Ocena brak

Demokracja w okresie średniowiecza i reformacji

Autor /andzi Dodano /14.05.2012

Epoka średniowiecza i okres reformacji to czasy, w których nastąpiło przejście od starożytnych demokracji lokalnych do nowożytnych demokracji narodowych.

W późnym średniowieczu zaczęły się kształtować zręby parlamentaryzmu. Początkowo spełniały one częściej rolę instytucji sądowniczych niż prawodawczych, jednak stopniowo zaczęły domagać się udziału w procesie kształtowania prawa. Ciała takie zwykle dzieliły się na przedstawicielstwa poszczególnych stanów - wyższego duchowieństwa, szlachty i reprezentantów niektórych miast. Chociaż dzięki nim władza królewska podlegała pewnej kontroli, olbrzymia większość poddanych - szczególnie chłopów, którzy stanowili największą liczebnie grupę w społeczeństwie średniowiecznym - wciąż pozbawiona była reprezentacji politycznej w jakiejkolwiek formie.

Prawa i obowiązki

W społeczeństwie feudalnym podział na tych, którzy posiadali władzę i tych, którzy dla nich pracowali, opierał się wyłącznie na pochodzeniu społecznym. Ze względu na silne wpływy prawa późnorzymskiego przynależność stanowa pełniła decydującą rolę w określaniu praw jednostki. Na przykład w roku 905 niektórzy chłopi w Limoncie, w północnych Włoszech zaakceptowali swój pod-dańczy w rozumieniu prawa status, jednak później, usiłowali zmienić swoją pozycję społeczną, twierdząc, że właściwie wywodzą się od pół-wolnych chłopów lombardzkich. Fakt, że w X wieku wielu włoskich niewolnych wieśniaków próbowało w ten właśnie sposób uzyskać status wolnych lub pół-wolnych, potwierdza dekret wydany przez świętego cesarza rzymskiego Ottona III około roku 998. Zmierzał on do ograniczenia wolności chłopów, nakładając na nich obowiązek płacenia rocznego podatku ich panom.

W świecie feudalnym, którego centrum znajdowało się na wsi, stanie na straży prawa i jego egzekwowanie spoczywały w rękach właścicieli ziemskich. Zwykli wieśniacy wiele ryzykowali, usiłując postawić swego pana przed sądem, nawet jeśli pogwałcił on jakieś ustalone tradycją zasady lub zwyczaje. Władzę sądowniczą sprawowali bowiem również przedstawiciele klasy posiadającej, którzy rzadko występowali w obronie chłopa, gdy w grę wchodziła kwestia własności czy też uregulowań związanych z wykonywaną przez niego pracą. Chłopi pańszczyźniani, którzy nie dysponowali żadną legalną drogą dochodzenia swoich praw wobec władzy posiadacza lub politycznych instytucji państwa, często mieli do wyboru tylko bezwzględne posłuszeństwo lub bunt.

Zmiany porządku społecznego

Właściciele ziemscy nie cieszyli się dobrą opinią wśród przedstawicieli innych stanów. Dowodem na to może być dzieło pierwszego wybitnego nowożytnego teoretyka dziedzinie polityki, florentczyka Niccola Machiavellego. W XVI wieku pisał on: „Wykażę, że termin szlachta używany jest w odniesieniu do tych, którzy żyją w bezczynności dzięki olbrzymim dochodom ze swych włości, bez konieczności wykonywania jakichkolwiek prac związanych z uprawą ziemi czy innych niezbędnych dla zapewnienia sobie utrzymania. Ludzie tacy są szkodnikami w każdego rodzaju republice czy prowincji, a jeszcze bardziej niebezpieczni są ej, którzy oprócz wspomnianych wpływów posiadają w swej władzy zamki i poddanych, którzy są im winni posłuszeństwo".

W XIV wieku we Francji, Anglii, Aragonii (dziś część Hiszpanii) i Szwajcarii miały miejsce wielkie rewolty chłopskie. W Anglii i Francji bunty brutalnie stłumiono, choć władcy poczynili pewne ustępstwa, by rebelianci powrócili do domów. W Aragonii niektóre nadane wtedy prawa przetrwały do XVI wieku. W Szwajcarii zaś wyłonił się nowy ustrój społeczny.

Po drogach przechodzących przez alpejskie przełęcze w górzystej Szwajcarii kupcy z bogatych miast z północnych Włoch podróżowali do południowych Niemiec. W pobliżu tych przełęczy powstało kilka ważnych miast - w Szwajcarii rozwinęło się wyjątkowe społeczeństwo wiejsko-miejskie. Kiedy Leopold I, habsburski władca Austrii, usiłował zjednoczyć swe posiadłości w Austrii i nad Renem, próbując przejąć kontrolę nad przełęczami szwajcarskimi, kantony Schwyz, Unterwalden i Uri stworzyły konfederację i pokonały armię habsburskąw  bitwie pod Mortgarten w roku 1315. W konfederacji szwajcarskiej zniesiono feudalizm. Przez około 200 lat Szwajcarzy przeciwstawiali się różnym zakusom na swą niepodległość i odnieśli sukces.

Demokracja miejska we Włoszech

Konfederaci w Szwajcarii czerpali inspirację z przykładu Ligi Lombardzkiej, założonej w wieku XII przez miasta włoskie opierające się podejmowanym przez świętego cesarza Fryderyka I Barbarossę próbom narzucenia im jego władzy. We Włoszech istniała długa tradycja samorządu miejskiego, który działał na zasadach zbliżonych do miast-państw świata starożytnego. Przetrwał on dwa kolejne najazdy plemion germańskich, Ostrogotów w V wieku i Longobardów w roku 568.

Plemiona germańskie

Ostrogoci zawsze uważali siebie za odrębną społeczność, o dużym poczuciu niezależności, i ich prawodawstwo stało na znacznie niższym poziomie niż miejscowe. Longobardowie wyruszyli z osad, które (Iw odróżnieniu od siedzib Ostrogotów - znajdowały się stosunkowo blisko północnych Włoch, na terenie dzisiejszych Węgier. Najeźdźcy w kolejnych kilku falach przekraczali Alpy i osiedlali się w dolinie rzeki Pad. Longobardowie znacznie łatwiej integrowali się z ludami zamieszkującymi podbite terytoria. Z kodeksów prawnych, które pojawiły się w VIII wieku można wywnioskować, że prawo stworzone przez Longobardów regulowało stosunki międzyludzkie, podczas gdy prawo rzymskie odnosiło się do własności. Jednakże Longobardowie podtrzymywali i nawet rozwijali rzymską tradycję pisanych kodeksów prawnych. Ludzie, którzy zgłaszali swoje sprawy do sądu mogli odnieść się do konkretnych zapisów i sędziowie w swych decyzjach musieli przynajmniej częściowo liczyć się z literą prawa.

Prawo Franków

W roku 774 królestwo Longobardów zostało zaanektowane przez imperium Karola Wielkiego. Po najeździe na tym terenie obok miejscowej szlachty pojawiła się arystokracja frankijska, z własną tradycją prawną. Okupacja stworzyła także warunki dla powstania miast-republik.

Frankowie zarządzali podbitymi terytoriami, przyznając władzę wojskową i sądowniczą swoim namiestnikom, posługującym się tytułem hrabiego. Hrabiowie opierali swą władzę na włoskich miastach. W miastach tych z namiestnikami świeckimi często rywalizowali miejscowi biskupi. Podczas gdy urząd hrabiowski był dziedziczny, co wzmacniało władzę dzięki utrzymywaniu ciągłości rodu, biskupa zastępował na stanowisku inny duchowny, zazwyczaj nie spokrewniony z poprzednikiem. Władza zwierzchnia kolejnych królów państwa Franków stanęła w obliczu zagrożenia ze strony uniezależniających się miast rządzonych przez hrabiów. W okresie-osłabienia władzy frankijskich namiestników, w końcu IX wieku, przywileje hrabiowskie w granicach poszczególnych miast zaczęto nadawać biskupom. Nadawanie władzy w miastach biskupom było prostym środkiem opanowania wzrostu potęgi hrabiów poprzez ograniczenie jej do terenów wiejskich.

Miasta-republiki

W ten sposób zaczął kształtować się charakterystyczny dla średniowiecznych Włoch ustrój polityczny. W połowie XIII wieku północna Italia podzielona była między republiki miejskie cieszące się sporą autonomią wewnętrzną, choć w sensie prawnym podporządkowane świętemu cesarzowi rzymskiemu. Tak biskupi, jak i hrabiowie wczesnośredniowieczni rządzili wspólnie z radą miejską. W skład rady wchodzili sędziowie i urzędnicy, którzy tworzyli najniższy poziom administracji państwowej. Urzędnicy ci wywodzili się z klasy posiadających dobra ziemskie kupców i określano ich często mianem cives - obywateli.

Rywalizacja pomiędzy frakcjami w łonie roilów posiadaczy ziemskich i hierarchii kościelnej w XI-wiecznym Mediolanie spowodowała wejście na scenę polityczną nowej grupy społecznej -pospólstwa, do którego należeli nie posiadający ziemi rzemieślnicy i kupcy mediolańscy. W roku 1044 osiągnięto kompromis, na podstawie którego uprawnienia, przysługujące dotychczas hrabiom i biskupom, przeszły w ręce nowego organu kolegialnego - konsulatów miejskich. W dokumentach prawnych wydanych od tego czasu w Mediolanie w odniesieniu do ustroju miasta używano łacińskiego terminu res publica (rzeczpospolita, republika), który dawniej dotyczył funkcjonowania zgromadzeń obywatelskich, senatu i konsulatu w starożytnym Rzymie. W całej Italii miasta zaczęły tworzyć własne republiki, które nazwano komunami. Wiele wysiłku dokładano, by uniknąć koncentrowania władzy wykonawczej w ręku jednej osoby na dłuższy czas. Komuny w coraz większym stopniu uniezależniały się od przedstawicieli klas wyższych, takich jak hrabiowie czy ich feudalni zwierzchnicy, stworzyły więc własne instytucje, które odpowiadały ich szczególnym potrzebom.

Jednym z ważniejszych urzędów funkcjonujących we włoskich komunach był swego rodzaju naczelnik policji, tak zwany podesta. Początkowo stanowisko to piastował obywatel komuny, lecz niektórzy naczelnicy nadużywali swej władzy nad siłami zbrojnymi, wykorzystując ją do interwencji po stronie swych zwolenników w walkach frakcyjnych. Dlatego też mniej więcej od roku 1220 funkcję podesty w komunach sprawowali coraz częściej cudzoziemcy, którzy - przynajmniej teoretycznie nie powinni byli być związani z żadnym lokalnym stronnictwem.

Gildie miejskie

Członkostwo w radzie obywatelskiej w komunach obwarowane było cenzusem majątkowym. We Florencji obrót kapitału kontrolowały gildie, które zdominowały gospodarkę miasta. Gildie sprawowały też kontrolę nad siłą roboczą. Pełne członkostwo mogli uzyskać tylko mistrzowie, którzy zazwyczaj byli właścicielami warsztatu, którego finansami kierował bankier. Pod koniec każdego roku bankier i mistrz dzielili się zyskami po równo. Pracownicy warsztatu, którzy nie posiadali tytułu mistrzowskiego, podlegali prawom gildii, lecz nie brali udziału w tworzeniu tych zasad. Kontrolując zarówno gildie, jak i zgromadzenia prawodawcze najbogatsi obywatele komun mogli łatwo spowodować, by biedacy słono płacili za to, czego mogli oczekiwać od miasta.

Historia włoskich komun ukształtowała sposób rozumienia demokracji przez późniejszych teoretyków. W wieku XVIII, gdy w Ameryce Północnej i Francji zaczęły się kształtować nowożytne systemy demokratyczne, komuny włoskie stanowiły pod wieloma względami model tworzonych tam instytucji ustrojowych. Podziwiano sposób, w jaki inicjatywy polityczne uboższych obywateli ograniczone były przez obowiązujący w nich system wyborczy, a ich potrzeby odzwierciedlane jedynie w propagandzie wyborczej.

Reformacja

W roku 1494 obywatele Florencji wygnali Piera de Medici i z entuzjazmem przyjęli przywództwo mnicha z Ferrary, Girolama Savonaroli. Był on ascetycznym dominikaninem oburzonym luksusem, w którym pławili się papieże i przykładaniem przez większość ludzi nadmiernej wagi do dóbr materialnych. Savonarola ogłosił przywódcą komuny florenckiej „Chrystusa Króla", by odróżnić ją od innych wspólnot. Odnowił także republikę florencką, która wcześniej w praktyce stanowiła po prostu mechanizm do realizowania partykularnych interesów rodziny Medyceuszy.

Savonarola z pozytywnym skutkiem spróbował postawić abstrakcyjną koncepcję moralności w miejscu, które przedtem zajmowała rzeczywista władza księcia. Uważał, że umowa społeczna zawarta między władcą a jego poddanymi, została złamana. Tak\vięc lud mógł czuć się uprawniony do stworzenia nowego systemu funkcjonowania społeczeństwa, który miał zastąpić dawny porządek - zasada ta stanowiła siłę napędową wszystkich późniejszych rewolucji demokratycznych.

Savonarola nie był teologiem. Jego atak na hierarchię kościoła był protestem przeciwko nadużyciom władzy, dopiero w pierwszej połowie XVI wieku teologowie mieli wypracować nowy sposób myślenia o religii, który miał ostatecznie zmienić sposób postrzegania polityki. Marcin Luter rzucił wyzwanie tradycyjnej teologii katolickiej, niektórzy wzięli to za wezwanie do rewolucji społecznej. Jednak kiedy w roku 1542 niemieccy chłopi wzniecili bunt, Luter stanął po stronie szlachty. Po raz kolejny najniższe warstwy społeczeństwa zostały zepchnięte na margines życia politycznego przez nową elitę władzy.

Najbardziej radykalna reforma kościoła miała miejsce w Szwajcarii. Jan Kalwin przekazał władzę mianowania pastorów radzie, której decyzje musiała zaaprobować rada miejska. Rady składające się z osób duchownych i świeckich, tzw. kon-systorze, zajmowały się kontrolowaniem morall ności publicznej w poszczególnych gminach. Żona Kalwina była wdową po anabaptyście. Anabaptyści stanowili odłam niemieckich luteranów, a w niektórych przypadkach kongregacje wybierały swoich przywódców. Sposób rozdzielania stanowisk duchownych w kościele protestanckim można nazwać bardziej demokratycznym niż funkcjonujący w katolicyzmie, gdzie decyzje biskupów podlegały znacznie bardziej ograniczonej kontroli.

Reformacja a demokracja

Filozofia ruchów reformacyjnych odegrać miała dużą rolę w demokratycznych rewolucjach w Niderlandach i w Anglii w XVI i XVII wieku. Rewolucjoniści amerykańscy i francuscy w wieku XVIII ustanawiając nowe formy rządów czerpali z doświadczeń włoskich miast-państw.

■ Pierwszym włoskim miastem, w którym traktowano wszystkich obywateli jako jedną polityczną grupę, była Genua. W roku 958 rządzący król przyznał jej mieszkańcom zbiór przywilejów.

■ Otto III, święty cesarz rzymski, ustanowił w roku 998 prawo, na mocy którego każdy, kto pragnął udowodnić swoją przynależność do stanu wolnego, powinien stanąć do pojedynku z miejscowym właścicielem ziemskim i pokonać go. Wprowadził także roczny podatek od szlachectwa.

■ Pierwszym państwem europejskim, w którym zniesiono poddaństwo osobiste, była Szwajcaria. Proces wyzwalania chłopów przez poszczególne kantony zakończył się w roku 1325.

■ W roku 1378 wśród florenckiej biedoty wybuchła rebelia. Buntownicy domagali się ustanowienia 8-osobowego komitetu dysponującego prawem wetowania ustaw (podobnie jak trybunowie w Rzymie), prawa do negocjowania wysokości zarobków i warunków pracy z gildią oraz podjęcia działań w celu obniżenia podatków. Ich przywódca, Michele de Lando, został przez władze miejskie przekupiony i poprowadził milicję miejską przeciwko biedakom, którzy zebrali się na głównym placu miasta, Piazza delia Signoria.

Podobne prace

Do góry