Ocena brak

DECYZJA

Autor /Porfirion Dodano /07.08.2012

Wybór określonego działania ze zbioru działań możliwych, należący do istotnych czynności człowieka, związanych z jego odpowiedzialnością. Niektórzy psychologowie (E. Galanter) uważają d. za podstawową czynność ludzką; nawet szybkość reagowania, percepcję wzrokową czy słuchową, uczenie się rozumieją jako sekwencję d. Ludzie podejmują wiele d., od drobniejszych do życiowych, np. wybór zawodu, współmałżonka;

wiele elementów decyzyjnych znajduje się w akceptacji jakiegoś światopoglądu, religii, systemu wartości ; wiele też sytuacji badawczych i problemów nauk. traktuje się jako decyzyjne. Wiedza o podejmowaniu d. znalazła zastosowanie w stawianiu diagnoz, w optymalizacji d. personalnych itp.

1. Badania nad d. zapoczątkowali psychologowie introspek-cyjni — N. Ach, A. Michotte, M. Dybowski i J. Reutt, traktując d. jako akt woli uzupełniający namysł i determinujący czyn, którego należy dokonać lub od którego należy się powstrzymać; koncentrowali się zwł. na fazie namysłu, postanowienia, samego aktu wyboru, a także na wykonaniu postanowienia.

Badania ścisłe nad podejmowaniem d. rozpoczęli matematycy J. von Neuman i O. Morgenstern (1944); z czasem stały się one przedmiotem badań interdyscyplinarnych — matematyków, logików, prakseologów, ekonomistów, psychologów i socjologów.

Przedstawiciele nauk formalnych zajmują się badaniami normatywnymi Oak należy racjonalnie podejmować d.), a nauk empirycznych, zwł. psychologowie, badaniami deskryptywnymi (jak ludzie rzeczywiście je podejmują). W matematycznej teorii d., rozpatrując kryteria -> racjonalności d., wyróżnia się rodzaje sytuacji decyzyjnych i podaje odpowiednie kryteria racjonalności dla każdego z tych rodzajów; d. racjonalna jest zatem czynnością spełniającą owe kryteria.

Brak znajomości prawdopodobieństwa stanów rzeczy wpływających na wyniki działań człowieka stwarza specyficzne trudności wyboru, którym stara się zaradzić teoria d.; dla takich sytuacji zaleca różne reguły racjonalnego decydowania, które stosowane przez dłuższy czas okazują się ostatecznie najbardziej korzystne, chociaż w pojedynczych przypadkach mogą narażać na straty; np. reguła największego bezpieczeństwa (A. Walda) zaleca wybór wyniku maksymalnego ze zbioru wyników minimalnych;

reguła największej zdobyczy (L. Hurwicza) zaleca wybór wyniku maksymalnego ze zbioru wyników najlepszych, a reguła najmniejszego zawodu (L.J. Savage'a) zaleca wybór wyniku, który ze wszystkich możliwych przynosi najmniejszy zawód. W psychol. teorii d. badania są ściśle związane z -» poznaniem i ~> motywacją, ponieważ d. jest konstytuowana przez procesy poznawcze jak i motywacyjne.

Czynności decyzyjne najczęściej bada się porównując rzeczywiste zachowanie człowieka z modelem optymalnym, który określa, jak jednostka powinna je podejmować w danych warunkach; pozwala to ustalić zasadnicze odchylenia od modelu i określić ich przyczyny.

2. Człowiek podejmując d. w sytuacji pewnej (nieryzykownej), wie, jaki osiągnie wynik, natomiast w sytuacji niepewnej (ryzykownej) nie jest jego pewien. W d. ryzykownej wyróżnia się:

° tworzenie subiektywnej reprezentacji sytuacji decyzyjnej,

° wartościowanie wyników,

° ocenę subiektywnego prawdopodobieństwa otrzymania wyników,

° wybór działania.

Człowiek poznaje sytuację decyzyjną, jej strukturę i tworzy obraz, zw. jej wewn. reprezentacją (nie kopia, lecz efekt aktywnej transformacji). Proces wartościowania wyników polega na ocenie użyteczności konsekwencji (np. pieniędzy, stanowiska) różnych czynności, a ich użyteczność zależy od motywacji człowieka; często wyniki działania są niepożądane (stanowią użyteczność neg.), choć same czynności mogą mieć pozyt. użyteczność. Fakt, że użyteczność wyników ulega modyfikacji wraz ze zmianą motywacyjnego stanu człowieka, utrudnia jej badanie.

Prawdopodobieństwo subiektywne (w odróżnieniu od obiektywnego — względna częstość zdarzeń) jest stopniem pewności przekonania człowieka, że zajdzie określone zdarzenie; przyjmuje się prawdopodobieństwo 0 albo 1, gdy się jest subiektywnie pewnym, że dane zdarzenie jest niemożliwe, albo subiektywnie pewnym, iż nastąpi określony stan rzeczy; najczęściej ocenia się możliwość zaistnienia różnych zdarzeń od 0 do 1, przy czym im większą liczbę przypisuje człowiek zdarzeniom, tym większą ma pewność, że zdarzenie to zaistnieje.

Człowiek określa prawdopodobieństwo subiektywne na podstawie informacji, jakimi w danej chwili dysponuje; dopływ nowych informacji może zmodyfikować początkowe subiektywne prawdopodobieństwa zdarzeń.

W takich sytuacjach oceny prawdopodobieństwa porównuje się z prawdopodobieństwem modelowym, obliczonym na podstawie reguły Bayesa (T. -» Bayes), będącej optymalnym modelem, który wskazuje na normę zmodyfikowania prawdopodobieństwa pod wpływem nowych informacji; w większości sytuacji człowiek nie docenia prawdopodobieństwa zdarzenia, które jest najbardziej prawdopodobne (tzw. konserwatyzm poznawczy). Wybór alternatywy jest aktem decyzyjnym, w którym człowiek w wyniku oceny użyteczności poszczególnych działań akceptuje najkorzystniejszą z nich.

3. Największe trudności podejmowania d. istnieją na etapie formułowania problemu decyzyjnego, a nie na etapie wyboru; wtedy bowiem powinno nastąpić uświadomienie sobie wszystkich dostępnych działań, rozeznanie stanów rzeczy oraz ich prawdopodobieństw, a także określenie wartości wyników.

W procesie tym stosuje się pewne reguły kombinacji użyteczności i prawdopodobieństwa subiektywnego ; człowiek, który chce postępować racjonalnie, powinien stosować regułę maksymalizacji subiektywnie oczekiwanej, zgodnie z którą należy wybierać działania o najwyższej przeciętnej użyteczności. Chociaż tę regułę stosuje się najczęściej, to jednak w trudnych (złożonych) sytuacjach decyzyjnych odstępuje się od niej z powodu ograniczonych możliwości pamięciowych i myślowych.

W większości rzeczywistych sytuacji człowiek podejmuje sekwencje d. w kolejnych fazach czasowych; chcąc podjąć je racjonalnie musi (mimo że dość często nastawiony jest tylko na korzyści doraźne) analizować również te działania, które będzie podejmował w przyszłości, czyli zbadać perspektywicznie wpływ aktualnej d. na przyszłe sytuacje decyzyjne.

Podejmowanie d. w sytuacjach otwartych (brak pełnej informacji o możliwościach działania i ich konsekwencjach) jest mało zbadane; człowiek najczęściej wybiera jedno działanie — jest usatysfakcjonowany, jeśli spełnia ono jego oczekiwania, a jeśli nie, poszukuje dalszych działań, aż jedno z nich spełni jego oczekiwanie; poziom oczekiwań jest zasadniczym kryterium wyboru w sytuacji otwartej.

Z powodu coraz większej złożoności życia społ. i systemów instytucji d. podejmują częściej grupy ludzi (np. kolegia, komisje, czasem z wykorzystaniem komputerów); d. te uważa się za bardziej racjonalne (mniej subiektywne), demokratyczne, chociaż stwierdzono, że grupa jest w wielu sytuacjach decydentem bardziej ryzykownym niż jednostki.

Istnieją też d. w sytuacjach konfliktowych (-»• konflikt), tzn. w których 2 lub więcej partnerów dąży do osiągnięcia celów sprzecznych lub częściowo sprzecznych.

Główne trudności podejmowania d. leżą w sprecyzowaniu użyteczności, gdyż w realnych sytuacjach często wchodzą w grę wartości nieporównywalne, z różnych wymiarów (np. wartości mor.); trafne ujęcie reprezentacji tego, co istotne i obiektywne, ważne jest zasadniczo poza metodyką podejmowania d. Różne systemy filoz., światopoglądowe, rei. pomagają ustalić system wartości, którego akceptacja ułatwia wartościowanie w sytuacjach decyzyjnych.

4. Zdolność do podejmowania d. rozwija się stopniowo; u dzieci d. są początkowo podobne do zachowań impulsywnych (brak rozeznania alternatyw działania oraz przewidywania i wartościowania wyników); młodzież także często nie dostrzega złożoności problemu decyzyjnego, kierując się jedną myślą, nie mającą opozycyjnej alternatywy.

Trafnych d. uczy się człowiek stopniowo poprzez doświadczenia; d. -»• dorosłych (I) są często podejmowane automatycznie i nawykowo. D. stanowiące wynik długich rozważań, dyskusji, rozstrzygnięć „na próbę", podejmowana po długich wahaniach i uporaniu się z konfliktem motywów co do światopoglądu, religii, stylu życia, dylematów mor. powodują trwałe zmiany w osobowości, często jej odnowę, i dlatego interesują szczególnie psychologów i literatów (zwł. dramaturgów).

D. uważa się za wypadkową całej osobowości danego człowieka (-»• charakter) działającego w określonej sytuacji życiowej, mimo że całość swej osobowości oraz swego doświadczenia życiowego nikt sobie w momencie podejmowania d. nie potrafi uprzytomnić. Jako d. traktował B.-> Pascal problem uznania istnienia Boga (zw. zakładem Pascala);

przyjęcie istnienia Boga jest d. ryzykowną (podejmowaną w warunkach niepewności), a jednak jedynie racjonalną; nieskończona wartość życia wiecznego i szczęścia sprawia (nawet przy względnie niskim prawdopodobieństwie), że wartość oczekiwana jest nieskończona, podczas gdy oczekiwana strata (wartość doczesna) jest od niej zawsze niższa.

Podejmowaniu d. towarzyszą niekiedy zjawiska patologiczne, do których należą — tzw. d. infantylne (polegające na wyborze jakiejkolwiek alternatywy działania), lęk u osób starych z osobowością anankastyczną (depresyjną), niekończące się wahania, wątpliwości, rozważania (tzw. „obłęd wątpienia" u osób z nerwicą psychasteniczną); wymienione osoby łatwo podporządkowują się autorytetom i wolą być podporządkowane oraz na niższych stanowiskach, aby uniknąć odpowiednich d. (patologiczna potrzeba poddania się kierownictwu) ; jedynie za pomocą -> psychoterapii można takie jednostki przygotować do samodzielnych d.; trudność w dokonywaniu d. (-» abulia) uwarunkowana jest nie tylko patologią (depresje endogenne, schizofrenia, niektóre narkomanie, uszkodzenia płatów czołowych mózgu), ale również przykrymi przeżyciami (depresje nerwicowe).

Egzystencjalne d. podejmuje człowiek w wielu okolicznościach pod wpływem środowiska społeczno-kulturowego, które narzuca mu modele myślenia, wartościowania i postępowania; do podejmowania d. samodzielnych wychowuje się poprzez propagowanie postaw otwartych, opartych na własnej refleksji, kształtowanie elastyczności myślowej (ale nie oportunizmu), co uzdatnia do autorealizacji.

5. Błędne d. powstają pod wpływem zaburzeń dotyczących osobowości, działania (jako zaburzenia woli), spostrzegania, myślenia, emocji, świadomości, pamięci; często indywidualne skłonności, doświadczenia usposabiają ludzi do wciąż jednakowego oceniania rzeczy; faktycznie użyteczność różnych dóbr zmienia się jednak od sytuacji do sytuacji, czego się nie zauważa; dlatego należy uwolnić się od szacowania dóbr zawsze wg jednej i tej samej miary i określać ich użyteczność stosownie do aktualnej sytuacji.

 

J. von Neumann, O. Morgenstern, Theory of Games and Economic Behavior, Pri 1944.19472; J. Reutt, Badania psychologiczne nad wahaniem, Pz 1949; A. Wald, Statistical D. Functions, NY 1950; J. Piaget, B. Inhelder, La genèse de l'Idée de hasard chez l'enfant, P 1951; W. Edwards, The Theory of D. Making, Psychological Bulletin 51 (1954) 380-417; D. Davidson, P. Suppes, S. Siegel, D. Making, An Experimental Approach, Stanford 1957; R.D. Luce, H. Raiffa, Games and D., NY 1957 (Gry i d., Wwa 1964); K. Szaniawski, Wnioskowanie czy behaviour?, SF 2(1958) z. 6, 287-301; A. Scodel, P.R. Ratoosh, J.S. Minos, Some Personality Correlates of D. Making under Conditions of Risk, Behavioral Science 4 (1959) 19-28; W. Sadowski, Teoria podejmowania d., Wwa 1960; J.A. Sweets, W.P. Tanner, T.W. Birdsall Jr, D. Processes in Perception, Psychological Review 68(1961) 301-340; R.L. Ackoff, Scientific Method. Optimizing Applied Research D„ NY 1962 (D. optymalne w badaniach stosowanych, Wwa 1969); D. Pruitt, Pattern and Level of Risk in Gambling D„ Psychological Review 69(1962) 187-201; M. Wallach, N. Ko-gan, D. Bem, Diffusion of Responsibility and Level of Risk Taking in Groups, JASP 68 (1964) 263-274; K. Szaniawski, Współczesne ujęcie procedur indukcyjnych, Zagadnienia Naukoznawstwa 1 (1965) z. 2-3, 26-44; E. Galanter, Textbook of Elementary Psychology, San Francisco 1966 (passim); O. Lange, Optymalne d„ Wwa 1966; R.C. Peterson, L.R. Beach, Man as an Intuitive Statistician, Psychological Bulletin 68 (1966) 29-46; L.D. Phillips, W. Edwards, Conservatism in a Simple Probability Inference Task, Journal of Experimental Psychology 72 (1966) 346-354; N. Kogan, M. A. Wallach, Risky-Shift Phenomenon in Small D. Groups. A Test of the Information-Exchange Hypothesis, Journal of Experimental Social Psychology 3 (1967) 75-84; P.E. Nathan, Cues, D. and Diagnosis, NY 1967; H. Raiffa, D. Analysis, Reading 1968; K'. Szaniawski, Informacja a d., Zagadnienia Naukoznawstwa 4 (1968) z. 1, 69-79; T. Tyszka, Podejmowanie d. Badania nad subiektywnym prawdopodobieństwem, PsW 25 (1968) 376-395; J. Kozielecki, Psychologia procesów przeddecyzyjnych, Wwa 1969; D. Wendt, Value of Information for D., Journal of Mathematical Psychology 6 (1969) 430-443; N.H. Anderson, J.C. Shanteau, Information Integration in Risky D. Making, Journal of Experimental Psychology 84 (1970) 441-451; V. Brichaček, Use of Subjective Probability in D. Making, Acta Psychology 34 (1970) 241-253; CH. Coombs, R.M. Daves, A. Tversky, Mathematical Psychology. An Elementary Introduction, EC 1970 (Wprowadzenie do psychologii matematycznej, Wwa 1977, 167-323); J. Kozielecki, Konflikt, teoria gier i psychologia, Wwa 1970; A. PoUatsek, A. Tversky, A Theory of Risk, Journal of Mathematical Psychology 7(1970) 540-553; T. Tyszka, Subiektywna interpretacja prawdopodobieństwa. Zagadnienie wyboru w warunkach niepewności, PPs 13 (1970) z. 2, 19-40; J. Ekel, Decyzyjno-informa-cyjny model czynności ludzkich, w: Problemy psychologii matematycznej, Wwa 1971, 277-302; J. Korwin-Mikke, Teoria użyteczności przy podejmowaniu d. wieloaspektowych, w: Metody matematyczne w socjologii, Wr 1971, 68-110; W. Lee, D. Theory and Human Behavior, NY 1971 ; K. Szaniawski, Kryteria podejmowania d., w: Problemy psychologii matematycznej, Wwa 1971, 303-324; J. Kozielecki, Ryzyko w badaniach naukowych, SF 16(1972) z. 10, 111-120; W. Marciszewski, Podstawy logicznej teorii przekonań, Wwa 1972; M.A. Middleton, L. Warren, Risk Taking Effects on Group D. Making, The Journal of Psychology 82(1972) 183-196; Cz. Walesa, Rozwój procesów decyzyjnych u dzieci, RF 20 (1972) z. 4, 101-142; A. Biela, Struktura procesu informacyjnego w sytuacjach decyzyjnych, PPs 16(1973) 445-455; A. Biela, F. Bujak, Cz. Walesa, Cognitive Conservatism and Radicalism in Children's D., Polish Psychological Bulletin 4(1973) 135-143; R. Stachowski, Modele liniowe przed-decyzyjnego procesu integrowania informacji, PPs 16 (1973) 335-359; T. Tyszka, Maksymalizacja oczekiwanej użyteczności jako kryterium wyboru w warunkach niepewności, SPs 11 (1973) 83-119; Badania nad podejmowaniem d., SPs 13 (1974) 25-112; B.A. Fisher, Small Group D. Making, NY 1974; D.S. Gouran, Discussion. The Process of Group D. Making, NY 1974; W. Marciszewski, Poradnik dla niezdecydowanych, Wwa 1974; L.E. Schaller, The D. Makers. How to Improve the Quality of D.-Making in the Churches, Nas 1974; Z. Chlewiński, Cognitive Conservatism and Radicalism in Individual and Groups D., Polish Psychological Bulletin 6 (1975) 139-146; P.C. Dalton, Pascals Wager. The Second Argument, Southern Journal of Philosophy 13 (1975) 31-46; J. Kozielecki, Psychologiczna teoria d., Wwa 1975.19772; L.R. Beach, B.D. Townes, F.L. Campbell, G.W. Keating, Developing and Testing a D. Aid for Birth Plan-ning D., Organizational Behavior and Human Performance 15 (1976) 99-116; A. Biela, Informacja o d. Badania eksperymentalne z zakresu psychologii rozwojowej, Wwa 1976; P.C. Dalton, Pascals Wager. The First Argument, IJPR 7(1976) 346-368 ; M. Dąbek, Psychologiczne mechanizmy podejmowania d. ryzykownych przez dzieci, Wwa 1976; G.B. Saunders, J.L. Stanton, Personality as Influencing Factor in D. Making, Organizational Behavior and Human Performance 15 (1976) 241-257; J.L. Janis, L. Mann, D. Making. A Psychological Analysis of Conflict, Choice and Commitment, NY 1977; M. Łukasiak-Goszczyńska, D. wielowymiarowe i strategie ich podejmowania, Wwa 1977; J. Targalski, Metodyka podejmowania d. w zarządzaniu, Wwa 1977; D.. moment du risque, LeV 27(1978) 2-99.

Do góry