Ocena brak

Demokracja w Europie 1945-95

Autor /andzi Dodano /14.05.2012

Parlamenty, wybory i referenda odegrały podstawową rolę w rozwoju demokracji zachodnich po II wojnie światowej. Pełnią one ważną funkcję w kształtowaniu się Unii Europejskiej i porządku gospodarczo-politycznego, w którym władzę sprawują instytucje ponadnarodowe.

Kiedy w roku 1945 w Europie nastał pokój, alianci - Stany Zjednoczone, Związek Radziecki, Wielka Brytania i Francja - chcieli uniknąć pomyłek charakterystycznych dla traktatu wersalskiego z roku 1919, który zakończył I wojnę światową. Niemcy zostały tym razem całkowicie pokonane i można było narzucić im warunki pokoju, zamiast je negocjować. Wszyscy alianci zgadzali się, że stworzenie właściwego systemu władzy w Niemczech jest sprawą najwyższej wagi dla utrzymania pokoju w Europie. W okresie bezpośrednio po drugiej wojnie światowej cztery mocarstwa, by ułatwić sobie kontrolę nad rozwojem sytuacji, zdecydowały się podzielić Niemcy i Austrię na strefy okupacyjne. Wkrótce stosunki dyplomatyczne między USA i ZSRR pogorszyły się i rozpoczęła się zimna wojna. W Europie zaczął kształtować się nowy układ polityczny.

Organizacje międzynarodowe

Najistotniejszym chyba elementem w dziedzinie powojennych stosunków międzynarodowych w Europie, i na całym zresztą świecie, było stworzenie ponadnarodowych instytucji politycznych.

W ciągu pięciu lat od zakończenia wojny zaczęły pracę takie organizacje jak Organizacja Narodów Zjednoczonych, Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF), Bank Światowy, UNESCO (Organizacja do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury) oraz Światowa Organizacja Zdrowia (WHO).

Koncepcja związku państw europejskich zaczęła rozwijać się już od lat dwudziestych naszego wieku, gdy powstał Ruch Paneuropejski. W roku 1929 z propozycją stworzenia unii wystąpiła Francja, a w Wielkiej Brytanii wiele grup politycznych widziało związek europejski jako środek mający na celu zapobieżenie wojnom.

Po roku 1945 odrodziło się zainteresowanie przedstawionymi wcześniej propozycjami. 12 lipca 1947 roku przedstawiciele Austrii, Belgii, Danii, Francji, Grecji, Holandii, Irlandii, Islandii, Luksemburga, Norwegii, Portugalii, Szwajcarii, Szwecji, Turcji, Wielkiej Brytanii i Włoch spotkali się w Paryżu i zapoczątkowali proces, którego uwieńczeniem było ukonstytuowanie się 16 kwietnia 1948 roku Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC). W tym samym roku odbył się także w Hadze Kongres Europejski, który doprowadził do powstania Rady Europy w roku 1949.

W tym czasie jednym z najistotniejszych celów polityki Stanów Zjednoczonych było popieranie inicjatyw, które zbliżały do siebie państwa Europy Zachodniej. Kolejny krok uczyniono w roku 1948, gdy USA, Wielka Brytania i Francja zgodziły się doprowadzić do integracji gospodarczej swoich stref okupacyjnych w Niemczech. Wprowadzono w nich wspólną walutę zwaną marką niemiecką. Związek Radziecki natychmiast odpowiedział blokadą Berlina Zachodniego (składającego się ze stref amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej), który był enklawą na terytorium Niemiec okupowanym przez wojska radzieckie.

Blokada berlińska doprowadziła do ożywionych dyskusji dyplomatycznych między państwami Europy Zachodniej, Kanadą i USA. W efekcie, 4 kwietnia 1949 roku, powstało NATO, czyli Pakt Północnoatlantycki. Podpisały go Belgia, Dania, Francja, Holandia, Islandia, Kanada, Norwegia, Luksemburg, Portugalia, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Włochy. Wkrótce ZSRR zniósł blokadę Berlina Zachodniego.

W tym samym roku, po przyjęciu ustawy zasadniczej Republiki Federalnej Niemiec, sformalizował się podział Niemiec. Granica między państwami niemieckimi, wytwór zimnej wojny, stała się symbolem podziału, który rozdarł Europę na czterdzieści z górą lat.

Kontrakt społeczny

Skutki powojennej recesji najdotkliwiej odczuwali przeciętni obywatele państw europejskich. Wielu było zdania, że w powojennej rzeczywistości państwo powinno zapewnić wszystkim swym obywatelom opiekę zdrowotną, a bezrobotnym zasiłki. Problemami sprawiedliwości społecznej zajęli się nie tylko socjaliści i komuniści, lecz także partie opierające się na etyce chrześcijańskiej.

Program reform społecznych poszedł bardzo daleko w Wielkiej Brytanii, gdzie wybory w roku 1945 wygrała Partia Pracy. W ciągu kolejnych kilku lat w kraju tym powstał system państwa opiekuńczego, oparty na przekonaniu, że rząd powinien aktywnie wspierać swych obywateli w dziedzinach takich jak opieka zdrowotna i edukacja. Najważniejsze gałęzie przemysłu i finansów przejęte zostały przez państwo i poddane kontroli parlamentu.

We Francji Jean Monnet, były zastępca sekretarza generalnego Ligi Narodów i jeden z twórców idei unii europejskiej, stworzył departament planowania centralnego. Zatrudnieni tam urzędnicy państwowi usiłowali pogodzić interesy instytucji finansowych, wielkich korporacji i związków zawodowych z interesami państwa.

W latach 50. Monnet współpracował z ministrem spraw zagranicznych Francji Robertem Schumanem przy tworzeniu europejskiej wspólnoty gospodarczej. Za pierwszy krok w tym kierunku uważa się powszechnie powołanie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali w 1952 roku. W roku 1957 podpisano traktaty rzymskie, które weszły w życie w roku 1958, tworząc „wspólny rynek", w którym znalazło się sześć państw: Belgia, Holandia, Francja, Luksemburg, RFN i Włochy. Sukcesy tej organizacji w przekształcaniu rynków narodowych w jeden wspólny rynek handlowy przyciągnęły do niej inne państwa. W roku 1974 do wspólnoty przystąpiły Dania, Irlandia i Wielka Brytania. W roku 1981 dołączyła do niej Grecja, a w roku 1986 - Hiszpania i Portugalia. Europejska Wspólnota Gospodarcza została w roku 1991 przekształcona w Unię Europejską. W roku 1995 do tej organizacji przystąpiły Austria, Finlandia i Szwecja. Obecnie aspirują do niej liczne państwa Europy Wschodniej, w tym Polska, oraz niektóre kraje regionu Morza Śródziemnego.

Wspólny rynek w praktyce

EWG, łącząc rynki krajów europejskich, stopniowo ustanawiała minimalne standardy praw pracowniczych. Instytucje pokrewne, takie jak na przykład Europejski Trybunał Sprawiedliwości, przyczyniły się także do zapewnienia swobody wypowiedzi i nadania obywatelom krajów członkowskich określonych praw politycznych.

Kolejny ważny krok w rozwoju demokracji europejskiej miał miejsce we Francji w roku 1958. Bohater wojenny, generał Charles de Gaulle przejął tam władzę i zmienił konstytucję, zwiększając zakres władzy prezydenckiej. W grudniu 1958 roku wybrany został na urząd prezydenta Francji, przejmując osobiście nowe uprawnienia. System polityczny stworzony przez de Gaulle'a pozwolił zakończyć okres destabilizacji i obowiązuje we Francji do dziś.

Jedną z najpoważniejszych prób system francuski przeszedł w roku 1968. Studenci i robotnicy w całym kraju, szczególnie w Paryżu, wystąpili wtedy wspólnie w masowych demonstracjach przeciwko elitom władzy. Niedoszła rewolucja została brutalnie stłumiona. Była ona przejawem wzrostu nastrojów radykalnie lewicowych w Europie Zachodniej lat sześćdziesiątych.

Gdy dzieło powojennej odbudowy było już na ukończeniu, wzrosła zamożność państw i robotnicy zaczęli się domagać większego udziału w zyskach. Wystąpienia te zbiegły się w czasie z odrodzeniem zainteresowania myślą marksistowską na uczelniach Europy Zachodniej i rozwojem politycznego ruchu feministycznego, który ostatni sukces odniósł we Francji w roku 1945, osiągając przyznanie prawa wyborczego kobietom. Te nowe nurty radykalne zdominowały europejską scenę polityczną w końcu lat 60. i na początku 70., dzięki nim wprowadzono pewne istotne reformy społeczne.

W Wielkiej Brytanii w roku 1967 zalegalizowano kontakty homoseksualne i aborcję. W roku 1974 we Francji zniesiono ograniczenia dotyczące przerywania ciąży. We Włoszech w roku 1979 zalegalizowano rozwody. W państwach zachodnioeuropejskich wprowadzono także w tym okresie wiele ważnych ustaw, na mocy których pracodawcy musieli zapewnić kobietom równe z mężczyznami stawki za tę samą pracę.

Nowe demokracje

W połowie lat 70. w zachodniej części Europy upadły dyktatury. Nie cieszący się aprobatą społeczną rząd wojskowy, w Grecji, który przejął władzę w roku 1967, załamał się w 1974 roku po nieudanej próbie aneksji Cypru. Najbardziej radykalne zmiany nastąpiły na Półwyspie Iberyjskim. Portugalia rządzona była dotąd twardą ręką przez Antonio Salazara od roku 1928 aż do jego śmierci w roku 1974. Jego następca, Marcello Caetano, ignorował społeczne żądania przeprowadzenia reform demokratycznych. Oficerowie armii portugalskiej walczący w afrykańskich koloniach nie chcieli kontynuować bezsensownej wojny. Zaczęli popierać demokratyczne aspiracje społeczeństwa, występując przeciwko autokratycznemu rządowi. W roku 1974 nastąpił przewrót wojskowy, w wyniku którego powstała Rada Rewolucji fe rząd tymczasowy, a w roku 1976 rozpisano wolne wybory,pierwsze od pięćdziesięciu lat.

Ostatnim dyktatorem w faszystowskim stylu pozostał Francisco Franco, który rządził Hiszpanią od 1939 roku aż do swej śmierci w roku 1975. Usiłował podtrzymać reżim dyktatorski, mianując Jana Karola z dynastii Burbonów, dziedzica hiszpańskiego tronu, swym następcą. Jan Karol wykorzystał jednak swój autorytet, by wprowadzić w kraju ustrój monarchii konstytucyjnej, zatwierdzony w referendum w roku 1978, i przeprowadzić proces demokratyzacji.

Nowa epoka

Powstanie nowych demokracji było sygnałem, że nadszedł kres niechęci społecznej wobec instytucji opierających się na systemie reprezentacji, która charakteryzowała europejską scenę polityczną w latach międzywojennych. W państwach Europy Zachodniej dominującym systemem władzy stał się rząd sprawowany przez organa obieralne.

Dziś sytuacja nie wydaje się ulegać zmianie. Europejska Wspólnota Gospodarcza spełniała w latach 70. ważną rolę w demokratyzacji życia w państwach członkowskich. W roku 1975, na przykład, w Wielkiej Brytanii odbyło się pierwsze w historii tego kraju referendum dotyczące pozostania państwa w EWG. W roku 1979 parlament europejski, pozostający do tej pory głównie ciałem doradczym, którego członkowie mianowani byli przez rządy, stał się instytucją obieralną, w której zasiadło 518 posłów. Po raz pierwszy obywatele wielu krajów europejskich wzięli wspólnie udział w głosowaniu, w którym wybierali swoich przedstawicieli do ponadpaństwowego organu władzy. Miejsca w parlamencie podzielone są według kryterium liczby ludności poszczególnych państw członkowskich. Parlament odbywa swe sesje w Strasburgu. Niektóre instytucje europejskie krytykuje się, surowej ocenie podlegają ich komisarze, którzy nie odpowiadają za swe działania bezpośrednio przed wyborcami, jednak parlament jest forum, na którym te problemy można dyskutować.

Regiony czy państwa?

Powstanie wspólnego rynku przyczyniło się prawdopodobnie do wytworzenia się nowego rodzaju nacjonalizmu. W latach 70. nastąpiło odrodzenie ruchów narodowych w krajach członkowskich. Na przykład w Szkocji zawsze silne były żądania zwiększenia uprawnień samorządu. Pierwszy poseł ze szkockiej partii nacjonalistycznej zasiadł w parlamencie brytyjskim w roku 1945. W roku 1979 w Szkocji odbyło się referendum na temat własnego zgromadzenia ustawodawczego wybieranego bezpośrednio. Nacjonaliści przegrali, jednak w latach 80. nastąpiło odrodzenie ruchu, ponieważ sprzeciwiający się autonomii konserwatyści mieli niewielką reprezentację we władzach samorządowych w Szkocji. Po zwycięstwie wyborczym Partii Pracy i wygranych referendach w roku 1998 Szkoci oraz Walijczycy otrzymali własne parlamenty.

Inne regiony w pozostałych częściach Europy cieszą się od dawna szeroką autonomią: we Włoszech, na przykład, jest ich 20; mają one silny samorząd już od czasów zjednoczenia państwa w 1870 r. Regionalna partia polityczna - Liga Północna odniosła duży sukces w wyborach w 1990 r.

Katalonia, północno-wschodnia prowincja Hiszpanii ze stolicą w Barcelonie, była autonomiczna już w latach 30., jednak samorząd został zlikwidowany w okresie dyktatury Franco. W roku 1980 przywrócono autonomię regionu, łącznie z uznaniem języka katalońskiego za urzędowy.

Dziś zagrożenia dla demokracji w Europie stanowią ruchy, które w różny sposób usiłują ograniczyć parlamentaryzm. We Włoszech w połowie lat 70. udało się zbudować kompromis między chrześcijańską demokracją a komunistami - każde z tych ugrupowań miało za sobą około jednej trzeciej elektoratu. Sytuacja zmieniła się w roku 1978, gdy komunistyczni ekstremiści porwali i zamordowali przywódcę chadeckiego Aldo Moro. W roku 1993, z kolei, rozpoczęły się dochodzenia, w wyniku których ujawniono powiązania między włoskimi politykami i przedstawicielami zorganizowanych grup przestępczych, tzw. mafii.

W roku 1994 premierem Włoch został przedsiębiorca o konserwatywnych poglądach - Silvio Berlusconi -właściciel znacznej części włoskiego rynku mediów, w rękach którego znajdowały się ważne stacje telewizyjne. Wielu Włochów obawiało się, że wykorzysta on kontrolę nad mediami do celów prywatnych, co wywołało dyskusję nad kwestią koncentracji władzy w jednym ręku.

Przyszłość demokracji

10 grudnia 1991 roku w Maastricht w Holandii przywódcy państw Wspólnoty Europejskiej podpisali Traktat o Unii Europejskiej, który w kwietniu 1992 roku został potwierdzony przez parlament europejski. Po dyskusjach i referendach został on ratyfikowany. W roku 1995 Unia przyjęła nowych członków, na początku XXI wieku do organizacji tej mają nadzieję przystąpić kraje byłego bloku wschodniego, w tym Polska. W tej sytuacji przyszłość demokracji w Europie związana jest ściśle z rozwojem idei Unii Europejskiej.


Demokracja w Europie 1945-95 - WAŻNIEJSZE DATY

1945

8-9 maja - bezwarunkowa kapitulacja Niemiec; Niemcy podzielone na strefy okupacyjne: amerykańską, radziecką, brytyjską i francuską

1957

Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, RFN i Włochy podpisują traktaty rzymskie, zakładając Europejską Wspólnotę Gospodarczą

1973

Wielka Brytania, Dania i Irlandia wstępują do EWG

1979

Pierwsze wybory do parlamentu europejskiego

1981

Grecja wstępuje do EWG

1986

Hiszpania i Portugalia wstępują do EWG

1991

Podpisanie Traktatu o Unii Europejskiej

1992

Załamanie się Europejskiego Systemu Walutowego na skutek spekulacji finansowych

1995

Austria, Finlandia i Szwecja wstępują do UE

Podobne prace

Do góry