Ocena brak

Co oznacza termin dyslalia?

Autor /Eustachy777 Dodano /12.03.2013

Termin dyslalia (z grcc. dys - ‘zaburzenie’; lalia - ‘mowa’) to ogólne pojęcie stosowane przy określaniu różnych postaci wad wymowy. Wywodzi się z fonia-trii i najczęściej stosowany jest w klasyfikacjach zaburzeń mowy. Mimo że po raz pierwszy został on użyty już w 1827 r., nadal jest nośnikiem różnej treści. Określa się nim bowiem:

wszystkie nieprawidłowości wymowy, wywołane najrozmaitszymi czynnikami,

jedynie zaburzenia artykulacji pochodzenia korowego, jedynie zaburzenia wymowy pochodzenia obwodowego.

Wynika z tego, że d y s 1 a 1 i a (syn. zaburzenia artykulacyjne, zaburzenia wymowy, wady artykulacyjne, nieprawidłowe realizacje fonemów, zniekształcenia substancji fonicznej w płaszczyźnie segmentalnej) to nazwa kategorii zaburzeń, których istotą jest nieprawidłowa realizacja dźwięków mowy.

Wśród autorów istnieje zatem zgodność, że jest to zaburzenie przejawiające się nieprawidłowościami w sferze wymowy, nic ma natomiast jednomyślności co do tego, czy wszystkie zaburzenia ujawniające się w płaszczyźnie segmental-nej powinno się określać mianem dyslalii. Wynika to z faktu, że nieprawidłowości wymowy mogą mieć różną ctiopatogenezę. Uzgodnienie tego, które ze zjawisk o tym samym obrazie klinicznym, lecz różnych pod względem etiologii powinno się nazywać dyslalią, ma istotne znaczenie, albowiem od rodzaju czynnika patogennego i piętra uszkodzenia mechanizmu mowy zależy, czy powstające zaburzenia będą miały formę jednoobjawową czy też będą tylko jednym z wielu i to niekoniecznie najważniejszym objawem zaburzeń mowy. Od rodzaju przyczyny zależy więc ranga problemu: czy wada wymowy jest problemem pierwszoplanowym, czy drugorzędnym, gdyż to decyduje o przebiegu postępowania terapeutycznego. W konsekwencji trudność z uzgodnieniem zakresu znaczeniowego terminu dyslalia nie pozostaje bez wpływu na charakter formułowanych definicji. Ich autorzy skupiają się bowiem bardziej na określeniu łatwych do opisania objawów niż przyczyn tego zaburzenia. Ukazują to następujące definicje, zgodnie z którymi dyslalią jest:

•    nieprawidłowość w realizacji jednej głoski, wielu głosek, a nawet wszystkich lub niemal wszystkich głosek od razu; krańcowy stan nazywa się bełkotem (Demelowa 1978);

•    zaburzenie mowy polegające na niemożności prawidłowego wymawiania określonych dźwięków (Spionek 1969);

•    wadliwa realizacja fonemów, odbiegająca od ustalonej przez tradycję normy (Kaczmarek 1966; termin ten podobnie wyjaśniają M. Fiihring, O. Lettma-yer, H. Weincrt, J. T. Kania);

•    symptom zaburzenia rozwoju mowy, dotyczący tylko jednego aspektu języka - aspektu artykulacyjnego (Rodak 1992);

•    zaburzenie mowy charakteryzujące się zakłóceniami dźwięków mowy (zakłóceniami w sferze dźwięków), którym nie towarzyszą inne patologiczne zjawiska językowe (Mierzejewska, Emiluta-Rozya 1997).

W niniejszym Opracowaniu przyjęto, że dyslalia to zaburzenia realizacji fonemów o ściśle określonej etiologii (tj. pochodzenia obwodowego). Zaburzenia te mogą się przejawiać zniekształcaniem (deformacją) dźwięków mowy, ich zastępowaniem (substytucją) bądź opuszczaniem (elizją), co powoduje, że w efekcie brzmienie odbiega od ogólnie przyjętej normy wymawianiowej.

Termin dyslalia nie jest też jednoznaczny, albowiem w zależności od przyjętego stanowiska na temat przyczyn owego zaburzenia przypisuje się mu różne znaczenia. Na przykład I. Styczck (1980), posługując się terminologią stosowaną wcześniej przez W. Oltuszewskiego, dyslalią nazwała zaburzenie mowy pochodzenia korowego: wolniejsze przyswajanie sobie języka wskutek opóźnionego wykształcania się pewnych struktur mózgowych. Natomiast wady wymowy spowodowane patologicznymi zmianami w obrębie aparatu artykulacyjnego określiła podobnie jak W. Ołtuszewski - mianem dysglosji.

Termin dysglosja w polskiej literaturze przedmiotu nie przyjął się jednak i najczęściej wadliwe realizacje fonemów (według niektórych autorów również wadliwe realizacje sylab, wyrazów i zdań - zob. Kania 1982), bez względu na wywołujące je przyczyny, nazywa się dysłalią. W znaczeniu nadanym mu przez W. Ołlusze-wskiego (a później używanym przez I. Styczek) stosują go nieliczni autorzy, w tym S. Grabias, autor jednej z najnowszych (utworzonej na gruncie socjoling-wistyki) logopedycznycłi klasyfikacji zaburzeń mowy, która jest próbą ujęcia tych zagadnień z interakcyjnej i kognitywnej perspektywy interpretowania zachowań ludzkich. Zdaniem tego autora, dyslalia - to wycofujące się stadium alalii, w której „kompetencje nie wykształcają się w ogóle lub wykształcają się w stopniu nic wystarczającym do prawidłowej realizacji wypowiedzi w związku z niewłaściwie funkcjonującym słuchem fonematycznym” (Grabias 1997 b, 33).

Z kolei autorki drugiej, opracowanej w 1997 r. klasyfikacji zaburzeń mowy, H. Mierzejewska i D. Emiluta-Rozya (1997) stoją na stanowisku, że aczkolwiek zakłócenia dźwięków mowy obserwuje się w różnych formach zaburzeń mowy - terminu dyslalia powinno się używać jedynie w odniesieniu do tych zakłóceń, których przyczyny są zlokalizowane na obwodzie. Zdaniem autorek, „szczególność sytuacji, kiedy defekt obwodowy powoduje wyłącznie zakłócenia w sferze dźwięków, kiedy nie towarzyszą temu inne patologiczne zjawiska językowe, stwarza podstawę do zastosowania nazwy tego jedynego objawu: «dyslalia» jako nazwy formy zaburzenia mowy, charakteryzującej się tylko tym objawem. Jest jednak tych form trzy, bo trzy różne przyczyny natury obwodowej wywołują tylko zakłócenia dźwięków mowy

1.    Dyslalia anatomiczna ruchowa (nazywana też dysglosją) - spowodowana jest wadami budowy aparatu artykulacyjnego;

2.    Dyslalia funkcjonalna - spowodowana jest nieprawidłowymi nawykami ruchowymi z powodu nieprawidłowego przebiegu czynności fizjologicznych w obrębie obwodowego narządu mowy (żucia, połykania, oddychania);

3.    Dyslalia anatomiczna słuchowa - spowodowana jest wadą budowy lub uszkodzeniem narządu słuchu, w efekcie niewielkim niedosłuchem lub większym skompensowanym” (Mierzejewska, Emiluta-Rozya 1997, 42).

Uwzględniając jednak fakt, źe w polskiej literaturze przedmiotu termin dyslalia odnosi się do wszelkich zakłóceń dźwięków mowy, wyżej cytowane autorki w opracowanym przez siebie „Projekcie zestawienia form zaburzeń mowy” rozszerzają zakres znaczeniowy lego terminu na zjawisko nieprawidłowego brzmienia dźwięków w różnych formach zaburzeń mowy, wywołanych nie tylko uszkodzeniami zlokalizowanymi na obwodzie, lecz również na wyższych piętrach mechanizmu mowy.

Zdaniem H. Mierzejewskiej i D. Emiluły-Rozyi (1997, 41), „zakłócenia dźwięków należą (lub mogą należeć) do obrazu niemal wszystkich form zaburzeń mowy, choć w różnych formach zaburzeń mowy powodują ten fakt różne przyczyny, defekty różnie zlokalizowane lub różne czynniki środowiskowe”. W konsekwencji zaburzenia artykulacji mogą występować jako izolowane zjawisko (i tylko ono powinno być określane jako dyslalia) łub występować w różnych zespołach objawów charakterystycznych dla poszczególnych form zaburzeń mowy. Również S. Grabias (1997 b, 33) zaburzenia realizacji fonemów -nazywane przez niego dysglosją - odnosi do zaburzeń wynikających z „anomalii tkwiących w budowie narządów artykulacyjnych (np. w wypadkach rozszczepów podniebienia, nieprawidłowościach zgryzu); prowadzą one do niewłaściwej realizacji fonemów, czasami także do realizacji niektórych prozo-dycznych komponentów ciągu fonicznego (np. nosowanie w wypadkach rozszczepów podniebienia)". S. Grabias dysglosję zalicza do zaburzeń mowy związanych z brakiem lub niedowładem sprawności realizacyjnych (przy zdobytych kompetencjach). Różnice w ujęciu tego problemu przez poszczególnych autorów wynikają z odmiennych podstaw teoretycznych, na których budowano wymienione taksonomie.

Odmienność stanowisk na temat istoty i etiologii tego zaburzenia warunkuje rozumienie terminu dyslalia, które jak w wypadku W. Oltuszewskiego i I. Styczck, S. Grabiasa przyjęto na określenie opóźnienia w przyswajaniu sobie języka, wynikającego z wolniejszego wykształcania się pewnych funkcji struktur mózgowych (uznając ten fakt za przyczynę dyslalii). Natomiast L. Kaczmarek, IB. Sawa, II. Spionck, E. Minczakiewicz uważają, że są to zaburzenia o różnej etiologii, których przyczyny mogą być zlokalizowane na różnych poziomach układu nerwowego, w obrębie różnych części narządów mowy i słuchu. Z kolei H. Mierzejewska, D. Emiluta-Rozya opowiadają się za zawężeniem zakresu znaczeniowego tego terminu jedynie do zakłóceń dźwięków wywołanych przyczynami natury obwodowej. Zdaniem S. Grabiasa (1997), wprowadzenie pojęcia dyslalii na oznaczenie wszystkich zaburzeń ujawniających się w płaszczyźnie segmentalnej jest jednym z ważniejszych mankamentów lak ujmujących to zagadnienie klasyfikacji.

Terminowi dyslalia nadaje się więc różne znaczenia i różnie ustala się jego zakres. W opinii wielu autorów mieszczą się w nim bowiem wszelkie zaburzenia artykulacji, tzn. zarówno te. które są jedynie wynikiem wolniejszego tempa i rytmu rozwojowego (dyslalia rozwojowa), jak i te, które towarzyszą poważnym schorzeniom (np. uszkodzeniom ośrodkowego układu nerwowego) czy zaburzeniom rozwojowym o różnej etiologii (upośledzeniu umysłowemu, nie-dosłuchom itd.). Dyslalią określa się zarówno izolowane formy zaburzeń w realizacji dźwięków mowy (dyslalia obwodowa), jak i formy współwystę-pujące z innymi zaburzeniami mowy - z afazją, dysartrią (dyslalia korowa, pod-korowa itd.), w których zaburzenia artykulacji są tylko jednym z obserwowanych objawów.

W międzynarodowych klasyfikacjach zakres znaczeniowy tego terminu jest znacznie węższy. W 1CD-10 odnosi się go tylko do jednej z wielu jednostek diagnostycznych, a nie do kategorii czy grupy zaburzeń, co ma miejsce w polskiej literaturze przedmiotu. Z kolei w DSM IVw ogóle się z niego rezygnuje na rzecz bardziej szczegółowego terminu opisowego - zaburzenia fonologiczne.

Podobne prace

Do góry