grenzen, W 1932; J. Metallmann, D. nauk przyrodniczych. Kr 1934; A. Raymond, Prévision scientifique et types de d„ RTP 23 (1935) 32-45; H. Levy, Causality and D„ PAS 37 (1936) 89-106; Ch. de Köninck, Réflexions sur te problème de l'Indéterminisme, RThom 45 (1937) 227-252,395-409; J. Auer, Die menschliche Willensfreiheit im Lehrsystem des Thomas von Aquin und Johannes Duns Scotus, Mn 1938; P. Cesari, Le d. et les êtres, P 1938; M. Planck, D, oder Indeterminismus?, L 1938,19532; F. Enriques, Causalité et d. dans la philosophie et l'histoire des sciences, P 1941; A. Mercier, Stabilité, complémentarité et détermlnabillté, La 1942; F. Gonseth, D. et libre arbitre. Neh 1944; C.D. Broad, D, Indeterminism andLibertarianism, Ethics and the History of Philosophy, NY 1952; L. de Broglie, La mécanique quantique restera-t-elle indéterministe?, P 1952; B.F. Skinner, Science and Human Behavior, NY 1953; W. Krajewski, Uwagi o prawach dynamicznych i statystycznych, MFil 3 (1954) 225-240; J. Destouches, Sur le débat actuel du d. et de l'indéterminisme dans les théories quantiques, RPhFE 78 (1955) 1-27; P. Février, D. et indéterminisme, P 1955; E. Cassirer, D. and Indetermi-ntsm in Modem Physics, NH 1956; P. Vendryès, D. et autonomie, P 1956; L. Bounoure, D. et finalité, P 1957; A. Lydie, La crise du d, dans la physique contemporaine, EtPh 12(1957) 3-11; G. Matisse, Le mécanisme du d., RPhFE 80(1957) 176-194; R. Poirier, D. physique et liberté humaine, P 1957; D. Böhm, Causality and Chance in Modern Physics, Lo 1958 (Przyczynowość i przypadek w fizyce współczesnej, Wwa 1961); J. Fouchet, Le d. peut-il prétendre à une description complète des phénomènes biologiques?, RPhFE 81 (1958) 48-170; J. Szumilewicz, Koncepcja przyczynowości u Macha w świetle współczesnego d., SF 3 (1959) z. 4, 127-145; S. Hook, D. and Freedom, NY 1961 ; J. Łukasiewicz, O determlnlzmle, w: Z zagadnień logiki i filozofii. Pisma wybrane, Wwa 1961, 114-126; S. Mazierski, D. i indeterminizm w aspekcie fizykalnym i filozoficznym, Lb 1961 ; Z. Augustynek, D. fizyczny, w; Prawo, konieczność, prawdopodobieństwo, Wwa 1964, 125-219; F. Jacob, La logique du vivant. Une histoire de l'hérédité, P 1970; J. Monod, Le hasard et la nécessité. Essai sur la philosophie naturelle de la biologie moderne, P 1970; E. Nagel, Struktura nauki, Wwa 1970, 245-293; B.F. Skinner, Beyond Freedom and Dignity, Lo 1971 ; M. Barthélemy-Madaule, L'idéologie du hasard et la nécessité, P 1972; M. Delsol, Hasard, ordre et finalité en biologie, P 1972; S. Mazierski, Elementy kosmologii filozoficznej i przyrodniczej, Pz 1972, 268-350; J.M. Jauch, D. in Classical and Quantal Physics, Dialéctica 27(1973) 13-24; J. Leslie, Does Causal Regularity Defy Chance? Idealistic Studies, An International Philosophical Journal 3 (1973) 277-284; D. Lewis, Causation, JPh 70 (1973) 556-567; M. Corvez, Hasard et nécessité, RThom 82(1974) 127-134; E. Kahane, Hasard ou nécessité dans l'apparition et le développement des êtres vivants. Pensée 176(1974) 115-137; M.A. Krąpiec, Ja — człowiek. Zarys antropologii filozoficznej, Lb 1974, 218-250; M. Delsol, Ordre, hasard, finalité, d. dans l'évolution biologique, RTP 25(1975) 104-124; A. Murait, Hasard, nécessité, ordre, liberté, RTP 25(1975) 81-103; J. Życiński, Problem absolutnego początku czasowego wszechświata a zasady d., CzST 4(1976) 375-386; M. Kalinowski, D. fizyczny a holizm, SF 21(1977) z. 5, 87-99; W. Krajewski, Konieczność, przypadek, prawo statystyczne, Wwa 1977; P. Unger, Impotence and Causal D„ Philosophical Studies 31 (1977) 289-305.

Podobne prace

Do góry