Ocena brak

CZYŻEWSKI TYTUS

Autor /Agasi Dodano /15.02.2012

CZYŻEWSKI TYTUS, ur. 28 XII 1880 w Berdychowie (obecnie
wieś Przyszowa) pod Limanową, zm. 5 X 1945 w Krakowie,
malarz,, poeta, teoretyk i krytyk sztuki. Wychowanek krak.
Akademii Sztuk Pięknych (studiował m. in. u J. Mehoffera i S.
Wyspiańskiego), 1908-09 i 1911-13 kontynuował studia w Paryżu,
gdzie zetknął się z nowymi kierunkami artyst. (kublzni).
Współtwórca pol. awangardy lit.-artyst., założył 1917 w Krakowie
z A. i Z. Pronaszkami stow. Ekspresjoniści Pol., które
wkrótce poszerzyło swój skład (m. in. o L. Chwistka) i przyjęło
nową nazwę Formiści Polscy (-»formizm). Był tez współzałożycielem
i współred. organu grupy, pisma „Formiści'' (1919-21),
 w którym publikował swoje wypowiedzi programowez B.
Jasieńskim i S. Młodożeńcem uczestniczył w pierwszych wystąpieniach
pol. futurystów, publikował w zbiór, manifestach
ruchu (np. Hymn do maszyny mego ciała w Jednodniówce
futurystów 1921). W 1922-25 pracował w ambasadzie pol.
w Paryżu, skąd nadsyłał korespondencje do „Zwrotnicy" (autokomentarz
Mój futuryzm 1923), odbył kilka podróży zagr. (m. .
in. do Hiszpanii). Od 1930 w Warszawie, zajmował się krytyką
artyst.; utwory powst. w czasie okupacji niem. (m. in. zbiór
poezji) uległy zniszczeniu w powstaniu warszawskim.
Twórczość lit. rozpoczął od ironicznego poematu scen.
Śmierć fauna (1907, wyst. 1934). Jego wczesna poezja że
zbiorów Zielone oko. Poezje formistyczne, elektryczne wizje
(1920, przedm. L. Chwistka i J. Hulewicza) i Noc - Dzień.
Mechaniczny instynkt elektryczny (1922) stanowiła swoistą
interpretację założeń -> futuryzmu, częściowo dadaizmu
i in. kierunków awangardowych: głosiła ideał człowieka wy-,
zwolonego z więzów tradycji, wyrażała kult natury, żywiołu,
instynktu, a zarazem nowoczesnej cywilizacji urbanist. i,tworów
techniki - obdarzanych przez poetę cechami istot biol.,
budzących jednocześnie podziw, grozę i katastroficzne przeczucia.
Pozostałości modernist. impresjonizmu łączyły się
w niej z dążeniem do wydobycia słowa poet. z „niewolnictwa
logicznego zdania i składni", poetyka mechanicznego kojarzenia
odległych znaczeniowo pojęć i wyrazów z symultanicznym
montażem obserwacji i wrażeń na wzór techniki film.;
często stosowanym przez poetę-malarza chwytem były też
eksperymentalne rozwiązania typograficzno-rysunkowe.
Dzieląc z futurystami zainteresowanie dla sztuki lud. prymitywu,
dał Cz. w zbiorze Pastorałki (wyd. 1925 w Paryżu z drzeworytami
T. Makowskiego) jedną z najświetniejszych w poezji
pol. stylizację lud. opartą na tradycji obrzędowej Bożego
Narodzenia. Przetwarzając motywy podgórskiego folklorii kolędowego,
staropol. kantyczek i jasełek z ich naiwnym wdziękiem
i humorem, dokonał zarazem oryginalnej syntezy słownictwa
gwarowego, nawoływań pasterskich i kołysankowych
zaśpięwów z właściwą dadaizmowi tendencją do autonomizacji
warstwy brzmieniowej wypowiedzi. Pokrewny charakter
ma poemat Lajkonik (wyd. w zbiorze Lajkonik w chmurach
1936), odwołujący się do krak. folkloru miejskiego w poetyce
groteskowej fantastyki, absurdalnego dowcipu i kpiny. Obok
tendencji futuryst. i prymitywistycznych przez twórczość Cz:'
przewija się nurt liryki, w której dopatrzyć się możną odległej
inspiracji Rimbauda i Apollinaire'a (poeta był jego tłumaczem),
a także poezji hiszp. baroku (w wierszach wyrażających
fascynację pejzażem i kulturą Hiszpanii). Ponadto Cz. ogłosił
wizyjne poematy filoz.-historioz. Robespierre i Rapsod wyd.
łącznie 1927 wraz z programowym szkicem Od romantyzmu do
cynizmu, kilka parodystyczno-groteskowych żartów scen.:
Wąż, Orfeusz i Euridika (1922, wyst. w teatrze Cricot), Osioł
i słońce w metamorfozie i Włamywacz z lepszego towarzystwa
(wyd. łącznie 1922), należących do pierwszych prób pol. dramatu
awangardowego.

L. CHWISTEK T. Cz. a kryzys formizmu, w: Wielość rzeczywistości
w sztuce i inne szkice literackie, W. 1960 (prwdr. 1922); K. WYKA Cz. -
poeta i „Pastorałki" Cz., w: Rzecz wyobraźni, wyd. 2 rozsz. W. 1977
(wyd. 1 1959); J.J. LIPSKI O poezji T. Cz., „Twórczość" 1960 nr 6; G.
GAZDA Funkcja artystyczna pastorałek w twórczości T. Cz. i Jerzego
Harasymowicza, w: Literatura i metodologia (zbiór.), Wr. 1970; J.
POLLAKOWNA T. Cz., W. 1971; M. WYKA T. Cz., „Twórczość"
1978 z. 1
Jan Wojnowski

Podobne prace

Do góry