Ocena brak

CZARTORYSKA IZABELA (ELŻBIETA), z FLEMINGÓW

Autor /bolek3 Dodano /15.02.2012

CZARTORYSKA IZABELA (ELŻBIETA), z FLEMINGÓW ,
księżna, ur. 3 III 1746 w Warszawie, zm. 17 VI1835 w Wysocku
(Galicja), żona (od 1761) A d a m a Kazimierza, matka A d a m a
Jerzego i M. Wirtemberskiej, inspiratorka i organizatorka
życia kult., pisarka dla ludu. Powierzchowne wykształcenie
domowe uzupełniła obszernymi lekturami i w licznych podróżach
(przekł. franc. diariusza podróży do Cieplic 1816 wyd.
1968 pt. Dyliżansem przez Śląsk). Inspirowana początkowo
przez franc. rokoko (w tym stylu park w Powązkach, zał. 1771),
z biegiem czasu coraz wyraźniej przez ang. sentymentalizm
(koncepcja parku puławskiego, wyłożona w Myślach różnych
o sposobie zakładania ogrodów 1805, kult Pieśni Osjana),
potrafiła, objąwszy 1783 wraz z m ę ż e m —> Puławy, zużytkować
obce wzory przy tworzeniu silnego, opozycyjnego wobec stanisławowskiego
klasycyzmu ośrodka pol. kultury. W okresie
Sejmu W., związana ze stronnictwem patriot., wpłynęła na
formowanie się atrakcyjnego wzorca patriotyzmu, odwołującego
się do rodzimej tradycji rycerskiej i szlach.-republ.;
wzorzec ten kształtował utwory lit. powst. w kręgu bezpośredniego
oddziaływania Cz. (—> Matka Spartanka F.D. Kniaźnina,
Duma o Żółkiewskim J.U. Niemcewicza: Śpiewy historyczne).
M o d n e m u w XVIII w. kolekcjonerstwu nadała formę
zbieractwa pamiątek nar.; 1800 założyła pierwsze pol. muzeum
w tzw. Świątyni Sybilli w Puławach, realizując porozbiorową
zasadę „strzeżenia narodowości". W ramach tegoż programu,
w trosce o patriot. świadomość włościan, napisała
Książkę do pacierzy dla dzieci wiejskich (1815) i —> Pielgrzyma
w Dobromilu (1818); zostawiła też garść wierszy (m. in. pieśń
patriot. 1792 Hej, hej, rycerze) oraz niezwykle ciekawą pol.
i franc. korespondencję z rodziną i przyjaciółmi, bezcenne
źródło do życia kult. i polit. epoki, opubl. w drobnych i zwykle
ocenzurowanych przez wydawców fragmentach. Po upadku
powstania listopadowego opuściła zabór rosyjski.

PSB 4 (H. Waniczkówna); L. DĘBICKI Puławy, t. 1-4, Lw. 1887-88
(tu m. in. wiersze Cz.); A. ALEKSANDROWICZ Działalność literacka
i społeczna I. z F. Cz., „Kamena" 1958 nr 3/4; zob. też Puławy.
Maria Dernałowicz

Podobne prace

Do góry