Ocena brak

DEIZM

Autor /AlbertK Dodano /30.10.2012

 

DEIZM (fr. <deisme> od łc. deus = Bóg) nłc. deismus; ang. deism; nm. Deismus

Termin „deiści" (deistes), utworzony w XVI w. przez socynian, którzy cłicieli odciąć się nim od ateistów, został wpro­wadzony przez P. Vireta (1564) jako prze­ciwstawny „ateizmowi", a termin „deizm" (deisme) upowszecłinił w XVII w. P. Bayle. Już B. Pascal przeciwstawiał deizm za­równo ateizmowi, jak i cłirystianizmowi, zaznaczając, że obydwa, ateizm i deizm, są prawie tak samo obce religii chrześcijańskiej {Myśli, 602), natomiast S. Clarke rozróżniał rozmaite postacie deizmu sto­sownie do wszelkich możliwych filozofi­cznych koncepcji Boga. Termin „deista" (ang. deist) i powstały również w XVI w., ale pochodzenia angielskiego termin „teista" (theist), rozpowszechnione w Anglii na przełomie XVII i XVIII w., używane tam były zamiennie w odniesieniu do posta­ci niedowiarstwa, zachowującego wpraw­dzie wiarę w istnienie Boga, lecz odrzucają­cego Objawienie chrześcijańskie. Odróżnił je ostatecznie od siebie (nm. Deist - Theist) do­piero w 1781 r. I. Kant {Krytyka czystego ro­zumu, A 631, B 659).

1. Pogląd filozoficzny uznający istnienie Najwyższej Istoty zwanej Bogiem, Istoty, która stworzyła świat i obdarzyła go zdol­nością do samodzielnego rozwoju według ustalonych przez siebie praw, nie interwe­niując odtąd w bieg wydarzeń ani też w lu­dzkie życie. Rozróżnia się:

a) deizm racjonalistyczny — powstały m. in. pod wpływem —> racjonalizmu (2) R. Descartes'a, interpretujący naturalistycznie i racjonalistycznie treść Objawienia chrześcijańskiego jako wynik intelektualnego poznania ludzkiego (E. Herbert z Cherbury, Ch. Blount, M. Tindal w An­glii oraz Voltaire we Francji);

b) deizm empiryczno-scjentystyczny — opierający religię na doświadczeniu i rozu­mie (J. Locke, H. J. Bolingbroke). z pośred­nią krytyką deizmu wystąpił D. Hume, który kwestionując zasadę przyczynowości, za­kwestionował możliwość empirycznego uza­sadnienia istnienia Boga.

2. Ponadwyznaniowa, czysto rozumo­wa religia Oświecenia, zastępująca religię opartą na Objawieniu -> religią naturalną. Prekursorem jest E. Herbert z Cherbury, który w swojej koncepcji Boga pozostawał m. in. pod wpływem R. Descartes'a i w tym sensie był przedstawicielem -^ racjonali­zmu (6). Deizm przeciwstawiał się przede wszystkim -^ teizmowi chrześcijańskie­mu, odrzucając objawienie. Opatrzność Bożą, boskość Jezusa Chrystusa, cuda. Roz­powszechnił się w XVII w. w Anglii (Ch. Blount, J. Toland, S. Clarke, J. A. Collins, M. Tindal, Th. Woolston, Th. Chubb, H. J. Bolingbroke) i we Francji (Voltaire, ency­klopedyści, J. J. Rousseau), skąd przedostał się do Niemiec (H. S. Reimarus, G. E. Les­sing, M. Mendelssohn), Stanów Zjednoczo­nych A. P. (B. Franklin, G. Washington, Th. Paine, Th. Jefferson), Polski (S. Staszic, Jan Sniadecki).

 

Podobne prace

Do góry