Ocena brak

Czy pojęcie afazji obejmuje zaburzenia występujące na poziomie funkcjonowania językowego wyższym niż słowo i zdanie?

Autor /gorgiiiii Dodano /14.03.2013

W ostatnich latach wzrasta wśród lingwistów (Duszak 1998) zainteresowanie poziomem funkcjonowania językowego wyższym niż słowo czy zdanie. Chodzi lutaj o tzw. dyskurs. Rzecz jasna, żc pewne echa tej dyskusji można znaleźć również w literaturze neurolingwistycznej i afazjologiczncj (Production ofprocedura! discourse... 1983; Osicjuk 1994; Ulatowska, Sadowska 1998). Tymczasem klinicyści obserwują, że w następstwie afazji pacjent może narzekać na trudności w porozumiewaniu się nawet wiedy. gdy wszystkie kliniczne objawy afazji już ustąpiły: pacjent mówi poprawnie i płynnie kompletnymi, sensowymi zdaniami. Na czym więc mogą polegać jego trudności?

Dyskurs lo proces wiązania zdań w jedną spójną, koherentną całość, który realizuje intencje mówcy. Podstawową jednostką w dyskursie jcsl tekst, rozumiany jako całokształt udziału jednej osoby w akcie komunikacji słownej. W określonej, konkretnej sytuacji tekst może stanowić jedno zdanie, a nawet jeden wyraz, jeżeli na przykład odpowiadamy na pytanie twierdząco (tak), czy ncgująco (nie) i na lym kończy się rozmowa. Jednak z punktu widzenia praktyki logopedycznej dyskurs traktujemy najczęściej jako proces budowania powiązanych ze sobą zdań, wypowiadanych w sposób ciągły. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, żc z głosek budujemy wyrazy, z wyrazów zdania, a zc zdań - tekst.

W tym miejscu należy przypomnieć, że choć słowo tekst w języku potocznym kojarzy się raczej z pismem, to w sensie lingwistycznym teksty dzielimy na:

-    słowne,

-    pisane,

-    sygnalizowane (alfabetem palcowym, alfabetem Brai]lc'a. kodem Morsc’a).

Przynajmniej koncepcyjnie najpierw powstaje tekst (w naszym sensie tego słowa), a dopiero potem mówca wybiera kanał nadawania tego tekstu, czyli może go przekazać kanałem słownym, pisemnym i sygnalizacyjnym, W lym rozdziale pod hasłem dyskurs rozpatrywać będziemy głównie teksty słowne, w mniejszej zaś mier/c teksty pisane.

Cechami szczególnymi dyskursu są: syluacyjność, intcncjonalność.

Sytuacyjność oznacza, że tekst powstaje zawsze w konkretnej sytuacji, a nic w abstrakcji. W przeciwieństwie da wyrazów, a nawet zdań, tekst nie może istnieć w oderwaniu od sytuacji, w której znajduje się mówca tu i teraz. Tak więc dyskurs zawiera aspekt nic tylko semantyczny (związany ze znaczeniem składających się na niego wyrazów i zdań), ale również pragmatyczny (związany z okolicznościami powstania tekstu, czyli z kontekstem).

Intcncjonalność natomiast oznacza, żc w naturalnej sytuacji dyskurs jest umotywowany: mówimy wyłącznie wtedy, gdy mamy o czym mówić i gdy mamy po co mówić (cci dyskursu). Innymi słowy poprzez (ckst. który powstaje wskutek procesu nazwanego tu dyskursem mówca realizuje określony cel.

Teksty można klasyfikować według różnych kluczy, jnk np, intencji mówcy, kanału komunikacji, struktury itp., któic się ani nic pokrywają, ani nic wykluczają nawzajem (z tego m.in. powodu we współczesnej lingwistyce i neuroling-wistycc dyskurs stanowi zarówno bardzo aktywny, jak i wysoce kontrowersyjny obszar badań). Dla naszych celów autorka ograniczy tu swoje rozważania do klasyfikacji według intencji mówcy, czyli do aktów mowy. Pod lym względem istnieje wiele schematów, których nic sposób przedyskutować w tym miejscu (Scarlc 1969). Przedstawiony tu więc zostanie nieco uproszczony schemat stosowany przez autorkę w praktyce klinicznej z pacjentami z afazją.

Teksty powstają głównie po to, aby nadawca mógł:

- wyrazić swoje emocje.

wywołać pożądaną reakcję zc strony odbiorcy, przekazać informację.

Chociaż w danym tekście mogą współistnieć wszystkie wymienione powyżej motywy, to jednak wypowiedź kształtujemy pod względem jednego tylko z wyżej wymienionych motywów-, gdyż w dużej mierze chodzi o wybór struktur gramatycznych.

W tekstach spontanicznych, niejednokrotnie bardzo silnie naładowanych emocjonalnie, zwykle reguły gramatyczne i/lub leksykalne nic mają większego znaczenia. W wielu wypadkach (np. jęk, krzyk) nic jest nawet ważne, w jakim języku mówimy. Dlatego właśnie tzw. automatyzmy (w tym niestety przekleństwa), które należą do tej kategorii, mogą być zachowane nawet w przypadku pacjenta z całkowitą afazją. O odrębności tych tekstów w układzie językowym świadczy właśnie fakt. żc zachowane zdolności do ich wypowiadania (np. wyrażenie O Jeiu!) nic wykazują żadnego transferu do innych aktów mowy.

Akty mowy służące wywołaniu pożądanego efektu (o prośby, rozkazy, polecenia itd., które różnią się na podstawie prawdziwego lub domniemanego wzajemnego stosunku nadawcy i odbiorcy. Pacjent z afazją może się mylić pod tym względem, np. wydaje rozkaz: Daj! z tego powodu, żc nic potrafi formułować odpowiednio prośby: Proszę mi dać... Semantycznie jeden i drugi sposób wyrażania się mają te same treści, ale pragmatycznie zasadniczo się różnią.

To pierwsze dwa rodzaje lekstów bywają na ogół stosunkowo krótkie i dość proste w budowie. O wiele bardziej złożone są teksty trzeciego rodzaju, które przekazują informacje. Teksty te dzieli się na n i c c i ą g ł e i ciągłe. Teksty nieciągłe powstają najczęściej w trakcie rozmowy, w postaci np. pytań i odpowiedzi. Natomiast teksty ciągle stanowią złożone struktury językowe, na które składa się kilka zdań (w przypadku tekstów literackich lub naukowych - nawet kilkaset lub kilkaset tysięcy!) tworzących - przynajmniej z założenia-jedną całość.

Teksty ciągłe, czyli innymi słowy dyskurs, można podzielić z kolei na:

-    opisowe,

-    proceduralne.

-    narracyjne (epizodyczne).

Dyskurs opisowy polega na wymienianiu elementów oraz cech danego przedmiotu dyskursu (np. opis obrazka, opis wyglądu danej osoby). Innymi słowy - jest to obraz słowny konkretnej sytuacji. Tekst opisowy można uznać za rzetelny, jeżeli przekazuje wszystkie istoinc cechy opisanego przedmiotu czy sytuacji, z ominięciem cech nieistotnych, przy czym o istotności poszczególnych cech decyduje kontekst.

Dyskurs proceduralny polega na wymienianiu, w kolejności, wszystkich niezbędnych czynności potrzebnych do wykonania jakiegoś zadania (np. instrukcje do wykonania jakiegoś zadania, gdzie najważniejsza jest kolejność czynności). Tekst proceduralny można uznać za rzetelny, jeżeli jest zachowana kolejność koniecznych czynności do wykonania danego zadania, lub innymi słowy: jeżeli odbiorca tekstu wykonując wszystkie wymienione przez nadawcę kroki uzyska pożądane wyniki, czyli np. po wysłuchaniu tekstu proceduralnego na temat, jak się robi herbatę, zrobi sobie herbatę, która będzie nadawała się do picia.

Dyskurs narracyjny (epizodyczny) stanowi p o ł ąc ze n i e istotnych elementów obu wyżej wymienionych rodzajów dyskursu. Innymi słowy - tego rodzaju dyskurs polega na wymienianiu konkretnych cech danej sytuacji, umiejscowionej w czasie i w przestrzeni (podobnie jak w przypadku dyskursu opisowego), jednak istotna jest tu kolejność wydarzeń (analogicznie jak w dyskursie proceduralnym). Dyskursem narracyjnym będzie np. opowiadanie pacjenta o własnym wypadku czy udarze mózgu. Tekst narracyjny, który powstaje jako produkt dyskursu narracyjnego, można uznać za rzetelny, jeżeli nie tylko przekazuje wszystkie istotne cechy opisanego przedmiotu czy sytuacji, z ominięciem cech nieistotnych, ale również zachowuje kolejność wydarzeń.

Do góry