Ocena brak

CUIUS REGIO EIUS RELIGIO

Autor /Prochor Dodano /01.08.2012

(łac. czyje panowanie, tego religia), Zasada wyrażająca prawo panującego do narzucenia poddanym własnego wyznania rei. ; sformułował ją protest, prawnik J. Stephani w Institutiones iuris canonici (Str 1599).

Zasadę tę stosowano już w najstarszych formach rządzenia społecznościami okresu przedchrześc, ponieważ w tzw. religiach nar., w których granice wyznaniowe pokrywały się z granicami etnicznymi, religię uważano za czynnik integrujący życie społ.--polit. ; J. Lortz nazwał ją zasadą pogańską. Po -> Edykcie mediolańskim zaczęli ją stosować władcy chrzęść, którzy na niej opierali nawracanie podległych im terytoriów; wtedy to chrzest władcy jakiegoś kraju zobowiązywał poddanych do przyjęcia chrześcijaństwa.

Niektórzy niem. historycy prawa (J.K. Bar-thel, H. Brunner, J.F. Schulte, E. Friedberg) wywodzą tę zasadę z uprawnień do ingerencji władcy w życie i sprawy duchowe poddanych, co było aktualne zwł. w XIV w., w okresie schizm ( -»• antypapież) i -> koncyliaryzmu; daleko idące ingerencje władców świeckich, szczególnie cesarzy rzym., w sprawy wyznaniowe poddanych nabrały wówczas nawet charakteru reformującego (ius reformandi).

Nietolerancyjny charakter tej zasady ujawnił się zwł. w okresie -*• reformacji, kiedy to luteranie dostrzegli w niej czynnik sprzyjający swobodnemu rozwojowi ich doktryny (-> absolutyzm 4). Dlatego na sejmie Rzeszy w Ratyzbonie (1541) książęta protest, przedłożyli cesarzowi prośbę, by panującemu lub radzie miejskiej przyznać prawo interpretowania Pisma św. wg własnego rozumienia, a poddanym — obowiązek przyjęcia tej interpretacji; M. Luter przyznawał bowiem władcom ewang. prawo karania poddanych za bluźnierstwa i herezje, a także narzucania im oficjalnej doktryny rei. ; Ph. Melanchton dołączył nakaz doprowadzania opornych przez policję do świątyni w celu słuchania słowa Bożego (obowiązek panującego) i udzielania im wiary (obowiązek Boga).

Zasadę tę uchwalono 1555 na sejmie Rzeszy w Augsburgu (augsburski pokój religijny), chociaż nie posłużono się sformułowaniem c.r.e.r. w uchwałach pokoju. Ponieważ w wyniku augsburskiego pokoju rei. zawieszona została na terytoriach protest, jurysdykcja bpów kat., którą wykonywali świeccy władcy ewang., Stephani podkreślił, że racją sprawowania władzy rei. na danym terytorium jest prawo biskupie i jurysdykcja duchowa.

Dotychczasowe prawo decydowania o rei. przynależności poddanych potwierdził -» westfalski pokój z 1648. Dzięki zasadzie c.r.e.r., podbudowanej doktrynalnie i jurydycznie, władca protest, skupiał w swym ręku najwyższą władzę świecką i duch., podobnie jak bpi na terenach kat. (stąd uprawnienia te łączą niektórzy uczeni z teorią -» episkopalizmu); zacierała się też granica między prawem państw, i kośc, które niekiedy całkowicie się pokrywały; nieograniczona ingerencja panującego w sprawy wyznaniowe była okazją do tworzenia kościołów państwowych. Po 1648 w stosowaniu tej zasady, dotąd identyfikowanej z prawem, następowała stopniowa liberalizacja.

Odkąd 1654 wydano ustawę zakazującą śledztwa przeciwko protestantom jako heretykom i zmuszania ich do uczestnictwa we mszy, a katolików do uczenia się Katechizmu Lutra, nastąpiło zgodne współistnienie różnych wyznań; przyczyniły się do tego także ustawy tolerancyjne, a przede wszystkim edykt ces. Józefa II z 1781 dot. swobody rei., chociaż prawo obowiązywało do końca istnienia cesarstwa rzym. narodu niem. (1806).

W Szwecji, zwł. w wyniku uchwał sejmu w Söderköping (1595), zmuszono wszystkich nieluteran do opuszczenia kraju. W Danii, na sejmie w Kopenhadze (1546), zniesiono ostatnie prawa katolików, a duchownych kat. usunięto z kraju. We Francji zasadę c.r.e.r. stosowano szczególnie w okresie wojen rei., zarówno po stronie kat., jak i hugenockiej; Edykt nantejski (1598) tylko częściowo położył kres tej praktyce.

W formie najostrzejszej stosowano tę zasadę w Szwajcarii, zmuszając do przyjmowania kalwinizmu, oraz w Anglii — do anglikanizmu. W Niderlandach jej nietolerancyjny charakter uwidocznił się zwł. w 2. poł. XVI w. w stosunku do katolików (męczennicy z -» Gorkum).

W Polsce szlachta, przyjmując w większości kalwinizm, stosowała zgodnie z zasadą c.r.e.r. przymus rei. wobec swych poddanych. Praktyce tej przeciwstawiali się -» bracia czescy, głosząc konieczność przekonywania chłopów, a nie przymuszania ich do nowej wiary, oraz mieszczanie małych miast, którzy widząc w dysydenckiej szlachcie feudałów w zasadzie nie przyjmowali kalwinizmu (poza nielicznymi wypadkami na Śląsku, Pomorzu Zach. i częściowo w Wielkopolsce).

 

B. von Bonin, Die praktische Bedeutung des Jus reformandi, St 1902; Lortz RD I-II (passim); M. Heckel, Staat und Kirche nach den Lehren der evangelischen Juristen Deutschlands in der ersten Hälfte des 17. Jahrhunderts, ZSavRGk 42(1956) 117-247, 43 (1957) 202-307 (bibliogr.); Léonard HP I-III (passim); Lecler HT I-II (passim); J. Tazbir, Dzieje polskiej tolerancji, Wwa 1973.

Podobne prace

Do góry