Ocena brak

CZYN I SŁOWO. Glossy sceptyka

Autor /Agasi Dodano /15.02.2012

CZYN I SŁOWO. Glossy sceptyka, tom szkiców krytycznych K.
Irzykowskiego, wyd . we Lwowie 1912 (postdat. 1913); obejmuje
artykuły druk. częściowo w prasie 1905-12 („Głos", „Nasz
Kraj", „Prawda", „Widnokręgi"). Do ważniejszych należą:
Dwie rewolucje, manifest łączności między rewolucją lit. Młodej
Polski a rewolucją społ.-polit. 1905, polemiczny wobec
pochopnych przezwyciężeń idei estet. i moralnych Młodej
Polski, ale zarazem kryt. wobec jej nieoryginalności („literatura
ma swoje specjalne rewolucje, swoje specjalne bohaterstwa
i czyny"); Dostojny bzik tragiczności, odwołujący się do
teorii tragedii F. Nietzschego i T. Lippsa, wyszydzający stylizatorską
pozę tragiczną i kult czynu utożsamianego z „bohaterszczyzną"
(jak Irzykowski nazwał to zjawisko w recenzji
Ludzi podziemnych A. Struga); Z kuźni bluźnierstw. Aforyzmy
o czynie, zbiór luźnych myśli na temat, .filozofii czynu''; Glossy
do współczesnej literatury polskiej, refleksja nad ujęciem
kwestii poświęcenia u E. Orzeszkowej i S. Żeromskiego,
krytyka niekonsekweftcyj S. Wyspiańskiego i opowiedzenie
się - z zastrzeżeniami — za wkładem S. Przybyszewskiego i S
Brzozowskiego w modernizację pol. świadomości; Świat pracy
a świat emocji,- rozprawka o stosunku formy i treści, podejmująca
za Brzozowskim tezę o społ. i etycznej funkcji formy artyst.
w związku z kategorią pracy (w późniejszym dopisku Irzykowski,
polemizując z Bjfzozowsskim, podkreślił, że praca zawarta
w poezji - a więc w słowie- nie może podlegać koordynacji
z „centralną pracą społeczeństwa", ponieważ poezja rozbija
zastane i ustanawia nowe związki emocjonalne); Włażą
w swoje korzenie!, potępienie kultu pierwotności o podkładzie
mistycznym, czego konsekwencją było rozważenie stosunku
racjonalizmu i irracjonalizmu jako czynników postępu kultury
w szkicu W kształt linii spiralnej oraz podjęcie problemu
komunikatywności literatury i krytyki w Nięzrozumialcach.
Książkę uzupełniały szkice o Brzozowskim, o literaturze sensacyjnej,
Jp Historiach maniaków R. Jaworskiego, o powieściach
Z. Nałkowskiej, o prozie J. Kadena-Bandrowskiego
i Żeromskiego, a zamykał ją esej Zza kulis krytyki. Irzykowski
wykazał tu świetny talent polemiczny, bezkompromisowość
i przenikliwość argumentacji, ujawnił też zalążki wielu późniejszych
pomysłów. Jego definicja poezji jako „stanu uczuciowego,
który się wytwarza na szczytach myślenia", wyznaczała
literaturze odrębne miejsce wśród form pracy poznawczej,
a prżewodnią myślą książki było zakwestionowanie tezy
o wtórności literatury wobec działalności praktycznej.

Wyd. w: Pisma, red. A. Lam, Kr. 1980.
Andrzej Lam

Podobne prace

Do góry