Ocena brak

CHRZEŚCIJAŃSTWO - DZIEJE

Autor /Germanik Dodano /27.07.2012

Dzięki misjom, prowadzonym od czasów apost. (-» chrześcijaństwo I B) dokonywała się stopniowo chrystianizacja świata i formowała duchowość chrześcijańska.

A. STAROŻYTNOŚĆ — Rozszerzaniu się ch. sprzyjała przede wszystkim jedność terytorialna, językowa i kulturalna cesarstwa rzym., utrudniała natomiast ścisła łączność religii pogańskiej z organizmem państw, oraz ówczesnymi instytucjami kulturalnymi, co było często przyczyną prześladowań chrześcijan.

Chrystianizacja postępowała niezwykle szybko; już W I w. istniało ch. w Egipcie, Azji Mniejszej, Syrii, Grecji i w Italii (Włochy), a w II w. w Afryce Pn. (-> Afryka LT A), Galii ( -» Francja I), Hiszpanii (I), w basenie Dunaju, wśród Germanów (-> Niemcy I) i Brytów (-> Anglia I);

wg Ireneusza pod koniec II w. istniały Kościoły lokalne w Germanii, Irlandii, u Celtów (-» iro-szkocki Kościół), na Bliskim Wschodzie oraz w Egipcie (II) i Libii (Adv. haer. I, 10,3; PG 7,553). Przed końcem III w. zaczęło się ch. przyjmować poza granicami cesarstwa rzym. w Armenii (I), -» Gruzji (I), Persji (II), w IV w. objęło niektóre plemiona germ, i arab. oraz Etiopię (II).

Edykt tolerancyjny ces. Galeriusza (311) i prochrześc. polityka ces. Konstantyna Wielkiego (Edykt mediolański), uznanie ch. za religię państw. 380 przez ces. Teodozjusza I Wielkiego oraz antypogańska polityka jego następców aż do Justyniana I Wielkiego (zm. 565) przyspieszyły wydatnie uchrześcijanie-nie całego cesarstwa rzym. ; już przed końcem V w. istniało ch. we wszystkich jego prowincjach.

W związku z terytorialnym i liczbowym rozwojem ch. zaczęto tworzyć w II i III w. organizację lokalną na szczeblu diec. (diecezja) i prow, na szczeblu metropolitalnym (-> metropolia), a także regionalną (-» patriarchat); powstały patriarchaty w -» Rzymie, Aleksandrii i -» Antiochii, a nieco później w -> Konstantynopolu (381) i -> Jerozolimie (451), a poza granicami cesarstwa rzym. pod koniec IV w. katolikaty w Persji, Armenii i w V w. w Gruzji, równorzędne z patriarchatami.

Wyjątkowe stanowisko w całym ch., zwł. w dziedzinie doktrynalnej, zajmował od pocz. bp Rzymu, jako następca Piotra Apostoła (-» prymat papieża). Od końca III w. najpierw w Egipcie i na Bliskim Wsch., a w V-VI w. na Zach. organizowano ośrodki kultu na wsi prowadzone przez kapłanów, co dało początek -» parafiom.

Z powstałego na przełomie III i IV w. życia ascetyczno-pustelniczego ( -> anachoreci, -» cenobici, -> eremici) zaczęły się formować w IV w. -» zakony, które w szybkim czasie zdobyły w ch. naczelne miejsce (-» bazylianie, -» benedyktyni). Pojawienie się -> herezji, a także konieczność rozbudowy organizacyjnej przyczyniły się do powstania pod koniec II w. instytucji lokalnych -> synodów, a w III w. instytucji soborów powsz., które gromadziły bpów z terytorium cesarstwa i spoza jego granic.

Rozwój doktryny chrzęść, i podjęte próby wprowadzenia do niej teol. idei -» judaizmu i orientalnych -> religii pozachrześc. oraz idei filozofii gr. wywoływały herezje trynitarne, a także m.in. -> chiliazm, gnostycyzm, -s- manicheizm i -> mon-tanizm.

W związku z formowaniem się doktryny trynitarnej i chrystologicznej (pod wpływem gr. terminologii filoz.) powstawały głównie na Wschodzie w IV-VII w. herezje -> aria-nizmu, duchoburstwa (-> duchoborcy), -> nestorianizmu, -> monofizytyzmu i -> monoteletyzmu.

W wyniku dogmatyzacji doktryny chrzęść, w zakresie chrystologii (I B 1) utworzyły się w V-VII w. odrębne Kościoły nar. o charakterze nestoriań-skim w Persji (-> nestoriański Kościół), o charakterze mono-fizyckim w Egipcie (-> koptyjski Kościół), Etiopii (-> etiopski Kościół), Syrii (-» jakobicki Kościół), Armenii (ormiański Kościół) i Indiach (chrześcijanie św. Tomasza), oraz o charakterze monoteleckim w Syrii (maronicki Kościół).

Na Zachodzie zajmowano się problematyką antropologii i soteriologii, zwł. obiektywnej świętości Kościoła (-»- donatyzm, pryscylianie), pierwotnego stanu człowieka i skutków grzechu pierworodnego (->- pelagianizm), oraz stosunku łaski Bożej do wolnej woli ludzkiej (-> semipelagianizm) ; jedność kulturowa sprawiła, że mimo tych herezji nie powstały Kościoły narodowe.

B. ŚREDNIOWIECZE — W średniowieczu ch. zaczęło powoli przesuwać się z basenu M. Śródziemnego do Europy Zach., gdyż najstarsze centra ch. w Afryce i Azji Mniejszej znalazły się w VII-VIII w. pod panowaniem Arabów (-» islam), którzy po 711 zajęli też Hiszpanię. Na skutek inwazji tur. w XI-XV w. islam rozprzestrzenił się w Azji Mniejszej, a w Europie na Bałkanach. Na Zachodzie natomiast postępowała chrystianizacja w Hiszpanii, Francji, Anglii, Niemczech, Lombardii, Skandynawii. Plemiona germ, i rom. (z wyjątkiem Rumunii) w całości znalazły się w granicach ch. zachodniego.

Chrystianizacja plemion słow., rozpoczęta w VII w., trwała do XI w., obejmując kolejno -> Chorwację (I), Słowenię (I), Czechy (I), -> Słowację (I), -» Polskę (I) i Słowiańszczyznę Połabską; w IX-XV w. prowadzono akcję mis. wśród -> Węgrów, Finów i-ludów bałtyckich.
Poważną działalność mis. rozwinięto na Wschodzie. W wyniku misji bizant. prowadzonych w VII-X w. przyjęła ch. -> Bułgaria (I), -> Serbia (I), Kijowska i Moskiewska -> Ruś (I), nieco później dzisiejsza -> Rumunia (I), a w wyniku misji nes-toriańskioh, które w V w. dotarły do Indii na Wybrzeże Mala-barskie, ch. pojawiłe się w VII-X w. w -» Chinach (II) i pd. Syberii; na skutek wielkich prześladowań, zwł. w XIII-XIV w., misji tych zaprzestano. Ch. monofizyckie natomiast częściowo dotarło do Wybrzeża Malabarskiego.
Pod względem organizacyjnym ch. zachodnie ściśle związało się ze Stolicą Apost., zwł. od czasów misji św. Willibrorda i św. Bonifacego.

Próby tworzenia autonomicznych Kościołów krajowych w epoce merowińskiej przezwyciężono nie tyle na skutek jedności rządów od chwili odnowienia przez Karola Wielkiego (800) cesarstwa zach. (prerogatywy cesarza przejęli 962 królowie niem.), ale nade wszystko dzięki uchyleniu supremacji cesarstwa w wyniku -> gregoriańskiej reformy. Dzięki tej reformie w ch. zachodnim utrwaliła się centralizacja zarządu kośc. sterowanego przez papieża, a teokracja pap. za pontyfikatu Innocentego III (1198-1216) osiągnęła szczyt na odcinku życia politycznego.

Elementem jednoczącym dla organizowanej pod przewodnictwem papieży reipublicae christianae był wspólny język łac, prawo kan., kultura scholast. oraz prymat papieża i obrządek łaciński. Próby tworzenia nowych patriarchatów na Zachodzie (-»- Arles, -» Akwileja, Hamburg) nie powiodły się; istniejący do nowoż. czasów patriarchat akwilejski miał jedynie uprawnienia metropolitalne. Powstającym zaś od VII w. pryma-sostwom nar. nie nadano w prawie kan. nigdy sprecyzowanych uprawnień.

Ch. wschodnie łączyła wspólna kultura bizant., prawo kośc, obrządek oraz w pewnej mierze patriarcha ekum. i cesarz bizant., chociaż decentralizowały je patriarchaty staroż. i nowo powstałe (Gruzja, Bułgaria, Serbia), oraz abpstwa  autonomiczne.

Kościoły monofizyckie i nestoriańskie miały scentralizowany charakter nar. z patriarchą-katolikosem na czele. Z soborów powsz. tylko 7 pierwszych (do Soboru Nic. II — 787) zostało zaaprobowanych w ch. bizantyjskim, mimo że w 3 dalszych (869,1274,1439) brali udział również bpi Wschodu; nast. sobory zgromadziły tylko bpów Zachodu.

Ch. zachodnie i bizant. (wraz z Gruzją) coraz bardziej oddalało się od siebie na skutek splotu przyczyn polit., kulturalnych i etnograficznych, społ. i rei.; do rozbicia przyczyniło się w VIII w. obrazo-burstwo, w IX w. spory focjańskie, w XI w. -» schizma wschodnia (1054), a przede wszystkim w XII-XIII w. -» krzyżowe wyprawy. Podejmowane dążenia unijne nie przyniosły pożądanej jedności ch. wskutek złożonych przyczyn polit.-rel. oraz z braku wypracowania formy tej jedności.

Ustalone ostatecznie formy jedności na -» Florenckim Soborze (1439) nie mogły być wprowadzone w życie z powodu nowych warunków polit, (dla Rusi niewola tatarska, a dla Bizancjum i narodów bałkańskich podbój tur. i całkowite zniszczenie 1453 cesarstwa bizant.); trwałą stała się jedynie zawiązana w XII w. unia kośc. z maro-nitami (-» maronicki Kościół), która istnieje do chwili obecnej.

Klerykalizacja życia chrzęść na Zachodzie i gromadzenie wielkich bogactw przez Kościół związany z państwem stały się powodem gwałtownych reakcji w postaci ruchów ubóstwa apost. (-> Joachim z Fiore), -» katarów, zwł. we Francji i Włoszech, a nast. wiklifizmu w Anglii i -> husytyzmu w Czechach; dwie ostatnie herezje uprzedziły i przygotowały rozłam ch. zachodniego spowodowany przez -> reformację. Wierni dla aktywniejszego udziału w kulcie zrzeszali się w bractwa kościelne lub dążyli do związania się z życiem Kościoła poprzez organizacje cechowe (-»- cechy).

W Kościołach monofizyckich i nestoriańskich, walczących z napierającym islamem, izolacja potęgująca się na skutek warunków polit, spowodowała narastanie swoistych odrębności, które utrwaliły istniejące już podziały, zwł. w Etiopii.

W ch. bizantyjskim wyrosły dwa nurty heterodoksyjne na gruncie orientalnego synkretyzmu (-» pauli-cjanie, -> bogomili); w późniejszym okresie główną działalnością była polemika teol. z łacinnikami i islamem.

C. OKRES NOWOŻYTNY — Odkrycia geogr. w XV i XVI w. utorowały ch. drogę do Ameryki Łacińskiej (II), w XVI w. do pd. i wsch. -> Azji (II), a w XVII w. do -> Ameryki Północnej (II); na grunt tubylczy przeszczepiali je koloniści i misjonarze portug. i hiszp., a od XVII w. również franc; w wyniku intensywnej akcji mis. już w XVI w. kraje Ameryki Lac stały się katolickie.

Ch. zachodnie po gwałtownych wstrząsach w okresie wielkiej schizmy zachodniej i koncyliaryzmu proponującego, by w miejsce papieża naczelną władzę przejął sobór powsz., zatrzymało strukturę prymacjalną i hierarchiczną, mimo rozłamu, jaki w tym zakresie przyniosła reformacja.

Ruch reformacyjny M. Lutra w Niemczech doprowadził ostatecznie do powstania ewangelickoaugsburskiego Kościoła, ruch J. Kalwina i U. Zwingliego rozpowszechniający się na terytorium dzisiejszej Szwajcarii, Francji i w Niderlandach — do powstania -> ewan-gelickoreformowanego Kościoła, antypap. wystąpienie króla ang. Henryka VIII — do powstania -» anglikańskiego Kościoła; tworzyły się też radykalne ugrupowania rei. (np. anabaptyści), które ewoluowały później w mniejsze wspólnoty (np. mennonici).

W ramach większych Kościołów wyodrębniły się ugrupowania reformistyczne, np. w Kościele anglik, powstali w końcu XVI w. -> baptyści i -» kongregacjonaliści, w XVII w. -» kwakrzy i -» prezbiterianie, w XVIII w. metodyści, i zdobywszy autonomię, tworzyli własne Kościoły, a w XIX w. m.in. Disciples of Christ i Armia Zbawienia. Wszystkie Kościoły i wspólnoty prowadziły odtąd z Europy misje (towarzyszące inwazji -» kolonializmu), których nasilenie wzrosło w XIX i na pocz. XX w. i objęło -» Afrykę (II B, IV), -+ Azję (II B, IV) i -> Australię (II B, IV), a ze Stanów Zjedn. Kościoły protest, łącznie z powstałymi wówczas mormonami, -» adwentystami, -» zielonoświątkowcami i Badaczami Pisma Świętego; na przełomie XIX i XX w. wyodrębniły się też różne apostolskie wspólnoty, a także in., np. -> Christian Science w Stanach Zjedn., -» Christengemeinschaft w Szwajcarii czy Świadków Jehowy.

Kościoły wsch. przedchalcedońskie i bizant., nastawione głównie na przetrwanie pod panowaniem islamu, nie podejmowały większych akcji mis., jedynie Kościół prawosł. w Rosji w XVI-XX w., w ślad za polit, podbojami świata, prowadził akcję mis. na terenach dawnych chanatów tatarskich Kazania, Astrachania, Krymu oraz wśród ludów tubylczych za Uralem, na Syberii i Alasce oraz na Dalekim Wschodzie, w tym także w Japonii. Dzięki tej mis. akcji ch. dotarło w końcu XIX w. do wszystkich zakątków świata.

W następstwie zaakcentowania przez -» Trydencki Sobór prymacjalnej roli Stolicy Apost. wraz z przeprowadzaną -» reformą katolicką, wzrosła w ch. katolickim centralizacja zarządzania do tego stopnia, że „historia papieży tego okresu stała się historią Kościoła" (J. Lortz).

Przeciwstawiano się jej m.in. w formie kościelnego -» etatyzmu w Hiszpanii, jansenizmu i -» gallikanizmu we Francji, episkopalizmu w Niemczech oraz józefinizmu w Austrii i w rządzonych przez nią krajach. Rozwojowi tych tendencji zapobiegł Sobór -> Watykański I (1870), ogłaszając dogmat o -+ prymacie papieża i nieomylności -> nauczycielskiego urzędu Kościoła, w wyniku czego próby tworzenia Kościołów nar. spotykały się z niepowodzeniem; z przeciwników obu dogmatów ukształtował się wówczas starokatolicki Kościół. Na skutek centralizacji lokalna organizacja zatraciła wiele z dawnych uprawnień, zwł. metropolitalnych i prymasowskich.

Tak zwartej jedności organizacyjnej nie miały Kościoły i wspólnoty protest., opierające się najczęściej na autorytecie państw.; brak jedności jurysdykcyjnej spowodowany bywał często brakiem jedności doktrynalnej; dotyczy to zwł. poszczególnych wspólnot kośc. Impérium Bryt., które dążyły w 2. poł. XIX w. do stworzenia wspólnoty anglik. (-> anglikański Kościół III). W ch. bizantyjskim podboje tur. przyczyniły się do wzrostu autorytetu patriarchy ekum. w Konstantynopolu, centralizacji władzy kośc. oraz grecyzacji liturgii i urzędów kościelnych.

Zniesiono powstałe we wczesnym średniowieczu patriarchaty nar. w Bułgarii i Serbii, a patriarchaty melchickie na Bliskim Wschodzie stopniowo podporządkowano prawie całkowicie Konstantynopolowi. Jedynie Kościół prawosł. w Rosji, który 1448 uzyskał autonomię, zaczął odgrywać w ch. prawosławnym poważną rolę, zwł. od utworzenia 1589 patriarchatu w Moskwie; jego znaczenie upadło w XVII w. za patriarchy Nikona, a po zniesieniu 1720 patriarchatu przez ces. Piotra I został poddany pod przemożny wpływ państwa.

Na skutek odrodzenia świadomości nar. ludów bałkańskich oraz wskutek polit, podziału imperium tur. następowała w XIX w. decentralizacja i usamodzielnienie się nar. Kościołów autokefalicznych (-> autokefalia) w Grecji, Serbii, Bułgarii i Rumunii. Podejmowana od XVI w. akcja unijna wśród chrześcijan wsch. doprowadziła do częściowych unii kośc. z Rzymem, na skutek czego poszczególne Kościoły podzieliły się na katolików (unitów) i prawosławnych lub chrześcijan przedchalcedońskich ; w Polsce w wyniku -> brzeskiej unii powstał Kościół unicki, nazwany w końcu XVIII w. Kościołem greckokatolickim.

Podział ch. spowodował gwałtowne wojny rei. i poważnie osłabił autorytet doktrynalny, co sprzyjało powstaniu deiz-mu i ateizmu; wyrosła zaś na pozachrześc. gruncie kultura oświecenia niosła z sobą -> laicyzację i -> sekularyzację życia, którą przyspieszały i pogłębiały rewolucje XVIII i XIX w. ; ch. zaczęto traktować jako przeżytek kultury średniowiecza, co spowodowało regres w życiu religijnym.

W XIX w., m.in. pod wpływem -» romantyzmu, odrodziło się życie rei., a także teologia i filozofia chrzęść. ; nastąpił okres walki o uniezależnienie się Kościoła od państwa poprzez jednostki zaangażowane w działalność -» ruchu chrześcijańsko-społecznego, przejawiającego się w tzw. -> katolicyzmie społecznym (zwł. we Francji), przede wszystkim zaś w próbie upowszechniania chrzęść. ustroju społecznego, w co szczególnie zaangażowali się członkowie -> Chrześcijańskiej Demokracji (I);

od poł. XIX w. rozwijały się -» związki zawodowe chrześcijańskie prawie we wszystkich krajach eur. dla obrony interesów robotników, zgodnie z chrzęść, doktryną społ. (-» społeczna myśl katolicka); od pontyfikatu pap. Leona XIII, który sformułował program społ. działania ch., rozpoczął się proces -> rechrystianizacji społeczeństwa, akceptujący wykorzystanie osiągnięć nauki, techniki i kultury nowoż. w służbie dla człowieka.

W ch. bizantyjskim na Bliskim Wschodzie nastąpiła w XVIII w. infiltracja protestantyzmu, co spowodowało jego wewn. kryzys, a w XVIII-XLX w. podjęte w Rosji przez patriarchę Nikona reformy liturg. doprowadziły do wewn. rozłamu i do powstania sekty raskolników (-» raskoł). Kościoły przedchalcedońskie narażone na eksterminację (zwł. ormiański i nestoriański) lub islamizację (koptowie, jakobici), ratowały głównie swoją egzystencję.

W Kościołach i wspólnotach protest., które w okresie racjonalizmu i oświecenia przeżyły głęboki kryzys aż do negacji doktryny chrzęść. (-> liberalna teologia), po poważnych stratach wyznawców na rzecz deizmu i ateizmu, nastąpił proces powrotu do ortodoksji; upowszechniający się zaś pietyzm sprzyjał pogłębieniu życia rei. i wpływał na podejmowanie akcji
społecznej.

D. CZASY NAJNOWSZE — Zbyt mocne zaakcentowanie przez Sobór Wat. I rzym. charakteru eh. (Ecclesia catholica romana) zadecydowało w 1. poł. XX w. o dalszej centralizacji władzy papieża w Kościele kat. ; protestanci zaś zachowując autonomię poszczególnych wspólnot i Kościołów dążyli do unifikacji ich działania zapoczątkowanego oficjalnie -> Edynburską Światową Konferencją Misyjną (1910), co osiągnęło swój cel w utworzonej 1948 Ekumenicznej Radzie Kościołów.

Natomiast w poł. XX w., zwł. pod wpływem rozwoju teologii Ludu Bożego, odżyła świadomość pracy dlajedności wszystkich chrześcijan, stanowiąca centr, ideę kolejnych zgromadzeń ogólnych Ekum. Rady Kościołów (1948, 1954, 1961, 1968,1975) oraz Soboru Wat. II (1962-65).

1. Podejmowane w 1. poł. XX w. akcje mis., zarówno w relacji do wyznawców religii pozachrześc. w krajach mis. jak i wewnątrz ch. dla pogłębienia religijności wiernych, były paraliżowane m.in. przez 2 wojny świat. (1914-18,1939-45).

W ch. katolickim ewangelizacja wyznawców religii pozachrześc. znalazła swój wyraz w:

° tworzeniu nowych warunków działania dla akcji mis. poprzez wychowanie duchowieństwa tubylczego,

° dowartościowywaniu dorobku kulturalnego ludów będących celem misji,

° ustanawianiu na misjach stałej hierarchii kośc.,

° udzielaniu poparcia ludom Afryki i Azji w ich wyzwoleniu ekon., społ. i kulturalnym; działalność ta wpłynęła na wzrost liczby katolików wśród ludów Czarnej Afryki oraz w Azji. Nastąpiła też 1917 kodyfikacja prawa kośc. (-> Kodeks prawa kanonicznego).

Odżyła również sprawa unii z prawosławiem (-> cyrylo-metodiański ruch, pińskie konferencje unijne, -» welehradzkie zjazdy) i podjęto próbę kontaktów ekum. (-» mechlińskie rozmowy, -> Chevetogne, -> Dom-beski Ośrodek Ekumeniczny, -> Una Sancta). Czyniono także zabiegi o chrzęść, formę rządów (-» Chrześcijańska Demokracja), pracy (związki zawodowe chrześcijańskie), wychowania (-» szkolnictwo) i kształtowania świadomości chrzęść, (np. ruch liturgiczny, ruch biblijny).

Proces -» aechrystianizacji w Europie i Ameryce Lac, przejawiający się w lekceważeniu ch. oraz ograniczaniu jego wpływów, uaktywnił działalność stowarzyszeń rei., zwł. -> Akcji Katolickiej (sparaliżowały ją w Meksyku i Niemczech rządy totalitarne), oraz zadecydował o dalszym zaangażowaniu świeckich w ruchu bibl. i liturg.; dzięki temu nastąpił wzrost liczby inteligencji kat., co pozwoliło na uświadomienie roli -» laikatu, przede wszystkim jego zadań w zakresie -» apostolatu (IV), -> katechezy oraz pracy charytatywnej (-> Caritas, -> dobroczynne duszpasterstwo).

Papież Pius XI w enc. Mit brennender Sorge z 1937 potępił -> narodowy socjalizm; podczas rozpętanej przez faszyzm II wojny świat., dla ulżenia doli jej ofiar, podejmowano akcje dyplomatyczne oraz charytatywne, m.in. za pośrednictwem Czerwonego Krzyża.
W ch. prawosławnym nastąpiło 1918 przywrócenie patriarchatu moskiewskiego;

po pozbawieniu prawosławia (w wyniku rewolucji październikowej) rangi religii państw., skoncentrowano się (zwł. w Związku Radzieckim) na ułożeniu nowego sposobu współistnienia z rządami o orientacji laickiej; podjęto też misje w Japonii i w Afryce (zwł. w Ugandzie i Kenii); na skutek migracji chrześcijan prawosł. i przedchalced. wzrosła liczba wyznawców w Europie Zach., Ameryce i Australii, dokąd teologowie przenieśli swe ośrodki badawcze; wiodąca rola diaspory zadecydowała o wyjściu prawosławia z izolacji i zetknięciu się jego myśli teol. z kulturą zachodnią.

Patriarcha Konstantynopola wraz z 11 metropolitami wydał 1920 encyklikę postulującą przygotowanie do zjednoczenia Kościoła prawosł. i in. Kościołów chrzęść, z okazji oficjalnego włączenia się do ruchu ekumenicznego na organizacyjnej konferencji Wiary i Ustroju w Genewie, a kongres teologów 1936 w Atenach postulujący reformę wewnątrzkośc. i teol. zapewnił o kontynuowaniu współpracy w ruchu ekum., zgodnie z duchem prawosławia; od 1922 niektóre Kościoły uznały ważność anglikańskich święceń (3);

autonomię uzyskał 1922 Kościół prawosł. w Albanii 1923 w Finlandii, 1923 powstał egzarchat prawosł. w Londynie, 1924 autokefalię otrzymał Kościół prawosł. w Polsce, a 1925 powstał patriarchat w Bukareszcie; 1930 w -» Lambeth-Conference uczestniczyły delegacje Kościołów prawosł. (poza ros.).

W ch. protestanckim nastąpił rozwój akcji mis. w Afryce i Azji; na Edynburskiej Świat. Konferencji Mis. (1910) dokonano rejonizacji terytoriów, by umożliwić misje wszystkim wspólnotom protest, zarówno z krajów eur., jak też ze Stanów Zjedn.; w wyniku tej działalności w Trzecim Świecie powstawały Kościoły i wspólnoty niezależne (wolne Kościoły), często o charakterze synkretycznym (por. Afryka IV F 2); penetracja misji protest, zaznaczyła się też w -> Ameryce Łacińskiej (IV). Zapoczątkowany w Kościele anglik, w XIX w. ruch ekum. przybierał stopniowo na sile; 1914 utworzono Świat. Związek dla Krzewienia Współpracy Kościołów;

z grupy wspólnot zaangażowanych w formowanie życia chrzęść, ukonstytuował się komitet ruchu -» Praktyczne Chrześcijaństwo, który 1925 odbył swój międzynar. kongres (-»- Sztokholmska Światowa Konferencja Praktycznego Chrześcijaństwa), a z grupy pracujących nad ustaleniem wspólnych doktrynalnych interpretacji prawd wiary Kościołów chrzęść, ukonstytuował się komitet Wiara i Ustrój, który 1927 odbył międzynar. kongres (Lozańska Światowa Konferencja Wiary i Ustroju), 1921 powstała natomiast -» Międzynarodowa Rada Misyjna ; ich działalność stała się fazą przygotowawczą do utworzenia Ekumenicznej Rady Kościołów z siedzibą w Genewie.

W Niemczech totalitarne rządy faszystowskie (1933-45) sparaliżowały działalność ch. protestanckiego, mimo oporów m.in. ze strony Bekennende Kirche.

2. W poł. XX w., z powodu nowej sytuacji będącej wynikiem II wojny świat., szczególny nacisk położono w ch. na realizację wartości sakr., jak też ogólnoludzkich; we wszystkich Kościołach chrzęść, wzrosły tendencje zjednoczeniowe, a nieoficjalne dotąd formy wspólnoty między nimi zyskały 1949 oficjalną aprobatę Stolicy Apostolskiej.

W ch. katolickim dążono do odbudowy zniszczonej rządami totalitarnymi organizacji kośc. w wielu krajach, a w związku ze stopniową dekolonizacją Afryki (II C 1, 2) do zorganizowania tam tubylczej hierarchii; poprzez duszpasterstwo liturg. i apostolat biblijny dokonywały się odnowa i pogłębienie życia rei. za pośrednictwem przygotowywanego w tym duchu duchowieństwa i katechetów świeckich, zarówno w ramach katechizacji par. ( katecheza), jak też -» akademickiego duszpasterstwa, a także apostolatu -» księży robotników;

przy akcentowaniu podstaw doktryny chrzęść, i zasad mor., zwł. w obronie życia nie narodzonych (->- ciąża) oraz życia małż. (-»- małżeństwo) i rodzinnego (-» rodzina), zwracano jednocześnie uwagę na wykorzystywanie postępu nauk. i cywilizacyjnego w kształtowaniu postawy otwartej wobec osiągnięć i odkryć służących ludzkości; 1947 nastąpiła oficjalna aprobata instytutów świeckich.

Podejmowano też akcje ogólnoświat. — np. współpraca nad oprać. -» Deklaracji powszechnej praw człowieka (II) lub konwencji -» Czerwonego Krzyża (II), akcje lokalne — np. próby ułożenia stosunków współżycia z rządami państw o orientacji laickiej (m.in. w Polsce), a także akcje międzywyznaniowe — np. rozwijający się przy poparciu pap. Piusa XII dialog, który stał się stadium przygotowawczym do przyszłego Soboru z udziałem przedstawicieli in. wyznań i religii.

Postawa reformistyczna, której oficjalnym rzecznikiem był pap. Jan XXIII oraz Sobór Wat. II, ujawniła się w większej (niż dotąd) akceptacji ogólnoludzkich wartości sakr. jak i świeckich przez ch. katolickie; wyraził ją także w enc. -» Ecclesiam suam z 1964 pap. Paweł VI, który podkreślił, że reprezentujący ją dialog jest „samą strukturą działania Kościoła" (-> dialog I);

odtąd postawa ta inspiruje wewnątrzkośc. proces decentralizacji (LT), przejawiający się w dowartościowaniu roli episkopatów poszczególnych krajów ( -> Konferencja Biskupów), jak też ich przedstawicieli delegowanych przez nich lub wyznaczanych przez papieża (-» Synod Biskupów) w zarządzaniu Kościołem (-» kole-gializm), a także w akcentowaniu autonomii -> lokalnych Kościołów; z drugiej zaś strony dzięki określeniu przez Sobór teologii -» kapłaństwa wspólnego kształtuje ona proces właściwej -> demokratyzacji Kościoła, przejawiający się w dowartościowaniu roli laikatu (-> dialog II);

decyduje też o wzrastających kontaktach z -> braćmi odłączonymi w zakresie częściowego udziału w dobrach duchowych (-» communicatio in sacris), współpracy charytatywnej jak i formowaniu wspólnych deklaracji doktrynalnych (-» dialog III);

wpływa również na wzajemne poznawanie wartości religii pozachrześc. (-> dialog IV), ideologii niewierzących (-> dialog V), a ponadto wartości ziemskiej rzeczywistości, przyczyniając się do utrwalenia -» pokoju między narodami (por. Chrześcijańska Konferencja Pokojowa, enc. -> Pacem in terris z 1963 pap. Jana XXIII) i sprawiedliwego podziału dóbr ziemskich (-> dialog VI), czy też udzielania pomocy potrzebującym, m.in. w razie klęsk żywiołowych (np. Cor Unum).

Dla potrzeb duszpast. wprowadzono w niektórych krajach tzw. stały diakonat (I 4). Nowym sposobem pogłębiania świadomości rei. stała się m.in. katecheza dorosłych (-> dorosły III A) w ramach kursów przedmałż., spotkań rodziców (z okazji przyjmowania przez ich dzieci chrztu, pierwszej komunii i bierzmowania) oraz neokatechumenatu, ponadto spotkania w zespołach nieformalnych, klubach inteligencji katolickiej, a także -» odnowa charyzmatyczna.

W ch. prawosławnym skoncentrowano działalność na pracy interkonfesyjnej ; chociaż uczestnicy Moskiewskiej Konferencji Kościołów Autokefalicznych (1948) przeciwstawiali się z punktu widzenia swej doktryny utworzeniu Ekum. Rady Kościołów jako nadrzędnej instytucji nad Kościołami, to jednak w -> Amsterdamskim Zgromadzeniu Ogólnym wzięło udział m.in. 15 delegatów patriarchatu ekum. oraz Kościoła prawosł. w Grecji, a także delegacja prawosł. ze Stanów Zjedn.;

skierowanie 1952 przez konstant, patriarchę -> Atenagorasa I encykliki ekum. z okazji Lunduńskiej Światowej Konferencji Wiary i Ustroju stworzyło przychylność in. Kościołów autokefalicznych dla ustanowienia 1955 stałego przedstawicielstwa patriarchatu ekum. przy Ekum. Radzie Kościołów; 1961 przystąpił do niej na Delhijskim Zgromadzeniu Ogólnym także Ros. Kościół Prawosł.;

udział delegacji Kościołów prawosł. w Soborze Wat. II oraz 1964 spotkanie patriarchy ekum. z pap. Pawłem VI w Jerozolimie zadecydowało o wzajemnym zniesieniu ekskomunik przez Kościół kat. i prawosł. (7 XII 1965), dzięki czemu została uchylona -> schizma wschodnia. Przygotowaniom do panpra-wosł. synodu poświęcono szereg konferencji na Rodos (1961, 1963, 1964), w Belgradzie (1966), a także w Chambésy (od 1968), gdzie 21-28 XI 1976 obradowała I Panprawosł. Konferencja Przygotowawcza do Wielkiego Synodu Kościoła Prawosławnego.

Kościoły autokefaliczne krajów socialist., przynależne do patriarchatu ekum., podporządkowały się po II wojnie świat, moskiewskiemu patriarchatowi; 1953 powstał patriarchat w Bułgarii z siedzibą w Sofii; 1970 patriarcha -+ Aleksy nadał autokefalię Ros. Kościołowi Prawosł. w Stanach Zjedn., a autonomię Kościołowi prawosł. w Japonii.

W ch. protestanckim krajów zniszczonych podczas II wojny świat, przystąpiono do odnowy organizacji wewnątrzkośc. ; m.in. w Niemczech po tzw. Stuttgarter Schuldbekenntnis (wyrażającym skruchę za zbrodnie narodu niem.) powstał 1945 związek Kościołów krajowych pt. Evangelische Kirchen in Deutschland, który przybrał synodalną strukturę; po utworzeniu 1969 Bund der Evangelischen Kirchen in DDR związek ten 1970 zreorganizowano w RFN; w celach ekspiacyjnych powstała 1958 w obu niem. państwach organizacja młodzieżowa Aktion Sühnezeichen. W skali świat, na pierwsze miejsce wysunęły się tendencje zjednoczeniowe oficjalnie zaaprobowane 1948 utworzeniem Ekum. Rady Kościołów na Amsterdamskim Zgrom.

Ogólnym ERK, do której odtąd sukcesywnie przystępowały różne wspólnoty chrzęść, (do 1978 było ich 300); współpracują one w różnych organizacjach międzynar., szczególnie w ruchu Praktyczne Chrześcijaństwo oraz Wiara i Ustrój, a z ch. katolickim poprzez udział teologów w ekum. -> dialogu (III), co przyczyniło się do obecności przedstawicieli in. Kościołów chrzęść, jako obserwatorów na Soborze Wat. II (1962-65) i zadecydowało o wydaniu soborowego Dekretu o ekumenizmie z 21 XI 1964.

Na terenach zamieszkanych przez wyznawców religii pozachrześc. wzmogła się mis. akcja chrzęść. Kościołów i wspólnot oraz różnych denominacji; m.in. w Afryce zakładano ośrodki chrzęść, lub przyznawano autonomię usamodzielniającym się -» anglikańskim Kościołom (III B); ponadto autonomiczne wspólnoty synkretystyczne pretendujące do rangi Kościoła czyniły starania o przyznanie im statusu prawnego przez władze zdekolonizo-wanych państw afryk. oraz przez Panafryk. Konferencję Kościołów (Afryka TV F 2).

Sprawy zjednoczenia całego ch. oraz prowadzonych przez nie akcji mis., jak też pomoc materialna w krajach Trzeciego Świata, zaangażowanie w umacnianiu pokoju między narodami, a także sprawiedliwy podział dóbr, ześrodkowane w działalności Ekum. Rady Kościołów, nie schodziły z wokandy obrad kolejnych świat, spotkań, zwł. Ewanstońskiego Zgromadzenia Ogólnego ERK (1954), Delhij-skiego Zgromadzenia Ogólnego ERK (1961), -> Upsalskiego Zgromadzenia Ogólnego ERK (1968), czy Nairobijskiego Zgromadzenia Ogólnego ERK (1975);

mają one także na celu współdziałanie ekum. między świat, federacjami Kościołów i Kościołem kat. (dialog III F) oraz ekum. regionalnymi -» Konferencjami Kościołów (wsch.azjat. od 1957, eur. od 1959, afryk. od 1963, rejonu Pacyfiku od 1966, rejonu M. Karaibskiego od 1973, której pełnoprawnymi członkami są także tamt. episkopaty kat., a Bliskiego Wschodu od 1974) współpracującymi z kat. Konferencjami -> Konferencji Biskupów zrzeszających episkopaty w ramach poszczególnych kontynentów; wyrazem tendencji zjednoczeniowych wewnątrzprotest. jest Projekt konkordii leuen-berskiej z 1971 o wspólnocie ambony i ołtarza, zaakceptowany przez 88 Kościołów luterańskich i reformowanych w Europie (w Polsce wspólnotę ambony i ołtarza przyjęto już 1970).

Wzrastający w ch. protestanckim proces -> dechrystianizacji laicyzacji, który zmniejszając liczebność wyznawców prowadzi ku diasporze (2), wywołał spontaniczne dążenia do odnowy charyzmatycznej, m.in. w postaci ludu Jezusa, -» rewolucji Jezusa i -> zielonoświątkowego ruchu, a także postawił postulat systematycznego nauczania prawd wiary poprzez katechizację -» dzieci (III B 2), -» młodzieży (III B 2) i dorosłych (III B 2); aby zaradzić brakowi powołań do stanu duchownego, wprowadzono ordynację kobiet w latach 60-ych w krajach skand., a 1976 w anglik. Kościele Episkopalnym w Stanach Zjednoczonych.

 

J. Lortz, Geschichte der Kirche in ideengeschichtlicher Betrachtung I-Il, Mr 1929-30, 1962-64*'; Ch. Dawson, Ch. and the New Age. NY 1931, 1940; Fliehe-Martin ; Latourette I-VII; Byzantium. An Introduction to East Civilization, Lo 1948 (Bizancjum. Wstęp do cywilizacji wschodniorzymsklej, Wwa 1964); J. Leopold, Das Ch. als Weitreligion im Kreise der Weltreligionen, B 1948; Hermelink; Thils; GÖB I-III; AJ. Toynbee, Ch. among the Religion of the World, NY 1957 ; P. Evdokimov, L'orthodoxie, Neh 1959 (Prawosławie, Wwa 1964); J. Meyendorff, L'Eglise orthodoxe hier et aujourd'hui, P 1960; E. Benz, Kirchengeschichte in ökumenischer Sicht, Lei 1961; Léonard HP; N. Žernov, Eastern Christendom, Lo 1961 (Wschodnie c/i., Wwa 1967); HKG I-VII; Meinhold OK; GdK I-V; N. Zernov, The Russian, Religious Renaissance of the Twentieth Century, Lo 1963; Ch. Dawson, 77te Dividing of Christendom, NY 1965.19672 (Podział ch. na Zachodzie, Wwa 1967); K. Kupisch, Die deutschen Landeskirchen im 19. und 20. Jahrhundert, Gö 1966; Ch. Dawson, The Formatron of Christendom, NY 1967 (Formowanie się ch., Wwa 1969); A. Atiya, History of Eastern Ch., Notre Dame 1968 (Historia Kościołów wschodnich, Wwa 1978); H. Conzelmann, Geschichte des Urchristentums, Gö 1969; W. Dziewulski, Zwycięstwo ch. w świecie starożytnym. Zarys, Wr 1969; JJ. Hollenweger, Enthusiastisches Ch. Die Pfingstbewegung tn Geschichte und Gegenwart, Wup 1969; KonKun; R. Kottje, B. Möller, ökumenische Kirchengeschichte I-III, Mn 1970-75; Problemi di storia della Chiesa. La Chiesa antica secoli Il-lV, Mi 1970; C. Andressen, Die Kirchen der alten Christenheit, St 1971; Dat frühe Ch. im römischen Staat, Da 1971; A. Hamman, La vie cotidienne des premiers chrétiens 95-197, P 1971; F. Heiler, Die Ostkirchen, Mn 1971; HOK (passim); W. Hryniewicz, Prawosławie zachodnie i jego problemy. Znak 24(1972) 1443-1473; G. Maron, Die römisch-katholische Kirche von 1870 bis 1970, Gö 1972; D.M. Nicol, Byzance. Its Ecclesiastical History and Relations with the Western World, Lo 1972; tenie. The Last Centuries of Byzance (1261-1453), Lo 1972; P. Kawerau, Dos Ch. des Ostens, St 1973; B. Kumor, Historia Kościoła I-IV, Lb 1973-78; K. Karski, Dążenia ekumeniczne we współczesnym świecie, Wwa 1974; E. Benz, Beschreibung des Ch. Eine historische Phänomenologie, Mn 1975; P. Chaunu, Le temps des réformes. La crise de ch.. l'éclatement 1250-1550, P 1975; 2000 ans de ch. I-X, P 1975-; La religion populaire. Approches historiques, P 1976; C. Pietri, Roma Christiana. Recherches sur l'Eglise de Rome, son organisation, sa politique, son idéologie de Miltiade à Sixte III (331-440) I-II, R 1976; Universales Ch. angesichts einer pluralen Welt, Md 1976; I.E. Vercruysse, La communion ecclésiale des Eglises protestantes en Europe. Première réunion des représentants des Eglises signataires de la ..Concorde de Leuenberg" (Sigtuna 10-16 Juin 1976), Ir 49(1976) 435-452; T. Bachmann. Lutherische Kirchen In der Welt 1977, LR 27(1977) 163-498; L. Bria, L'espoir du Grand Synode orthodoxe, RTL 8(1977) 51-54; J. Delumeau, Le ch. va-t-il mourir?, P 1977; C. Howard, Ordination of Women in the Anglican Communion and the Ecumenical Debate, ER 29(1977) 234-253; Konziliare Gemeinschaft, US 32(1977)94-165; K.H. Neufeld, Kircheneinigung, soziologisch, Cath 31(1977) 39-50; K. Fink, Westchristentum und Kirche im Mittelalter, St 1978 ; Kirche und Dritte Welt im Jahr 2000, Ei 1978; J.J. Prien, Die Geschichte des Ch. in Lateinamerika, Gö 1978.

Podobne prace

Do góry