Ocena brak

DETERMINIZM

Autor /AlbertK Dodano /30.10.2012

DETERMINIZM (nłc. <determinismus> = pogląd zaprzeczający wolności woli, z łc. determino = ograniczam) ang. determinism; fr. determinisme; nm. Determinismus

Termin wieloznaczny, przeciwstawny vs^> indeterminizmowi, używany w na­stępujących ujęciach:

  1. Determinizm metafizyczny (ontologiczny) — wyjaśnianie, szczególnie w tra­dycji arystotelesowskiej, zdeterminowanej wewnętrznie struktury bytów (determi­nizm wewnętrzny) oraz ich wzajemnego oddziaływania, zdeterminowanego przy­czynami sprawczą i celową (determinizm zewnętrzny) — w terminach metafizycz­nych, np. za pomocą pojęć analogicznych, takich jak —> forma (lA) substancjalna, —> akt i możność, -^ forma (1) i —> mate­ria (1). Według determinizmu przyczynowego wszelkie zdarzenia w świecie wy­znaczone są przez poprzedzające je zjawi­ska; według determinizmu teleologicznego bieg zdarzeń jest z góry ukierunkowany i zmierza do określonego stanu końco­wego (—> cel / Id / ostateczny).

  2. Determinizm przyrodniczy — zało­żenie, że w przyrodzie zachodzą stałe związki przyczynowe między zdarzenia­mi i wobec tego, jeżeli znamy rządzące nią —> prawa (3) (aspekt ontologiczny), możemy z dużym prawdopodobieństwem prze­widywać przyszły bieg zdarzeń oraz prze­bieg procesów fizycznych i biologicznych (aspekt epistemologiczny; —> schemat /2/ przewidywania). Założenie to stanowi pod­stawę formułowania teorii fizykalnych i biologicznych, w związku z czym roz­różnia się:

  3. a) determinizm mechanistyczny — po­gląd, według którego we wszechświecie panuje powszeclma przyczjmowość, a pra­wa przyrody mają ściśle jednoznaczny charakter, co na mocy tych praw pozwala przewidjrwać, a nawet wyznaczać wszelkie przyszłe zdarzenia. Założenia powszech­nego determinizmu legły u podstaw me­chaniki klasycznej (co obrazuje przykład z demonem Laplace'a), do której praw próbowano zredukować również prawa biologii, psychologii i socjologii;

  4. b) determinizm statystyczny — pogląd, według którego prawa przyrody mają charakter bądź jednoznaczny, bądź staty­styczny, wobec czego, rozporządzając od­powiednią wiedzą, można przewidzieć przynajmniej prawdopodobieństwo wy­stąpienia określonych zdarzeń. W świetle tego poglądu determinizm jest tylko zało­żeniem teoretycznjnn, pozwalającym usta­lić prawa prawdopodobieństwa w przyro­dzie.

 

  1. Determinizm logiczny — pogląd łą­czący determinizm w sensie przyrodni­czym (2) z logiczną zasadą dwuwartościo-wości, według której każde zdanie jest al­bo prawdziwe, albo fałs25rwe. Z zasady tej wynika, że także każde zdanie o faktach przyszłych jest bądź prawdziwe, bądź fał­szywe; jeśli jest prawdziwe, to opisany przez nie fakt musi się zdarzyć, a jeśli fał­szywe, to opisany fakt zdarzyć się nie może.

  2. Determinizm metodologiczny — za­łożenie, że stałość związków przyczyno­wych należy przyjmować nie tylko w od­niesieniu do zjawisk fizycznych, lecz rów­nież do zjawisk psychicznych i socjologi­cznych, ponieważ tylko wówczas będzie można przewidywać i planować. Odmia­ną determinizmu metodologicznego jest determinizm statystyczny, wysuwający pewne prognozy na podstawie znanej już częstotliwości występowania określonych faktów.

  3. Determinizm historyczny — pogląd, według którego historią rządzą ściśle okre­ślone prawa, a kolejność formacji społecz-no-historycznych uwarunkowana jest roz­wojem środków produkcji i stosunków spo­łecznych (—> materializm /Ib/ historycz­ny).

  4. Determinizm etyczny — teoria prze­cząca temu, by człowiek miał —> wolną wolę. W myśl tej teorii akty podejmowane przez człowieka, nawet w pełni świado­mie, są w istocie wyznaczane przez czyn­niki zewnętrzne, determinujące w sposób konieczny jego pozornie wolną decyzję. Dopiero dokładne poznanie tych czynni­ków umożliwiłoby w odniesieniu do lu­dzkiego działania i jego skutków wiedzę pewną i wyczerpującą. W wyjaśnianiu, na czym owe mechanizmy determinujące po­legają, zwolennicy determinizmu odwołu­ją się najczęściej do czyrmików wskazywa­nych przez determinizm metafizyczny (prawa przyrody) lub psychologiczny (sil­niejszy motyw).

  5. Determinizm fatalistyczny — pogląd, według którego życie człowieka ma z góry ustalony przebieg (—> fatalizm III).

  6. Determinizm teologiczny — pogląd, według którego potępienie człowieka albo jego zbawienie jest z góry przesądzone (J. Kalwin, U. Zwingli). Wiąże się on naj­częściej z dwoma poprzednimi determini-zmami — etycznym (6) i fatalistycznym (7); —> przeznaczenie (3).

  7. Determiruzm psychologiczny — po­gląd, według którego zachowanie czło­wieka uwarurikowane jest czynnikami na­tury psychicznej lub fizjologicznej czy też organicznej, np. przez kierowanie się w wyborze tym, co jest najbardziej racjo­nalne (determinizm racjonalistyczny — G. W. Leibniz, Ch. Wolff), przez stałe asocja­cje (determinizm asocjacyjny). W odniesie­niu do ludzkiego zachowania determinizm oznacza przekonanie, że znajomość warun­ków jego przebiegu pozwala to zachowanie przewidzieć (—> behawioryzm).

    10. Determinizm kulturowy — pogląd podkreślający wpływ kultury na kształto­wanie się osobowości; wpływ ten miałby się przejawiać w częstości występowania pewnych cech wśród członków różnych kultur. W skrajnym sformułowaniu — po­gląd, według którego kultura jest jedynym czynnikiem kształtującym osobowość.

 

Podobne prace

Do góry