Ocena brak

Dęby

Autor /Zonka Dodano /31.01.2012

Majestatyczny dąb z rozłożystymi konarami może osiągać 40 metrów wysokości i mieć nawet 800 lat. Jest on schronieniem oraz domem dla wielu gatunków zwierząt i roślin.
Dęby należą do najbardziej imponujących drzew rosnących w lasach półkuli północ­nej . Dąb szypułkowy (Quercus robur) jest drzewem liściastym, zrzucającym swe liście na zi­mę. Spotyka się go w prawie całej Europie - od Hiszpanii po Szkocję. Dęby mogą dożyć 800 lat i osiągać 40 metrów wysokości. Od samego wierz­chołka korony drzewa po najdalsze korzenie, się­gające w głąb ziemi na głębokość równą wysokości części nadziemnej, na dębie żyją rozmaite gatunki zwierząt, grzybów i roślin.

Wiosenne przebudzenie
Na wiosnę, gdy dąb budzi się z zimowego spo­czynku i zaczynają się pojawiać pierwsze liście, następuje kolejny roczny cykl życiowy rośliny. Na drzewie obserwuje się wiele gatunków owadów, których obecność przyciąga z kolei owadożerne ptaki i ssaki. Pierwsze owady to duże ćmy, które chowają się w zwiniętych liściach. Następnymi owadami są drobne larwy małych, płowozielonych ciem z rodziny zwójkowatych, które za pomocą jedwabistych nici przytwierdzają się do liści i za­czynają je objadać. Gąsienice innych gatunków owadów zbierają się w gromady, niektóre znajdu­ją schronienie w kłębach jedwabistego oprzędu.
Znanych jest ponad 100 gatunków dużych ciem, które bytują na dębach. Są to między innymi: zwójka dębóweczka, korowódka dębówka, paśnik dębowiec, barczatka dębówka, barczatka dębolistna, witalnik dębiniak czy przylepek nadębek, któ­rego gąsienice w okresie zimowania do złudzenia przypominają młode gałązki dębu.
Ptaki zajmują własne strefy na drzewie: na sa­mym szczycie korony żerują pierwiosnki, świstunki leśne, sikory bogatki i modre; w środku grubodzioby, mysikróliki, piecuszki i sikory ubogie.
Spękaną korę dębu przeszukują dzięcioł pstry duży, dzięcioł pstry średni, dzięciołek, kowalik i pełzacze, które wydziobują ze szczelin owady.
Pod drzewem, na leśnej ściółce żerują rudziki, kosy i zięby, które zbierają glebowe bezkręgowce i owady, spadające z liści dębu. W nocy w pobliże drzewa przybywają nietoperze, jeże, dziki, jelenie oraz słonki, będące z kolei obiektami zainteresowa­nia puszczyka, polującego na małe ptaki, gryzonie i drobne ssaki. W porostach na pniu i gałęziach dębu, znajdują schronienie ćmy. W uschniętych gałęziach żyją drewnożerne larwy niektórych chrząszczy, na przykład rzadkiego jelonka rogacza i kozioroga dębosza. Drążą one w drewnie długie korytarze, w których przeobrażają się w dorosłe osobniki. Stary dąb jest więc domem, stołówką i wylęgarnią dla wielu gatunków zwierząt.

Listowie
Pierwsze pojawiające się liście mają kolor brązowy potem stopniowo zielenieją. Pod drzewem podczas ciepłych, słonecznych dni kwitną zawilce, pier­wiosnki i fiołki. W kwietniu i maju dno lasu dębo­wego pokrywa się gęstym kobiercem kwiatów.
Potężny dąb ma najbardziej imponujący wygląd w lecie, kiedy jest w pełni ulistniony, jednak w ciągu tych upalnych miesięcy, kiedy często wy­stępuje niedostatek wody, musi mocno natrudzić się, aby przetrwać i nie uschnąć. Tak jak wszyst­kie rośliny, dąb żyje i rośnie dzięki przeprowadza­nej fotosyntezie. Jego fabryki pokarmu, czyli liście, są napędzane przez energię promieni słonecznych. Musi on pobierać z gleby wraz z wodą sole mine­ralne i transportować je do najwyżej i najdalej od pnia położonych gałęzi, gałązek i liści. W letni dzień jeden dąb może za pomocą korzeni pobrać z gleby nawet 450 litrów wody.
Zwierzęta, grzyby i rośliny żyjące na, i w pobli­żu dębu są także aktywne w lecie. Pawice - ćmy z rodziny zawisakowatych - składają jaja, z któ­rych wykluwają się gąsienice. Żyją one gromad­nie, są początkowo czarne, a w miarę rozwoju zmieniają barwę na zieloną. Żywią się wyłącznie liśćmi. Małe chrząszcze z rodziny ryjkowcowatych - słoniki żołędziowce - żyją na gałęziach. Samica składa jedno jajo, z którego wykluwa się larwa żyjąca w miąższu żołędzia.

Schronienie
W wieczornym półmroku wychodzą ze swych kry­jówek jelonki rogacze i chrabąszcze majowe. Moż­na także dostrzec samce lelka, które przesiadują w miejscach pozwalających na dogodną obserwa­cję otoczenia. Zapewniają w ten sposób ochronę samicom, wytrwale wysiadującym leżące wśród suchych liści, doskonale dopasowane barwą do podłoża, dwa jaja.
Gałęzie dębu nie stanowią wielkiej przeszkody dla promieni świetlnych, które padają przez ko­rony drzew na ziemię i umożliwiają rozwój roz­maitym gatunkom traw, paproci i malinom. Rośliny te są pokarmem norników, królików, a także saren i jeleni. Upierzenie słonki doskonale maskuje ją na tle suchych liści, po których ptak przechadza się poszukując długim dziobem w wilgotnej ściółce rozmaitych bezkręgowców. Wśród korzeni może założyć swą norę lis. Głodny lis nie gardzi dżdżow­nicami i ślimakami, toteż pod dębem zawsze znaj­dzie coś do zjedzenia.

Jesienna zmiana
Na jednym dębie może znajdować się nawet 50000 sztuk żołędzi, jednak tylko z niektórych z nich wyrosną duże drzewa. Żołędzie powstają w ciągu miesięcy letnich i opadają na ziemię w pierwszych kilku tygodniach jesieni. Owocowanie dębu przy­ciąga całe mnóstwo ptaków i ssaków. Jedne zjada­ją żołędzie bezpośrednio pod dębem, inne zanoszą je do swych kryjówek, gdzie składają zapasy na zi­mę. Sójki i wiewiórki magazynują żołędzie często w dużej odległości od drzewa. Czasem zapomnia­ne przez zwierzęta żołędzie na wiosnę wypuszczą liście, a w ciągu sześciu miesięcy sadzonka może urosnąć do wysokości 15 cm. Minie jednak 100 lat, zanim stanie się ona w pełni dojrzałą rośliną.
Przez wiele lat w lasach dębowych, czyli w dą­browach, dokonywano na jesieni wypasu świń, aby zjadały żołędzie. W ten sposób starano się uchro­nić bydło i jelenie przed zjadaniem niedojrzałych zielonych żołędzi i związanymi z tym zatruciami. Świnie są także znane ze swych unikalnych zdol­ności wyszukiwania trufli. Te cenione czarne grzy­by można znaleźć jesienią głęboko pod ziemią w pobliżu dębów. Trufle są uważane za wielki przysmak i osiągają zawrotne ceny, dzięki czemu pora ich poszukiwania jest w wielu leśnych okoli­cach jednym z najważniejszych okresów w roku.
Na jesieni pojawiają się w pobliżu dębów także inne grzyby jadalne, które dla grzybiarzy stanowią nie lada atrakcję. Są to borowiki i koźlarze. Na pniach żywych, starych dębów spotkać można nie­jadalne gmatawki dębowe, hubiaki pospolite, ozor­ki dębowe i żółciaki siarkowe. Owocniki tych grzy­bów mają efektowny wygląd, są one jednak bardzo groźne dla dębów, gdyż rozkładają drewno i przy­czyniają się do szybkiego obumierania drzew.
Pod koniec jesieni dąb jest gotowy do zimowe­go spoczynku. Roślina magazynuje zapasy po­karmu na zimę, zwalnia tempo pobierania wody z korzeni, a w miejscach, gdzie ogonki liściowe stykają się z gałązkami, powstają korkowe zatycz-ki. W wyniku tego do zielonych liści przestaje dopływać woda i przybierają one barwę żółtą, co jest oznaką ich obumierania. Wkrótce po tym liście zaczynają masowo opadać na ziemię. Tutaj już cze­kają na nie dżdżownice, dla których jesienny czas zrzucania liści przez dęby jest najbardziej praco­witym okresem w roku. Przekształcając biomasę liści w glebowy humus bezkręgowce te powodują przyspieszenie obiegu pierwiastków w przyrodzie i dostarczają prostych związków mineralnych drze­wu i milionom mikroorganizmów żyjących w jego pobliżu. Obok dżdżownic w glebie żyją także inne zwierzęta, takie jak wije, ślimaki i mrówki.
Bardzo liczne o tej porze roku są też pająki, któ­rych pajęczyny okrywają drzewo na całej jego wysokości. Pająki zjadają się nawzajem, są także zjadane przez inne zwierzęta, gdyż ich obecność ściąga ptaki, które teraz gromadzą zapasy tłuszczu na zimę lub przygotowują się do długiej wędrów­ki do Afryki.
Gdy nastanie zima, dąb jest już dobrze przygo­towany do spoczynku. Jednak nawet teraz nie jest całkowicie nagi. Jego stary, gruby pień jest otulo­ny bluszczem, a na gałęziach może rosnąć jemioła oraz różne gatunki mszaków, glonów, paproci i wiele gatunków porostów.
Przed zimą dąb zrzucił już wszystkie liście, a jego system transportu wody i substancji pokar­mowych przestaje funkcjonować. U nasady pnia, wśród szczątków suchych liści nadal prowadzą aktywne życie norniki i myszy leśne, na które polu­ją łasice, gronostaje i lisy.
Pomiędzy bezlistnymi gałęziami wiewiórka buduje swe gniazdo zimowe, z którego co jakiś czas będzie wychodziła na żerowanie, gdyż ssak ten nie zapada w sen zimowy. Głęboko pod ziemią - około 1,5 m - w swojej norze śpi natomiast bor­suk, który wyłoni się z legowiska dopiero, gdy nastąpi ocieplenie. Samica borsuka rodzi młode w lutym, a już niedługo po tym dąb znowu prze­budzi się do nowego sezonu wegetacyjnego.

Gatunki dębów
Najpospolitszym gatunkiem dębu jest dąb szypułkowy (Quercus robur). Obok niego w Polsce mo­żemy spotkać najczęściej jeszcze dwa inne gatunki.
Pierwszym z nich jest także rodzimy dąb bezszy-pułkowy (Quercus petraea). Ma on bardziej pro­sty, smukły pień i wyżej osadzone gałęzie. Osiąga wysokość 30 metrów i może rosnąć do 800 lat. Je­go liście są bardziej wydłużone i bardziej regular­nie klapowane, mają klinowate nasady oraz długie ogonki liściowe. Żołędzie są osadzone na bardzo krótkich szypułkach i są gładkie. Dąb bezszypułko-wy rośnie często na glebach ubogich i suchych.
Dąb czerwony (Quercus rubra lub inaczej Quercus borealis) jest gatunkiem pochodzącym z Ameryki Północnej. Ma on bardziej rozłożyste liście, a ich klapy liściowe są ostro zakończone. W okresie jesieni liście zmieniają barwę na czer­woną i stąd bierze się nazwa gatunkowa tej rośli­ny. Dąb czerwony ze względów dekoracyjnych jest często sadzony w parkach. Jego okrągłe żołędzie są osadzone w płytkiej miseczce. Jest najczęściej spo­tykanym u nas obcym gatunkiem dębu.

Galasy
Galasy to wyrosła przypominające wyglądem owo­ce. Pojawiają się one na dębach i są wywoływane przez drobne owady należące do rzędu błonko­skrzydłych. Owadami tymi są na przykład galasów­ki dębianki. Mająca zaledwie 3 milimetry długo­ści samica galasówki składa po kopulacji jaja w korzeniach dębu. W środku zimy wyłaniają się z nich bezskrzydłe samice, które wspinają się po pniu w górę w kierunku gałęzi. Na samym końcu najmniejszych gałązek, przy pąku, składają drob­niutkie jaja.
Galasówka długobrzuszka powoduje tworzenie się dwóch typów galasów. Z rozwijających się na dolnej stronie liści czerwonawych wyrośli w okresie od listopada do marca wylęgają się sami­ce, które składają jaja do pąków, gdzie powstają galasy długości ok. 2 mm. Na wiosnę, kiedy pączek zaczyna rosnąć, dąb wytwarza gąbczaste, zielone galasy, w których wnętrzu rozwijają się larwy gala­sówki. Larwy przekształcają się w owada dorosłe­go, który pod koniec lata wydostaje się na zewnątrz przez wygryzione w ścianach galasów otwory.
Istnieje około 30 różnych gatunków galasówek związanych z dębami, a każdy z nich wywołuje powstanie innego rodzaju galasu. Larwy niektórych galasówek pasożytują często nawet w ciele innych owadów. Galasy w lecie zmieniają swą barwę, a opadające jesienią na ziemię wyrosła, staną się pożywieniem dla myszy leśnej.
Niejeden dąb w ciągu swego długiego życia zostanie uderzony przez piorun. Po uderzeniu pio­runa odsłania się nagie drewno, które bardzo wolno zabliźnia się. W ten sposób mikroorganizmy po­wodujące rozkład i próchnienie drewna mają do niego ułatwiony dostęp do odpowiedniego dla sie­bie podłoża. Często spotyka się stare dęby o pniach tak w środku wypróchniałych, że mogą z łatwo­ścią pomieścić nawet dorosłego człowieka.

■ W Wielkiej Brytanii 29 maja był świętem Oak-Apple Day. W tym dniu urodził się król Karol II. Święto to miało upamiętniać szczęśliwą ucieczkę króla, który schował się na dębie pod Boscobel przed żołnierza­mi Cromwella po bitwie pod Worcester we wrześniu 1651 roku.
■ Dąb rosnący obecnie pod Boscobel nie jest tym drzewem, które uratowało króla. Drzewo to wyrosło jednak z żołędzia z tam­tego słynnego dębu.
■ Dąb i jesion to gatunki drzew, na pod­stawie których przed wiekami przepowiadano pogodę. Jeśli dąb wypuścił liście wcześniej od jesiona, rok miał być dobry i urodzajny. Jeśli liście pojawiały się wcze­śniej na jesionie, lato miało być zimne a jesień nieurodzajna. W Wielkiej Brytanii lata są zwykle deszczowe i jesion wypusz­cza liście wcześniej, jednak gdy nastąpią zmiany klimatyczne, dąb może rozpocząć wegetację wcześniej.

Podobne prace

Do góry