Ocena brak

CHORYCH NAMASZCZENIE, ostatnie namaszczenie, namaszczenie świętym olejem - W KOŚCIELE KATOLICKIM

Autor /Emiliusz Dodano /26.07.2012

N.ch. należy do sakramentów osobistych, przyjmowanych dla własnego uświęcenia.

A. TEOLOGIA — W NT nie ma wzmianki o bezpośrednim ustanowieniu n.ch. przez Chrystusa; ponieważ Mk 6,12-13 wskazuje, że już apostołowie namaszczali chorych olejem, można uważać, że Chrystus nawiązał do rozpowszechnionej w starożytności praktyki namaszczania chorych w celach leczniczych, nadając jej charakter mesj.; Jk 5,14-15 zawiera nakaz wzywający chorych do przyjmowania namaszczenia olejem „w imię Pana", udzielanego przez kapłanów Kościołów lokalnych, które będzie dla nich ratunkiem fiz. i rei., a w razie konieczności odpuści im grzechy; tekst Jk 5,16 pozwala przypuszczać, że przed namaszczeniem chory składał wyznanie swych grzechów.

1. Rozwój doktrynalny — Wzmianki o n.ch. przekazali m.in. Orygenes (PG 12,418), Euzebiusz z Cezarei (PG 24,268), Jan Chryzostom (PG 48, 644) i Cyryl Aleks. (PG 68, 472); brak częstszych i wyraźniejszych wypowiedzi o n.ch. wynikał z faktu łączenia go z sakramentem pokuty.

Dopiero pap. Innocenty I (401-417) w liście do Decencjusza, bpa Gubbio nakazał chorym przyjmowanie n.ch., gdyż jest ono prawdziwym sakramentem, z wyjątkiem pokutników odsuniętych od udziału w sakramentach (BF VII 510). Cezary z Arles (zm. 543) zalecał udzielania n.ch. także chorym, którzy mogą przyjść do kościoła; wyjaśniał, że n.ch. odpuszcza jedynie te grzechy, które nie wymagają pubi, pokuty i pozwalają przyjąć komunię Św.; poświęconym olejem mogą namaszczać siebie i bliźnich wszyscy wierni.

Od VIII w.
— wskutek zamiany pokuty pubi, na prywatną i związanego z tym wygaśnięcia mocy prawnej dekretu pap. Innocentego I
— spowiedź, n.ch. i komunia św. w formie wiatyku stanowiły zwykły sposób zaopatrywania chorych.

W VIII i IX w. rozporządzenia władców i bpów oraz statuty synodalne nakazywały dokładne sprawowanie n.ch., a kapłanom będącym w podróży — posiadanie oleju świętego i eucharystii; zakazano również przekazywania poświęconego oleju wiernym (PL 89, 821).

Późniejsze synody średniow. jedynie zalecały przyjmowanie n.ch., toteż było ono z zasady udzielane duchownym, zakonnikom oraz (z uwagi na świadczenia materialne składane przy udzielaniu n.ch.) wiernym wyższych warstw społecznych. Ze względu na akcentowanie faktu, że n.ch. jest ostatnim sakramentem odpuszczającym grzechy powszednie i ich pozostałości, przyjęła się nazwasakrament umierających", a od XII w. — „ostatnie namaszczenie".

Sobór -» Florencki w Dekrecie dla ormian wskazał, że n.ch. należy udzielać jedynie w niebezpieczeństwie śmierci; określił, że materią tego sakramentu jest olej z oliwek pobłogosławiony przez bpa, a formą — słowa „Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam, indulgeat tibi Dominus quidquid per visum (auditům, odoratum, gustům et locutionem, tactum, gressum) deliquisti. Amen"; szafarzem n.ch. jest kapłan, skutkiem — uzdrowienie duszy, a jeśli to byłoby pożyteczne — także i ciała (BF VII 511).

Sobór Tryd. przeciwstawiając się odrzuceniu n.ch. przez M. Lutra, Ph. Melanchtona i J. Kalwina, uznał go za uzupełnienie nie tylko sakramentu pokuty, ale całego życia chrzęść., które powinno być pokutą; podkreślił, że przyjmować go powinni ciężko chorzy, gdyż usuwa on winy wymagające odpokutowania oraz pozostałości grzechu, umacnia duszę chorego w walce ze złem i wzbudza w niej ufność w Boże miłosierdzie (BF VII 512-519).

Udzielaniu chorym namaszczenia w ostatnich chwilach ich życia sprzeciwił się -» Katechizm rzymski; również KPK (kan. 944) zaznacza, że chorzy powinni przyjmować ten sakrament w stanie przytomności.

Konstytucja o liturgii Soboru Wat. II, przywracając pierwotną nazwę unctio infirmorum, przypomniała, że warunkiem przyjęcia n.ch. jest stan niebezpieczeństwa śmierci, spowodowany chorobą lub starością (KL 73) ; pap. Paweł VI w konstytucji apost. Sacram unctionem infirmorum z 30 XI 1972 zrewidował dotychczasowy ryt. n.ch. oraz zatwierdził przygotowane przez Kongr. Kultu Bożego Ordo unctio-nis infirmorum eorumque pastoralis curae (CV 1972).

2. Skutki — N.ch. jednoczy chorych z Chrystusem, zbawiającym przez ofiarę swych cierpień, zbawczą mocą swej męki; Kościół poleca ich Chrystusowi, aby pomógł im w znoszeniu cierpień i osiągnięciu zbawienia (KK 11);

umocnieni modlitwą Kościoła, łączą się z Chrystusem w cierpieniu, czerpią moc zbawczą dla siebie i bliźnich; sakrament namaszczenia umacnia chorego w walce z pokusami szatana i trwogą śmierci, odpuszcza mu grzechy (jeśli chory nie mógł uzyskać tego w sakramencie pokuty) i winy (jeśli je miał do odpokutowania), może nadto przynieść zdrowie ciała, jeśli to pożyteczne dla jego zbawienia.

N.ch. jest także aktem czci pubi., którą wspólnota wiernych oddaje Chrystusowi; w osobie kapłana przychodzi do chorego członka Mist. Ciała Chrystusa, Kościół wraz ze swą potęgą i pomocą;

jak do Chrystusa jako Głowy należy Ciało Mist., czyli wspólnota wiernych, tak do zbawczych jego cierpień należą cierpienia członków; dlatego sakramentalne uświęcenie chorego przyczynia się także do uświęcenia całego Kościoła, a współcier-pienie z Chrystusem powoduje wzrost siły wewn. Kościoła (Kol 1,24).

3. Wnioski pastoralne — By skuteczność sakramentalna n.ch. była pełna, chory musi rozumieć jego cel i wartość; toteż przed namaszczeniem kapłan krótko poucza chorego, aby wzbudzić w nim intencję współcierpienia i uczestniczenia we współ-odkupieniu z Chrystusem.

Z tych względów Kościół zaleca przyjmowanie n.ch. już w początkowym okresie niebezpiecznej choroby; kierując się jednak miłością i miłosierdziem, udziela go również chorym, którzy utracili przytomność, a nawet w przypadku, gdy istnieje przypuszczenie, że nastąpiła tylko śmierć kliniczna; w takich przypadkach sakrament n.ch. pełni również funkcję sakramentu pokuty.

B. LITURGIA

1. Rozwój obrzędu — Obrzęd n.ch., polegający jedynie na namaszczeniu połączonym z modlitwą, istnieje od czasów staroż. ; natomiast najstarsze teksty dotyczące poświęcania oleju, którego dokonywano bezpośrednio przed udzieleniem namaszczenia, zachowały się dopiero w Traditio apostolica Hipolita (ok. 218), Sakramentarzu gelazjańskim oraz Sakramentarzu gregoriańskim.

Dokładny opis obrzędu pochodzi z pouczenia Teodulfa bpa Orleanu (zm. 821) do duchownych; Ordines ad visitandum et inungendum infirmum z IX i X w. zawierają modlitwy i obrzędy, a nieliczne dekrety — nakaz przechowywania poświęconego oleju przez cały rok.

Namaszczenie poprzedzane było poświęcaniem mieszkania oraz spowiedzią chorego, po czym chory przyjmował komunię oraz błogosławieństwo (III 4); niekiedy odprawiano przy tej okazji mszę św. i odmawiano w intencji chorego specjalne oficjum; przy uroczystym udzielaniu n.ch. ubierano chorego w białe szaty, symbolizujące stan łaski, a niekiedy kładziono go na włosiennicy i posypywano popiołem, kapłan zaś chcąc przygotować go do godnego przyjęcia sakramentów, zachęcał do ufności w Bogu, cierpliwości, wyznania grzechów i poprawy życia.

W XI w. pouczenia chorego przez kapłana ujęto w formę pytań (Rytuał rzymski z XVII w. nie uwzględnił tego przygotowania); ze względu na spowiedź odmawiano 7 psalmów pokutnych i Litanię do Wszystkich Świętych; po niej następowały modlitwy o zdrowie ciała i odpuszczenie grzechów, a wreszcie obrzęd namaszczenia (pierwotnie całego ciała chorego, potem 24,20,15,7,5 lub 3 jego miejsca); jeśli chory zmarł wkrótce po namaszczeniu, nie myto jego ciała, przez szacunek dla poświęconego oleju.

W nagłych wypadkach skracano modlitwy i ograniczano (prawdopodobnie do 1) ilość namaszczeń, np. w XVI w. wobec zadżumionych i trędowatych; za najbardziej istotne uważano namaszczenie miejsc lokalizacji 5 zmysłów, które uznawano za główne drogi grzechu.

Rytuał polski z 1963 do obrzędu zalicza namaszczenie choremu oczu (powiek), uszu, nosa, ust, rąk oraz — w miarę możliwości — nóg, przy jednoczesnym wymawianiu słów przepisanych przez Sobór Flor. w Dekrecie dla ormian; w nagłych wypadkach kapłan namaszcza czoło lub zdrowe miejsce chorego.

2. Szafarz i przyjmujący — Szafarzem n.ch. jest kapłan; w okresie od wczesnego średniowiecza do XIV w. n.ch. udzielało kilku kapłanów, którzy dzielili się poszczególnymi obrzędami.

W XII w. przyjął się pogląd, że n.ch. mogą przyjmować tylko umierający ; na ugruntowanie się tego poglądu wpłynęła doktryna o n.ch. Tomasza z Akwinu i Bonawentury oraz J. Dunsa Szkota, który sądził, że sakramentalne n.ch. osiąga swój pełny skutek wówczas, gdy jest udzielane choremu, który znalazł się w takim stanie, że nie popełni grzechu; od XIII w. wymagano od przyjmującego odpowiedniej dojrzałości umysłowej, stąd dopuszczano do n.ch. młodzież od 14 roku życia, a w Niemczech i Austrii — od 18; od XVII w. udziela się n.ch. nawet dzieciom przed i komunią świętą.

3. Czas udzielania — Pierwotnie namaszczenia udzielano choremu po spowiedzi i komunii jako ostatniego sakramentu, a w średniowieczu — między spowiedzią i wiatykiem lub po wiatyku; od pubi, grzeszników synod w Pawii (850) domagał się najpierw rekoncyliacji, w zakres której wchodziła komunia.

Udzielanie namaszczenia po wiatyku stało się od XIII w. powsz. praktyką i dlatego Katechizm rzymski nazwał ją „zwyczajem Kościoła kat."; w rycie iro-szkoc., galijskim i ambrozjańskim (VII-XII w.) istniała praktyka udzielania n.ch. bezpośrednio po spowiedzi, pod wpływem przyjętego w Galii zwyczaju Kościoła gr. namaszczania pokutników przy obrzędzie rekoncyliacji oraz pragnienia przyjmowania komunii przez chorych w ostatniej chwili życia; przetrwała ona w niektórych zakonach, np. norbertanów, cystersów, dominikanów, co znalazło zastosowanie w Konstytucji o liturgii Soboru Wat. II (KL 74).

4. Miejsce udzielania—We wczesnym średniowieczu chorego zanoszono do kościoła, gdzie uczestniczył we mszy Św., przyjmował komunię i namaszczenie; do praktyki tej zachęcali m.in. Cezary z Arles i Teodulf bp Orleanu; ograniczała się ona jednak przede wszystkim do zakonników i bpów; w Hiszpanii i Portugalii zwyczaj ten znany był jeszcze w XV w., skąd przeszedł do Ameryki Łac. ; w Meksyku został on cofnięty 1585 przez synod prow.; od Soboru Tryd. zwyczajnym miejscem n.ch. jest mieszkanie chorego.

5. Ryt — Wg Ordo unctionis infirmorum z 1972 po spowiedzi chorego następuje czytanie słowa Bożego, z ewentualnym krótkim jego objaśnieniem, litania, nałożenie ręki na chorego, modlitwa dziękczynna nad olejem z oliwek albo też w razie jego braku — roślinnym, podobnym do oleju z oliwek (jeśli był już pobłogosławiony przez bpa w Wielki Czwartek), bądź w przypadku konieczności poświęcenie go przez kapłana, po czym namaszcza się choremu czoło i ręce, przy jednoczesnym wymawianiu formuły „Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam adiuvet te Dominus gratia Spiritus Sancti, ut a pec-catis liberatum te salvet atque propitius allevet".

Modlitwę po namaszczeniu oraz wezwania litanijne kapłan wybiera z zestawu tekstów, uwzględniając rzeczywistą sytuację chorego, a nast. odmawia wspólnie z zebranymi Modlitwę Pańską oraz udziela komunii.

W sytuacjach nagłych praktykowany jest ryt krótszy. N.ch. można udzielać także podczas mszy św. odprawianej w kościele lub (za pozwoleniem ord. miejsca) w pokoju chorego; następuje ono wówczas po ewangelii i homilii i rozpoczyna się odmówieniem litanii lub nałożeniem ręki; w przypadku większej liczby chorych namaszczenia może udzielać kilku kapłanów.

 

F.W. Puller, The Anointing of the Sick in Scripture and Tradition, Lo 1904; J. Kem, De sacra extrema unctione, Rb 1907; E. Matzel, Sakrament chorych, Kr 1908, 19493; J.B. Bord, L'extrême-onction d'après l'Epttre de saint Jacques examinée dans la tradition, Bg 1923; H. Leclercq, DACL V 1029-1037; C. de Clercq, Ordines unctionis infirmi des IX' et X' siècles, EL 44 (1930) 100-122; P. Browe, Die letzte Ölung in der abendländischen Kirche des Mittelalters, ZKTh 55 (1931) 515-561; H. Weisweiler, Das Sakrament der letzten Oelung in den systematischen Werken der ersten Frühscholastik, Schol 7 (1932) 321-353, 524-560; Eisenhofer II 344-355 ; L. Gougaud, Etude sur les „Ordines commen-dationis antmae", EL 49 (1935) 3-27; M. Pilarski, Najważniejsza pomoc w chorobie, Tuchów 1937; C. Ruch,L. Godefroy, DThC V 1897-2022; B. Poschmann, Poenitentia secunda. Bo 1940, 52-63; A. Chiavasse, Etude sur l'onction des infirmes dans l'Eglise latine du IIIe siècle à la réforme carolingienne, Ly 1942; Le Christ et les malades, P 1945; B. Botte, L'onction des malades, LMD 5 (1948) z. 3, 91-107; F. Cuttaz, Remède divin pour les chrétiens malades, P 1950; B. Poschmann, Busse und letzte Oelung, Fr 1951; V. Laurent, Le magistère et le mot extrême-onction depuis le Concile de Trente, AnGr 68(1954) 219-232; E. Doronzo, De extrema unctione I-II, Miw 1954-55; W. Ciesielski, Ostatnie namaszczenie, sakrament umierających czy chorych?, RBL 8(1955) 115-131; P. de Letter, The Meaning of Extreme Unction, Bjdg 16(1955) 258-270; H.B. Porter, The Origins of the Medieval Rite for Anointing the Sick or Dying, JTS 7 (1956) 211-225; Z. Alszeghy, L'effetto corporale dell'estrema unzione, Gr 38 (1957) 385-405; F. Lovsky, L'Eglise et les malades depuis te II' siècle jusqu'au début du XX' s., Thonon-les-Bains 1957; M. Rękas, Sakrament chorych. Lo 1957; Schmaus KD IV 1, 614-635; G. Davanzo, L'unzione degli infirmi, Tn 1958; G. Lefebvre, L'Esprit de Dieu dans la sainte liturgìe, P 1958, 84-85; P. Palmer, The Purpose of Anointing the Sick. A Reappraisal, ThS 19 (1958) 309-344; F. Gryglewicz, Listy katolickie, PNT XI, Pz 1959, 133-137; A.G. Martimort, Les signes de la Nouvelle Alliance, P 1959, 341-362; P.F. Palmer, Sources of Christian Theology II. Doctrine on Penitence and Extreme Unction, Lo 1959; Righetti IV 186-203; K. Rahner, Kirche und Sakramente, Fr 1961, 37-67, 100--104; C. Renati, The Recipient of Extreme Unction, Wa 1961 ; Anointing of the Sick and Danger of Death. ITQ 29 (1962) 288-302; C. du Bernard, L'effette corporeo delta sacra unzione degli infermi netta dottrina dei teologi, R 1962; W. Schenk, Liturgia sakramentów Świętych, Lb 1964, II 56-85; M. Mikołajczyk, Dzieje liturgii sakramentu chorych w Polsce do „Rytuału piotrkowskiego" (1631), Lb 1965 (mps BKUL); K. Rahner, Bergend und heilend. Über das Sakrament der Kranken, Mn 1965; I. Różycki, Teologiczne następstwa soborowej konstytucji liturgicznej. Zmiany w pojęciu sakramentu namaszczenia, STV 3 (1965) z. 1, 19-40; K. Hola, Ustanowienie sakramentu n.ch., RBL 19 (1966) 362-371 ; F. Bourassa, La grâce sacramentelle de l'onction des malades, ScE
19 (1967) 33-48; Granat Syn 459-464; J.P. MacCIain, NCE I 568-577; K. Hoła, Zagadnienia kontrowersyjne w teologicznej nauce o sakramencie n.ch., RBL 20 (1967) 146-154; F. Bourassa, L'onction des malades, R 1970; A. Duval, L'extrême-onction au Concile de Trente, LMD 27 (1970) z. 1, 127-172; J. Szurlej, Spotkanie z Jezusem w sakramencie chorych, HD 39(1970) 188-193; EJ. Lengeling, Todesweihe oder Krankensalbung, LJb 21 (1971) 193-213; C. Ortemann, Le sacrement des malades. Histoire et signification, Ly 1971 ; L'unzione degli infermi ha valore oggi?, Varese 1972; B. Sesboúé, L'onction des malades, Ly 1972; P. Fedrizzi, L'unzione degli infermi e la sofferenza, Pd 1972; J.Ch. Didier, L'onction des malades dans la théologie contemporaine, LMD 30 (1973) z. 1, 56-80; P.M. Gy, Le nouveau rituel romain des malades, LMD 30(1973) z. 1, 29-49; C. Ortemann, La pastorale des sacrements auprès des malades, LMD 30(1973) z. 1, 115-132; Unzione degli infermi e malattia del cristiano, RiPL 10 (1973) z. 3-4; Cz. Krakowiak, Nowy obrzęd sakramentu chorych, CT 44 (1974) z. 1, 77-82; J. Szurlej, Reforma sakramentu chorych, SSHT 7(1974) 289-299; Heilssorge für die Kranken und Hilfen zur Erneuerung eines mlssventan-denen Sakraments, Fr 1975; La maladie et la mort du chrétien dans la liturgie, R 1975 (passim); G. Gozzelino, L'unzione degli infermi. Sacramento della vittoria sulla malattia, Tn 1976; M. Mikołajczyk, Dzieje liturgii sakramentu chorych w Polsce do czasu wydania „Rytuału piotrkowskiego" (1631), w: Studia z dziejów liturgii w Polsce, Lb 1976, II 241-295; J. Stefański, Teologia choroby a sakrament n.ch., Studia Gnesnensia 2(1976) 83-104; M.A. Triacca, Gli effetti dell'unzione degli infermi, Sa] 38(1976) 3-41 ; K. Hoła, Namaszczenie chorych, WDŁ 51(1977) 117-122; Cz. Krakowiak, Teologia sakramentu n.ch. według „Ordo unctionis" z 1972 roku, Lb 1978 (mpsBKUL).

Podobne prace

Do góry