Ocena brak

COMMENTARIORUM DE REPUBLICA EMENDANDA LIBRI QUINQUE, w tłum. O poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć

Autor /bolek3 Dodano /15.02.2012

COMMENTARIORUM DE REPUBLICA EMENDANDA LIBRI
QUINQUE, w tłum. O poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć,
podstawowe dzieło A. Frycza Modrzewskiego, składające się
z 5 ksiąg: de Moribus(O obyczajach), de Legibus (O prawach),
de Bello (O wojnie), de Ecclesia (O Kościele), de Schola (O szkole),
wyd. niepełne na skutek zakazu władz kośc. (cenzura
Akad. Krak. i synodu w Piotrkowie, gł. za sprawą S. Hozjusza),
bez ks. IV i V, w Krakowie 1551 u Łazarza Andrysowica;
przekł. pol. C. Bazylika z przedm. łac; A. Wolana i polską Sz.
Budnego pt. O poprawie Rzeczypospolitej księgi czwore- bez
ks. IV O Kościele, w Łosku 1577, z inicjatywy pisarzy ariańskich;
pełna edycja w Bazylei 1554, druk u J. Opofina (wyd. 2
1559), pełny przeld. pol. wt. 1 wyd. Dzieł wszystkich, W. 1953.
Dzieło, osadzone w humanist. tradycji antycznej (Arystoteles,
Cycero) i chrześc. (Biblia) i związane ze współcz. myślą
społ.-polit., rei., pedag. (Erazm z Rotterdamu, Ph. Melanchton),
a przede wszystkim wyrastające z obserwacji całokształtu
pol. stosunków społ.-ekon. i polit., przynosiło zasadniczy program
radykalnej przebudowy ustrojowej państwa szlach.
w monarchię - nie absolutną, lecz scentralizowaną, w której
silna władza król. przy pomocy sprawnie działających urzędników,
mianowanych spośród ludzi wykształconych, utrzymywałaby
równowagę społ., chroniąc słabszych przed możnymi -
a więc zarówno szlachtę przed magnaterią, jak mieszczan
i chłopów przed szlachtą, plebs miejski przed patrycjatem.
Aby zapobiec uciskowi pańszczyźnianemu i wzrastaniu powinności
feudalnych chłopa, Frycz postulował przyznanie
włościanom użytkowej własności ziemi oraz możności osadnictwa
na prawie czynszowym. Mieszczaństwo miało mieć równy
ze szlachtą dostęp do urzędów i prawo posiadania ziemi.
Ideą podstawową programu Frycza była równość wszystkich
obywateli - bez względu na stan, majątek i wyznanie - wobec
prawa i jego prymat w państwie, podtrzymywany przez gwarantujące
sprawiedliwość sądy. ingerencji państwa podporządkowywał
Frycz także szkolnictwo i Kościół. Domagał się
podniesienia poziomu szkół/praktycznego przygotowywania
ińłodzieży do działalności publ.; kosztami nauki proponował
obciążyć prebendy i bogate klasztory. W idei zaś Kościoła nar.,
o demokr. organizacji wewn., widział uniezależnienie życia
religijno-wyznaniowego od papiestwa, a zarazem poddanie
go kontroli społecznej. Jako przeciwnik wszelkich form gwałtu,
głosił konieczność przyjęcia zasad tolerancji rei. i wolności
wyznania w stosunkach wewn., a eliminacji wojen zaborczych
w polityce zagranicznej.
Filozoficzno-moralistyczny punkt widzenia nadawał śmiałym
koncepcjom Frycza w pewnym stopniu znamię utopijności.
Nad brakiem uznania dla dzieła we współcz. Polsce ubolewali
reformacyjni wydawcy pol. przekładu. Natomiast o zainteresowaniu
eur. świadczą w XVI-XVII w. przekłady: niem.
(1557), hiszp,, franc. (wg. relacji Frycza), rosyjski. Następne
wyd. polskie przyniosła dopiero, po blisku dwu stuleciach,
epoka oświecenia (Wil. 1770), odkrywając w autorze dzieła
wielkiego prekursora swej walki o reformę ustrojową państwa.

Wyd. fotooffsetowe przekładu C. Bazylika O poprawić Rzeczypospolitej,
wstęp J. Krzyżariowski, W. 1953; wyd. kryt. i opracowania —>
Frycz Modrzewski Andrzej.
Janusz Tazbir

Podobne prace

Do góry