Ocena brak

CZYŻEWSKI TYTUS

Autor /Diogenes363636 Dodano /03.08.2012

ur. 28 XII 1880 w Przyszowej (k. Limanowej), zm. 6 V 1945 w Krakowie, Malarz, poeta i krytyk.

Studiował 1902-07 w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie u J. Mehoffera, J. Unierzyckiego i L. Wyczółkowskiego; był nauczycielem rysunku w gimnazjum w Krakowie, Dębicy i Łańcucie, przebywał kilkakrotnie w Paryżu (m.in. 1922-30); 1912-22 w Krakowie, a od 1930 w Warszawie prowadził ożywioną działalność artyst. ; po powstaniu warsz. (1944) powrócił do Krakowa.

Był jednym z założycieli, a zarazem najbardziej aktywnym członkiem grupy ekspresjonistów pol. (od 1919 formistów) oraz współred. jej organu prasowego „Formiści"; współpracował z awangardowymi czasopismami „Zwrotnica" i „Głos Plastyków", publikując wypowiedzi programowe i artykuły z zakresu krytyki artyst.; uczestniczył w wystawach w kraju i za granicą.

W twórczości plastycznej Cz. widoczna jest ewolucja w zakresie formy i techniki od prac postimpresjonistycznych z wpływami P. Cezanne'a (przed I wojną świat.) poprzez obrazy wielopłaszczyznowe (ok. 1915) do prac o dużej dyscyplinie formalnej, mającej swój pierwowzór w zdobyczach franc, kubizmu analitycznego oraz w twórczości lud., zwł. malarstwa podhalańskiego (okres formistyczny 1917-22);

1926-30 zaznaczyła się skłonność do efektów dadaistycznych oraz groteski, a ciemna dotychczas tonacja obrazów stała się jasna i kontrastowa; po 1930 malarstwo Cz. oscylowało w kierunku twórczości kapistów, z echami okresu formistycznego w postaci koloru kształtującego formę, i linii określającej jej kształt.

W twórczości poetyckiej i malarskiej Cz. dużo miejsca zajmowały prace o tematyce rei.; należą do nich rysunki Madonn (pierwszy z ok. 1912), będące dziełami skupiającymi w sobie wszystkie dodatnie cechy okresu kubistyczno-fu-turystycznego (MB z Dzieciątkiem z ok. 1920, Muzeum Sztuki, Łódź), o silnej ekspresji, z tradycjami lud., wzbogaconymi o wpływ malarstwa bizant., i średniow. Ukrzyżowanie (nieza-chowane) oraz formistyczna kompozycja Głowa Chrystusa z 1907 i kilka rysunkowych wersji Salome.

Jako poeta związany był z początkami futuryzmu pol. (z B. Jasieńskim i S. Młodożeńcem), egzemplifikując założenia ideowo--teoretyczne tego kierunku — zafascynowanie cywilizacją przemysłową oraz eksperymenty formalne zmierzające do „odlo-gicznienia poezji" i „anarchizacji słowa" — w zbiorkach Zielone oko (Kr 1920), Elektryczne wizje (Kr 1920), Noc - dzień (Kr 1922), Mechaniczny instynkt elektryczny (Kr 1922).

Wypowiadał się też w formach groteskowo-parodystycznych, do których tematykę czerpał zarówno z antyku (Wąż, Orfeusz i Eurydyka, Kr 1922) oraz z folkloru miejskiego (Lajkonik w chmurach, Kr 1936). Najbardziej oryginalny był w utworach inspirowanych przez folklor podhalański, zwł. w Pastorałkach (P 1925 z ilustracjami T. Makowskiego), będących lit. przetworzeniem wyobraźni lud., której źródło stanowiła obrzędowość bożonarodzeniowa.

Jako poeta — futurysta daleki był od krańcowości i bezkompro-misowości, a świadomość ciągłości tradycji skłaniała go do poszukiwań syntezy tendencji futurystycznych i ludowoprymity-wistycznych.

 

Vollmer I 507; Sztuka sakralna w Polsce. Malarstwo, Wwa 1958, 367; K. Wyka, Cz. poeta, w: Rzecz wyobraźni, Wwa 1959, 22-23; J.J. Lipski, O poezji Tytusa Cz., Twórczość 16(1960) z. 6, 67-74; H. Zaworska, O nową sztukę, Wwa 1963, 212-222 (passim); J. Pollakówna, Tytus Cz., Wwa 1971; tenże, SAP I 414-417; G. Gazda, Futuryzm w Polsce, Wr 1974 (passim).

Podobne prace

Do góry