Ocena brak

CNÓT KATALOGI

Autor /HermanXXX Dodano /31.07.2012

Cnót i wad katalogi, zestawienia cnót i przeciwstawnych im wad, stosowane w celach dydaktycznych w literaturze hellenist. i parenezie NT (I) oraz w ikonografii (II).

I. W PARENEZIE — Katalogi te powstały na gruncie rozpowszechnionego dualistycznego ujmowania świata i życia. Jakkolwiek niektórzy dopatrują się ich genezy w kosmologii irańskiej (E. Kamlah), to jednak wcześniej stosowała je popularna filozofia gr., a zwł. stoicy i diatryba (A. Vögtle), później również pisma z okresu judaistycznego i z Qumran (S. Wibbing).

Katalogi te upowszechnili przede wszystkim stoicy, wyróżniając za Platonem 4 kardynalne ->- cnoty oraz (od czasów Zenona z Kition) 4 -> wady; Ideantes z Assos, Chryzyp z Soloi i Aryston z Chios wymieniali przeważnie po 8 członów, przy czym szczególny nacisk kładli na cnoty bądź afekty, którym przeciwstawiali cierpienia; w filozofii stoicko-cynickiej popularyzowali je głównie wędrowni kaznodzieje, przedstawiający idealny obraz człowieka, który dzięki mądrości, czyli dokładniejszemu i głębszemu poznaniu siebie (-> Sokrates), powinien stawać się coraz doskonalszy.

Podobne katalogi, oparte na wartościach intelektualnych, można znaleźć u Musoniusza, Epikteta z Hiera-polis (np. 2,16,45; 3,2,3,14), Diona z Prusy (np. Or.4,24; 42,2; 69,2; 6,9), Plutarcha z Cheronei (np. Traną. an. 465 D; 468 B; Lib. educ. 7 C; 12 B) i Seneki (np. Vit. beat., 8,3; 10,2; 22,1).
Od gr.-hellenist. myślicieli zapożyczono katalogi spotykane w pismach Filona z Aleksandrii (np. De sacr. 22,27; Op. 2,251) oraz in. Żydów z diaspory, np. w Mdr 8,7; 14,25; 4 Mch 1,19-21. 26.30; Jub 21,21 ; HenEt 10,20; 91,6-19, w Test XII (np. TestAs 2,5; TestGd 5,1).

W pismach palest, okresu judaistycznego jest ich niewiele; istniejące natomiast (np. Abot 3,11; Derek erec 2; HenSłow 8-10) wyliczają przeważnie w oparciu o dekalog i żyd. przepisy prawne — przestępstwa i grzechy, doraźnie zwracając uwagę nie tyle na cnoty, ile na postępowanie mor., godne zalecenia. Katalogi z Qumran (1 QS 3,13 — 4,26) mówią o duchach prawdy i błędu kierujących z woli Bożej ludzkim postępowaniem; na skutek tego ludzie znajdują się w 2 wzajemnie zwalczających się obozach, z których ostatecznie zwycięży obóz prawdy.

Autorzy Listów apostolskich przejęli gr. i żyd. katalogi w tekstach parenetycznych; jedne z nich bardziej mają na uwadze podstawową katechezę (np. Rz 1,18-32; 1 Kor 6,9-10) dotyczącą życia chrzęść, inne zaś bardziej upomnienia (np. Rz 13, 12-14; 1 Kor 5,9-13; 2 Kor 6,14—7,1). W pierwotnym chrześcijaństwie k.c. były przede wszystkim parenetyczną częścią katechezy o chrzcie i wynikających z niego obowiązkach dla nawróconych zarówno z żydostwa (Rz 6,15-23; Ga 4,3-7), jak i z pogaństwa (np. 1 Tes 4,1-7; Rz 11,30-32; 1 Kor 6,9-11 ; 1 P 4,3).

Często więc paralelnie i na zasadzie kontrastu ukazywano dawną i nową rzeczywistość neofitów, przypominano o walce ducha z ciałem (Ga 5,17), postępowanie „cielesnego" lub „zewnętrznego" człowieka przeciwstawiano postępowaniu człowieka „wewnętrznego" (np. Rz 7,15-25; 2 Kor 4,16—5,10); postulowano, by wierni „odrzucili" wszystko, co tworzyło „dawnego człowieka" (np. Ef 4,22-25; Kol 3,8; J 1,21 ; 1 P 2,1), i „przyoblekali" się w cnoty, które cechują człowieka nowego (np. Ef 4,24; Kol 3,10), a także przybrali na siebie „Jezusa Chrystusa" (Rz 13,14; Ga 3,27).

Cnoty i wady chętnie przedstawiano jako „owoc" dobrego lub złego postępowania (np. Ef 5,8-11 ; J 3,13-18), korzystając chętnie przy ich wyliczaniu ze słownictwa wojskowego (Rz 13,12; 1 Tes 5,8, a przede wszystkim Ef 6,11-17).

Długość katalogów w NT oraz liczba cnót i wad była różna; ich układ miał różne formy: od najprostszego wyliczenia cnót i wad (Ga 5,22; 2 Kor 12,20) poprzez krótkie zachęty (np. Ef 4,2-3; Flp 4,8) aż do kunsztownego łańcucha cnót, np. w 2 P 1,5-7: „wkładając całą gorliwość, dodajcie do wiary waszej cnotę, do cnoty poznanie, do poznania powściągliwość, do powściągliwości cierpliwość, do cierpliwości pobożność, do pobożności przyjaźń braterską, do przyjaźni braterskiej zaś miłość" (2 P 1, 5-7).

Mimo że nazwy cnót i wad w katalogach NT są często takie same jak w katalogach gr., ich treść ma wydźwięk chrzęść; wiarę wymieniają na początku, a poznanie (np. Rz 15,13-14) lub miłość (np. 1 Kor 13,4-13, 2 Kor 8,7; Kol 3,14; 2 P 1,5-7) na końcu; wersja akcentująca poznanie jest starsza i wskazuje na zależność od judaizmu, w którym poznanie było synonimem miłosnej zażyłości.

Obie wersje stanowią pierwszą próbę stworzenia kodeksu moralności chrzęść, w którym naczelne miejsce przyznano wierze i miłości jako najpewniejszym wyznacznikom właściwego stosunku człowieka zarówno do Boga, jak i do in. ludzi. Dysproporcja między liczbą cnót i wad (tych wylicza się więcej) w katalogach NT ma znaczenie drugorzędne, gdyż istotnym celem jest ukazanie ideału przykładnego życia chrześcijan oraz ich ostateczne zbawienie.

Katalogi z okresu ojców apost., spotykane np. w Pasterzu Hermasa oraz w Liscie Barnaby, zawierają w sposobie ujęcia elementy charakterystyczne nie tylko dla NT, ale także dla myśli gr. i środowiska ąumrańskiego; wpływów qumranskich można się dopatrzyć w zapożyczeniu metafory o dwóch drogach.

 

M.J. Lagrange, Le catalogue des vices dans l'Epitre aux Romains (1,28-31), RB 20 (1911) 534-549; B.S. Easton, NT Ethical Lists, JBL 51 (1932) 1-12; A. Vögtle, Tugend- und Lasterkataloge im NT, Mr 1936; J. Dupont, Gnosis. La connaissance religieuse dans les Epîtres de saint Paul, Lv 1949, 19612, 379-417; J. Licht, An Analysis of the Treatise on the Two Spirits in DSD, Scripta hiero-solymitana 4 (1958) 88-100; S. Wibbing, Die Tugend- und Lasterkataloge Im NT und ihre Traditionsgeschichte unter besonderer Berücksichtigung der Qumran-Texte, B 1959; E. Kamlah, Die Form der katalogischen Paränese im NT, T 1964; K. Romaniuk, Niektóre pouczenia moralne i sposób ich uzasadnienia w pismach świętego Pawia, AK 76(1971) 219-227; M.F. Lacan, STB 160-162.

 

II. IKONOGRAFIA — Na gruncie hellenistycznego dualizmu, nowotest. metafory walki obrazującej zawzięty opór, jaki chrześcijanin stawia diabelskim podstępom (Ef 6,11-17; Ga 5,17), i średniow. tematu „homo duplex", -> cnoty (III) i wady występują w sztuce w licznych powiązaniach między sobą.

W sztuce wczesnochrześc. z inspiracji Pasterza Hermasa (II w.) przedstawiono w malowidłach katakumb S. Gennario w Neapolu (IV w.) cnoty jako dziewczęta w bieli, wady natomiast jako dziewczęta w czerni.

Najczęściej jednak realizowano temat walki cnót z wadami, znany zresztą już w starożytności (Sprawiedliwość walcząca z Niesprawiedliwością, relief na skrzyni tyrana Kypselosa, VII w. p.n.e.), w sztuce chrzęść upowszechniony dzięki Psychomachit (IV w.) -» A. Prudencjusza; znaczenie tego eposu opiewającego wyprawę wojenną chrzęść cnót przeciwko pogańskim występkom, uwieńczoną zwycięstwem cnót i zdobyciem przez nie świątyni Mądrości, polega zarówno na dramatycznym opisie, jak i zawartości ikonograficznej jego 20 ilustrowanych rpsów z IX-XIII w. (np. walka Czystości z Rozwiązłością, miniatura rpsu z opactwa Saint-Amand-les-Eaux z XV w., Bibliothèque Municipale) ;

rpsy te zawierają 2-90 miniatur przedstawiających sugestywnie, na sposób walki fiz., starcie 7 par antagonistów, tj. cnót kardynalnych i teol. z 7 grzechami głównymi (WiaraBałwochwalstwo, Skromność — Żądza, Cierpliwość— Gniew, Pokora—Pycha, Powściągliwość—Wyuzdanie, Dobroczynność — Skąpstwo, ZgodaNiezgoda); walczący rzadko mają atrybuty; we wczesnych rpsach cnoty są ukazane w szatach matron rzym., wady w zbroi wojowników rzym. wg reliefów na kolumnach Trajana i Marka Aureliusza w Rzymie; od XI w. — cnoty i wady we współcz. strojach; od XIII — cnoty jako zakonnice, wady jako świeckie damy.

Motyw walki cnót z wadami osiągnął dużą popularność w rom. plastyce katedralnej (kapitele — z kościoła opackiego w Cluny, z 1090, w Musée Cluny i w Notre-Dame-du-Port w Clermont--Ferrand; portal katedry w Strasburgu, 1290), w malarstwie monumentalnym (mozaiki katedry w Kremonie, z Pawii w Museo Civico; malowidła ścienne w Tavant) i miniatorskim (Biblia Meinerusa, Bibliothèque Ste Geneviève, Paryż; Psałterz Melisen-dy, British Museum) oraz w rzemiośle artyst. (Drzwi płockie, 1152-54, Sobór św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim; relikwiarz z 1160, muzeum w Langres).

Innowację wprowadziła ang. miniatura z XIII w. wyobrażająca rycerza w zbroi i koronie, strzeżonego przez dary Ducha Świętego, który śpiesząc na odsiecz cnotom, naciera na występki o wyglądzie demonicznym (British Museum). Temat walki cnót z wadami występował sporadycznie w okresie renesansu w sztuce wł. (T. Zuccaro, plafon w Watykanie; rps z XVI w., Biblioteca Casanatense, Rzym).

Odrębną grupę ikonograficzną tworzą cnoty i wady ustawione obok siebie w formie drzewa kwitnącego i drzewa uschniętego (Liber floridus Lamberta z 1. ćwierci XII w., Universiteitsbi-bliotheek w Gandawie) lub jedna za drugą (De civitate Dei Augustyna, rps franc, Bibliothèque Ste Geneviève, Paryż), a niekiedy także wymieszane z sobą (Drzewo Złego i Dobrego w rpsie z XIII w., British Museum).

Znakomitym przykładem statycznego ujęcia cnót i wad są ich rzeźbiarskie wyobrażenia na 2 międzynawowych kolumnach ze schyłku XII w. w kościele Św. Trójcy w Strzelnie; trzony kolumn, podzielone wicią roślinną na 3 poziome strefy, zawierają w każdej z nich po 6 postaci ujętych w ramy arkadek; kolumna pd.-wsch. o 18 postaciach w nimbach, z przedstawieniem chrztu Pańskiego na kapitelu, wyobraża drzewo cnót, a pn.-wsch. z postaciami bez nimbów — drzewo przywar. Zabytek strzelneński prezentuje najbogatszy w skali eur. program treściowy cnót i wad, odzwierciedla współcz. systematyzacje mor. i teol., a źródłem jego koncepcji ikonograficznej mogły być miniatury oraz teksty Speculum vlrginum z 1130 i Hildegardy z Bingen Liber sci vias oraz Ordo virginum z ok. 1150. Najczęściej cnoty i wady zestawiano parami, wyróżniając je wyłącznie napisami (np. Szczodrobliwość z Chciwością, portal katedry w Laon, 1195-1205).

W gotyku nastąpiło ożywienie ich póz i ubogacenie przez atrybuty (w pn. portalu katedry w Chartres, z 1220, Roztropność trzyma księgę, Głupota gryzie kamień, Nadzieja spogląda w górę, Rozpacz popełnia samobójstwo). Giotto w Arena Cappelle wymieszał między sobą personifikacje, ale równocześnie ułatwił ich rozpoznanie przez atrybuty i an-tytetyczne ujęcia par, np. Sprawiedliwość z Niesprawiedliwością (fresk z 1305-10, Padwa).

W malowidłach ściennych z 2. poł. XIV w. w kościele św. Andrzeja w Olkuszu przedstawiono 7 personifikacji cnót towarzyszących scenom wyobrażającym uczynki miłosierdzia oraz 7 grzechów głównych. Same występki przedstawia plafon A. Swacha z 1722 w sali opackiej pocysterskiego klasztoru w Lądzie (k. Słupcy).

Innym motywem (wzorowanym na przykładach egip.), który osiągnął ogromną popularność, jest triumf cnót nad wadami; wyobraża on cnoty stojące na zwłokach pokonanych przeciwniczek ; występuje od zarania sztuki chrzęść w dekoracjach glinianych lampek kultowych, w mi-niatorstwie, zwł. jako ilustracja Ps 90,13, oraz w mozaikach (S. Apollinare Nuovo, VI w., Rawenna) i niektórych rpsach Psy-chomachii.

W średn. sztuce najciekawsze przykłady triumfu cnót zawierają kapitele w Clermont-Ferrand i San-Cugat-del-Vallés (Barcelona) oraz archiwolty portali pd. Francji, gdzie uzbrojone cnoty, prawie całkowicie ukryte za swoimi tarczami, depczą smoki i demony (St. Pierre w Aulnay, 1130; St. Gilles w Argen-ton-Château, 1135), a także malowidła kościołów w Montoire--sur-le-Loir, Vic (dep. Indre) i Schwarzrheindorf. Temat triumfu c. występuje w reliefach grupy Ady (Museo Nazionale, Florencja), miniaturach (Apokalipsa bamberska, 1000-20, Staatliche Bibliothek), relikwiarzach (kasetka z Troyes, katedra) i — jako wymowny symbol działania sakramentu chrztu — na chrzcielnicach (np. Folkarda z 1150, Trewir).

W got. portalach cnoty stojące na wadach podtrzymują tympanony, w których zamiast rom. sceny sądu ostatecznego umieszczano figurę MB z Dzieciątkiem lub koronację Maryi (Laon, Chartres, Salisbury 1260-80; Strasburg 1280); zmianę tę tłumaczy się przeświadczeniem współczesnych, że MB jako pośredniczka może wyprosić dary Ducha Świętego niezbędne do zwalczania wad.

W późniejszych okresach ten typ ikonograficzny triumfu cnót zanikał, a nasilał się nawrót do pierwotnej wsch. koncepcji przedstawiania ich nad pokonanym ciałem postaci hist., uosabiających przeciwne im wady;

zwiastunami tej zwięzłej formuły były narracyjne miniatury Apokalipsy bamberskiej, w których cnoty prowadzą za rękę mężów ST i jednocześnie przebijają włóczniami rozciągnięte na ziemi przywary (np. Posłuszeństwo prowadzi Abrahama, Pokuta Dawida, Cierpliwość Joba), oraz rpsu ratyz-bońskiego z 1165, gdzie personifikacje zestawiono z bibl. czynami ludzkimi, np. Roztropność — Józef z braćmi w Egipcie, Rozwiązłość — psy szarpiące królowę Jezabel (Bayerische Staatsbibliothek);

jedna z miniatur Speculum virginum z poł. XII w. przedstawia już jednak Pokorę depczącą Pychę, a po jej bokach Joeła stojącego na Sisarze i Judytę na Holofernesie; natomiast na karcie tytułowej Milleloąuium Augustyna, z XIV w., wyobrażono cykl tronujących cnót kardynalnych i teol. opierających swe stopy na postaciach hist., uosabiających wady (np. Wiara na Ariuszu, Nadzieja na Judaszu, Miłość na Herodzie);

podobne ujęcia zawierają rpsy (Biblioteca Nacional w Madrycie, Ambrosiana w Mediolanie i österreichisches Nationalbibliothek), obrazy tablicowe (S. Andrea w Ferrarze) i malarstwo ścienne (kościół degli Eremitani, Padwa), a także plastyka sepulkralna (wykonana 1587 przez konwisarza Wojciecha Chmuroczky trumna cynowa Stefana Batorego z 4 cnotami kardynalnymi i hist, przedstawicielami wad, np. Sprawiedliwość z Neronem, Wstrzemięźliwość z Sardanapalem, krypta św. Leonarda, Wawel; nagrobek Erharda de la Marcka w Liège).

Zastosowanie triumfalnego schematu dla zilustrowania wydarzenia hist, ewokowało myśl o zwycięstwie cnót, np. Triumf Tomasza z Akwinu — obraz przedstawiający Doktora Anielskiego na powalonym Awerroe-sie, odbierano jako triumf prawdy chrzęść nad pogańskimi błędami (Francesco Traini, poł. XIV w., S. Caterina w Pizie); bywa także odwrotna sytuacja — np. marmurowej grupie psycho-machii, czyli Virtù che opprime il Vizio Giovanniego da Bologna, z 1567-68, nadawano sens triumfu politycznego Florencji nad Pizą (Museo Nazionale, Florencja; replika MNWwa).

W Polsce w czasie „oświeconego sarmatyzmu" nawiązującego do antyku, przedstawiano triumf cnót nad występkiem poprzez samą postać Minerwy, bogini mądrości przynoszącej pokój ; jej posąg w Wilanowie miał znaczyć, że nienawiść i zazdrość nie mają wstępu w progi pałacu (A. Schlüter, 1692-96, fasada od strony dziedzińca).

 

H. Woodruff, The Illustrated Manuscripts of Prudentlus, C 1930; J. Bal-trušaitis. Les chapiteaux de San-Cugat-del-Vallés, P 1931, 89,90; P.H. Michel, La „Psychomachie", thème littéraire et plastique, GBA 40(1952) 319328; T. Sauvel, Les vices et les vertus d'après les dessins d'un manuscrit de Moissac, Mémoires de la Société Nationale des Antiquaires de France 83 (1954) 155164; J. Białostocki, Galeria malarstwa obcego. Muzeum Narodowe w Warszawie, Wwa 1955, II 96; P. Buffard, La „Psychomach'e" sur les portails romans de la Saintonge, ZSAK 22 (1962) 1921 ; C. Gnilka, Studien zur „Psychomachie" des Prudentius, Wie 1963; R. Tuve, Afores on the Virtues and Vices, JWCI 26 (1963) 264303, 27 (1964) 4272; A. Katzenellenbongen, Allegories of the Virtues and Vices in Mediaeval Art, NY 1964; KZSP IV cz. 1, 83, V, z. 22, 13; R.B. Green, Virtues and Vices in the Chapter House Vestibule in Salisbury, JWCI 31 (1968) 148158; B. Dąb-Kalinowska, Malowidła ścienne z XIV wieku w Olkuszu, RHS 8 (1970) 117-140; M. Karpiński, Sztuka oświeconego sarmatyzmu, Wwa 1970, 103; Z. Świechowski, Studia nad rzeźbą w Strzelnie, RHS 8 (1970) 72-116; DSP I 213; M. Evans, LCIk IV 380-390; Z. Świechowski, „Psychomachia" z Clermont, w: Funkcja dzieła sztuki, Wwa 1972, 93-102.

Podobne prace

Do góry