Ocena brak

CYGANERIA, bohema

Autor /bolek3 Dodano /15.02.2012

CYGANERIA, bohema, luźne, koleżeńskie ugrupowanie artystów,
których swobodny, ekscentryczny styl życia jest wyrazem
swoistego protestu przeciw przyjętym powszechnie normom
społ., konwenansom obycz. i gustom estetycznym. Ugrupowania
cyganeryjne zaczęły się kształtować wraz z powstawaniem
nowocz. życia lit., w epoce romantyzmu. Pierwsza
grupa tego typu uformowała się ok. 1830 w środowisku romantyków
w Paryżu, który od tych czasów stanowi tradycyjny
ośrodek c. artystycznej. Tu również narodziła się sama nazwa,
wprowadzona do języka i literatury przez H. Murgera (Sceny
z życia cyganeńi 1846). Środowiska cyganeryjne były charakterystycznym
elementem życia artyst. szczególnie u schyłku
XIX i w pocz. XX w., w okresie modernizmu, kiedy gł.
ośrodkami międzynarodowej c. stały się Wiedeń i Berlin. C.
jest przede wszystkim zjawiskiem socjol., występującym zwykle
w dobie przemian społ. i obycz., kryzysów i fermentów
ideowych i artyst. (jak np. XIX-wieczny —»dekadentyzm), przy
czym dziedzina sztuki nie stanowi jedynego, a często nie jest
najważniejszym polem jej aktywności. Cechą zasadniczą c.
jest postawa demonstracyjnej negacji - obojętności, protestu,
buntu, prowokacji wobec konserwatywnego społeczeństwa,
wobec przymusów i nawyków pospolitego bytowania, którym
cyganie przeciwstawiają mgliste, zazwyczaj marzycielskoutopijne
idee przebudowy świata, jego rewol. przemiany,
odnowy sztuki itp. To bliżej nieokreślone przeświadczenie
o własnym prekursorstwie i awangardowości splata się w ich
świadomości z poczuciem społ. wykorzenienia: czują się oni
i są traktowani jak outsiderzy, którzy nie tylko utracili kontakt
z zachowawczym społeczeństwem, ale w ogóle nie pragną
jego nawiązania. Stąd znamienne dla c. poczucie niestabilności,
czy nawet tragizmu własnej sytuacji, przejawiające się
w sferze psych, i w stylu życia, np. programową abnegacją czy
ekstrawagancją zachowania i stroju.
W Polsce najbardziej znanymi ugrupowaniami cyganeryjnymi
były romant. —» C yganeria warsz. z l. czterdziestych X I X
w. i c. młodopolska z przełomu XIX i XX w. skupiona w Krakowie
wokół —» S. Przybyszewskiego. Przeszczepił on na grunt
krak. obyczaje międzynarodowej c. berlińskiej, wśród której
jako „genialny Polak" odgrywał znaczną rolę. Przybyszewski
dobierał sobie kompanów nie tyle wśród uznanych artystów,
ile wśród ludzi skłóconych z mieszcz. otoczeniem (uosobionym
w pogardzanej i wyszydzanej postaci „filistra" i „kołtuna").
Niektórzy z nich znaleźli się później w gronie inicjatorów
i wykonawców programu kabaretu Zielony Balonik, ostatniego
już przejawu aktywności młodopolskiej c., a zarazem
świadectwa jej schyłku: obyczaj cyganeryjny uległ tu nie tylko
teatr, konwencjonalizacji, ale także bywał przedmiotem parodii
i kpiny. Wśród licznych wspomnień poświęconych c.,
osobom jej przywódcy i uczestników, miejscom spotkań (kawiarnie
Paon, Jama Michalikowa, siedziba Zielonego Balonika)
pozycję szczególną zajmują szkice T. Boya-Żeleńskiego
zwł. ze zbioru Znaszli ten kraj?...), dzięki któremu c.
młodopolskiego Krakowa przeszła do legendy lit.-obycz. swej
epoki. Fenomen c. wcześnie został zauważony przez ówczesną
literaturę i niejednokrotnie bywał podejmowany jako temat
głów ny lub uboczny - zarówno w ujęciu analitycznym, będącym
próbą psychospoł. diagnozy zjawiska, jak w intencji
karykaturalno-satyrycznej i polemicznej, uwydatniającej np.
kabotyńską pozę zachowań cyganeryjnych. Dla pierwszej postawy
charakterystyczne m o g ą być takie utwory, jak np. Próchno
W. Berenta, W sieci J.A. Kisielewskiego, trylogia Dzieci
szatana, Homo sapiens, Synowie ziemi Przybyszewskiego,
Anioł śmierci K. Tetmajera, Dramat Kaliny Z. Kaweckiego,
Chimera T. Jaroszyńskiego, Podniebie E. Paszkowskiego, Zodtia
W. Rogowicza, Rzeczywistość B. Gorczyńskiego, dla drugiej
zaś - Małpie zwierciadło A. Nowaczyńskiego (zwł. słynny
Gladiolus tavernalis - Mieczyk kawiarniany), Fin-de-sieclistka
G. Zapolskiej, Listy człowieka szalonego A. Niemojewskiego,
Sławny człowiek W. Perzyńskiego, Zakopanoptikon A.
Struga. Świetny portret cyganeryjnego środowiska literackostudenckiego
międzywojennej Warszawy (z kręgu grupy lit.
Kwadryga) nakreślił Z. Uniłowski w powieści Wspólny pokój.

S. KAWYN, wstęp w: C. warszawska, Wr. 1967 BNI192: T. WEISS
C Młodej Polski, Kr. 1970.
Tomasz Weiss

Podobne prace

Do góry