Ocena brak

CHORYCH DUSZPASTERSTWO

Autor /Emiliusz Dodano /26.07.2012

Działalność Kościoła mająca na celu zaspokajanie religijnych potrzeb wiernych złożonych chorobą, umacnianie ich w akceptacji własnego -> cierpienia, udzielanie im sakramentu -> chorych namaszczenia, a także przygotowanie ich na przejście przez -» śmierć do życia w wieczności (wiatyk).

1. Geneza i rozwój — D.ch. wynika z nauki i praktycznej działalności Chrystusa, który głosząc przykazanie miłości bliźniego, ze szczególną troską odnosił się do chorych; przywracał im zdrowie (Mt 4,20; 9,35-38; Łk 4,40), a apostołom nakazał ich uzdrawiać i troszczyć się o nich (Mk 16,18; Łk 9,1--2.6; 10,8);

w przypowieści natomiast o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10,30-37) ukazał wzór poświęcenia się dla cierpiących; ponadto utożsamiając się z nimi i z każdym potrzebującym pomocy, osiągnięcie zbawienia człowieka uzależnił od jego stosunku do chorych (Mt 25,34-40); od Chrystusa pochodzi również sakrament chorych (-> chorych namaszczenie I A 1).

Kościół naśladując Chrystusa, realizował jego posłannictwo wobec chorych; w czasach apost. wszechstronną opiekę nad nimi roztaczali diakoni; do szczególnej troski o chorych wzywał kapłanów i diakonów Kościoła kartagińskiego Cyprian (Epist. 36; PL 4,326-327), a Grzegorz z Nazjanzu uznał ją za najważniejszy po wspieraniu ubogich obowiązek (PG 35,904) ;

szczegółową instrukcję odnoszącą się do duszpast. odwiedzania chorych podał Augustyn w traktacie De visitatione infirmorum (PL 40,1147--1158). W średniowieczu pielęgnowaniem chorych i niesieniem im duchowej pomocy zajmowały się przede wszystkim bractwa kościelne oraz zakony, np. -» joannici, duchacy;

w czasach nowoż. natomiast Kamil Lellis i założeni przez niego ka-milianie oraz działające pod ich kierownictwem Bractwo MB Uzdrowienia Chorych (-> arcybractwo IV 12°), Wincenty a Paulo oraz założeni przez niego -> misjonarze i siostry miłosierdzia (-» szarytki), Jan Boży i założeni przez niego -» bonifratrzy (m.in. przyczynili się oni do powstania szpitali), a także bractwa szpitalne, m.in. św. Rocha (-» szpitalnictwo); Kamil Lellis oraz Wincenty a Paulo należą do głównych inicjatorów d.ch.; 1886 pap. Leon XIII ustanowił św. Kamila Lellisa i św. Jana Bożego patronami chorych.

Uroczyste dni chorych wprowadzono w 2. poł. XIX w. w Lourdes, a w Europie upowszechnił je L.J. Willenborg, prob, z Bloe-mendaal (Holandia), inicjator Apostolstwa Chorych, stow, zatwierdzonego 1934 przez Stolicę Apostolską; w Verdun istnieje centrum Kat. Bractwa Chorych i Inwalidów (zatwierdzone 1958 przez episkopat franc), będącego ruchem ewangeliczno-spo-łecznym o zasięgu świat. ; Bractwo odbyło Międzynar. Kongres 1966 w Strasburgu, 1972 w Rzymie, a 1978 w Lyonie.

2. Zadania i metody działania — D.ch., jako specjalistyczna część składowa -» dobroczynnego duszpasterstwa, powinno objąć wszystkich chorych. Rytuał rzymski, ustalając obrzęd odwiedzin duszpast., nakazuje duszpasterzom w miarę możności często odwiedzać chorych w domu, w szpitalu albo w domu opieki; KPK obowiązkiem tym obarcza przede wszystkim prob, parafii (kan. 465-468), który może go zlecić in. kapłanom lub osobom świeckim.

Celem wizyty ma być nie tylko pocieszenie chorego, ale pouczenie go o wartości cierpienia w świetle nauki Chrystusa i jego paschalnego misterium; ma pomóc choremu zrozumieć, że choroba jest dopustem Bożym nie tylko w celu nawrócenia, ale dla zadośćuczynienia za grzechy i umożliwienia odnowy osobistego życia rei. ;

przez cierpienie chory może mieć udział w cierpieniach zbawczych Chrystusa, który nadał im nowy sens i wartość. Konieczne jest więc pouczenie chorego, że znoszenie cierpienia i ofiarowanie go Bogu może przyczynić się do zbawienia zdrowych; ponadto duszpasterz powinien pomóc w zaspokojeniu potrzeb duchowych chorego, by mógł on twórczo przeżyć okres choroby.

Odwiedziny duszpast. u chorego należy łączyć z czytaniem i wyjaśnianiem Pisma Św., odmówieniem psalmu lub litanii oraz błogosławieństwem chorego.

Szczególne znaczenie w d.ch. ma wizyta kapłana w celu udzielenia choremu sakramentu pokuty, eucharystii i namaszczenia, a w razie potrzeby wiatyku i apostolskiego błogosławieństwa z -> odpustem zupełnym.

Dekret Immensae caritatis z 1973 ograniczył -+ post eucharystyczny do 15 minut dla ułatwienia chorym częstego przyjmowania komunii, a niektóre osoby świeckie upoważnił za zgodą ord. miejsca do zanoszenia im komunii (np. w archidiecezji mediolańskiej — zakonnice). Rytuał rzymski poleca umożliwić chorym nawet codzienną komunię, zwł. w okresie wielkanocnym; jeśli nie mogą oni przyjąć jej pod postacią chleba, wówczas należy jej udzielić pod postacią wina.

Oddzielnym problemem dla d.ch. są chorzy przebywający w szpitalach, sanatoriach i domach opieki; specjalnie powołani kapelani zaspokajają ich potrzeby duchowe przez odprawianie mszy w kaplicach lub kościołach szpitalnych, słuchanie spowiedzi, udzielanie sakramentów; obok czynności liturg. i sakramentalnych kapelani utrzymują łączność chorych z rodziną i parafią.

3. W Polsce — Wszechstronną opieką nad chorymi zajmowali się przede wszystkim od XII w. zakonnicy, którzy m.in. tworzyli szpitale, a w ich pobliżu kościoły lub kaplice; należeli do nich -» bożogrobcy, sprowadzeni 1166 do Miechowa, joannici, sprowadzeni 1187 do Poznania przez Mieszka III Starego, duchacy i duchaczki, sprowadzeni 1203 do Krakowa, krzyżowcy z czerwoną gwiazdą, działający na Kujawach i Śląsku (-» bracia szpitalni Najśw. Panny), oraz bractwa o charakterze charytatywnym, działające w Krakowie i Kaliszu, zwł. Bractwo Świętego Ducha (-» Duch Święty IV), św. -» Benona w Warszawie, św. Rocha w Poznaniu, Warszawie i in. większych miastach.

Dla d.ch. angażowano specjalnych duchownych, zw. prepozytami, dla których szpital stanowił -» beneficjum; mieli oni prawo spowiadania i komunikowania chorych, udzielania sakramentu namaszczenia, odprawiania dla nich mszy św. w niedziele i święta oraz głoszenia słowa Bożego.

Po Soborze Trydenckim kard. B. Maciejowski (zm. 1608) w liście pasterskim zobowiązywał proboszczów do odwiedzania i pouczania chorych o wartości cierpienia i wierze oraz udzielania im sakramentów; bp pozn. S. Wierzbowski (zm. 1687) natomiast zobowiązywał duszpasterzy do umożliwiania chorym przebywającym w szpitalach przystępowanie do spowiedzi i komunii św. przynajmniej raz w miesiącu ;

obowiązek duchowej troski nad chorymi przypominały proboszczom także synody, m.in. warmińskie (1582, 1726) i wil. (1744), który na zaniedbujących ten obowiązek nakładał kary kośc; d.ch. zajmowali się m.in. również od 1651 misjonarze św. Wincentego a Paulo, wśród których wsławił się szczególnie G.P. Baudouin w Warszawie, a od 1652 pomagały im szarytki; pomocą służyli także rochici, zał. 1713 przez bpa K.K. Brzostowskiego w Wilnie.

D.ch. kształtowało się wraz z rozwojem akcji dobroczynnej Kościoła w Polsce w XIX i XX w. (Caritas); czynnikiem sprzyjającym był m.in. rozwój działalności zgromadzeń zak., np. szarytek; do zasłużonych duszpasterzy chorych należą m.in. abp W. Popiel oraz bp Z. Łoziński. W 1930 powstał we Lwowie ogólnopol. sekretariat -» Apostolstwa Chorych oraz poświęcone tej problematyce czasopismo -> „Apostolstwo Chorych".

Po II wojnie świat, organizowaniem wszechstronnej opieki nad chorymi zajął się przede wszystkim Caritas; od 1950 troska o chorych została ograniczona do zadań duszpasterstwa par.; równocześnie parafialne d.ch. podporządkowano Komisji Episkopatu do Spraw Dobroczynności; od 1964 przy kuriach diec. działają specjalne referaty dla zorganizowania d.ch. w parafiach ;

1969 utworzono Sekcję D.Ch., której przewodniczącym został bp Jan Kulik, a sekretarzem ks. Witold Kacz; od 1970 Sekcja urządza każdego roku spotkania diec. duszpasterzy chorych; 1971 opracowano Regulamin Sekcji, określający strukturę, cel, zadania, środki i metody pracy d.ch.; akcentując psychofiz. jedność człowieka chorego, d.ch. pragnie objąć swą troską wszystkich chorych i wszystkie ich potrzeby;

Wytyczne z 1972 zobowiązują do niesienia pomocy socjalno-bytowej, jak też duchowo-religijnej (1971 opracowano Wytyczne dla kapelanów szpitali); 1973 Sekcja D.Ch. zainicjowała duszpasterstwo specjalistyczne inwalidów (chorób Heinego-Mediny, reumatycznych, amputacji), troszcząc się jednocześnie, by zgodnie z zaleceniami Soboru Wat. II d.ch. miało właściwe sobie miejsce w całokształcie duszpast. pracy Kościoła.

Działalność d.ch. opiera się na ścisłej współpracy kapłanów ze świeckimi pomocnikami charytatywnymi, zarówno we wspólnocie par., jak też z zakonami i seminariami duch.; 1964 H. -* Chrzanowska, która dzięki swym prelekcjom dla duchowieństwa i świeckich budziła świadomość potrzeby szczególnej opieki nad chorymi, opracowała wytyczne dla opiekunek chronicznie chorych, aprobowane przez abpa krak. K. Wojtyłę.

Formami d.ch. są: par. dni chorych, połączone ze spowiedzią, komunią św. oraz udzieleniem błogosławieństwa Najśw. Sakramentem poszczególnym chorym na wzór błogosławienia chorych w Lourdes, od 1957 w Katowicach i w Krakowie udział chorych w procesji Bożego Ciała, w wielu parafiach I-piątkowa komunia św. zanoszona chorym do domu (dekretem dla Polski z 1968 Paweł VI pozwolił roznosić komunię św. chorym także w Wielki Piątek), a nawet msza św. odprawiana w domach chorych. Inną formą d.ch. są pielgrzymki chorych do miejsc świętych w celu uproszenia u Boga zdrowia i łaski cierpliwego znoszenia choroby; m.in. 1966 odbyła się ogólnopol. milenijna pielgrzymka chorych na Jasną Górę (i odtąd co roku), a od 1968 coroczne pielgrzymki chorych do diec. sanktuariów maryjnych ;

dla chorych w Polsce pap. Paweł VI ustanowił 1968 NMP patronką chorych oraz obchód dnia chorych (6 VII) ze wspomnieniem NMP -> Uzdrowienia Chorych. Prowadzi się też dni skupienia, a ponadto kilkunastodniowe rekolekcje dla chorych połączone z wypoczynkiem, np. od 1962 w archidiecezji warsz. i od 1964 w krak., oraz od 1971 w diecezji lubel. i od 1972 w archidiecezji poznańskiej.

 

M. Fischer, Katholische Krartkenseelsorge, Fr 19342; Die Krankenseelsorge, Fr 1946; W. Zipfel, Duszpasterstwo w letniskach i uzdrowiskach, Wiadomości Kościelne 3 (1948) 144-150; M. Rękas, D.ch. jako problem teologii pastoralnej, Ka 1950; tenże, Duszpasterstwo chorych, HD 19 (1950) 703-718, 20 (1951) 120--128; tenże, Z dziedziny d.ch., Ka 1957; tenże, Współczesne podstawy d.ch., HD 27 (1958) 576-580; W. Kacz, D.ch. a chorzy kaplani, HD 29 (1960) 181-190; J.Ch. Didier, Le chrétien devant la maladie et la mort, P 1962; R. Svoboda, Krankenseelsorge, Do 1962; Etat de maladie, guérison et onction des malades, Champrosay 1965; V.E. Franki, Aerztllche Seelsorge. Grundlagen der Logo-thérapie und Existenzanalyse, W 1966' ; P. Jelowicki, D.ch. w ujęciu ks. Michala Rękasa, Lb 1967 (mpsBKUL); Les sacrements et les malades, Champrosay 1968; R. Svoboda, Krankenhausseelsorge, HPT III 301-310; G. Roth, H.J. Schild, Das Phänomen der Krankheit und der Kranken in der Kirche, HPT IV 178-193; R. Svoboda, Die Sorge um besondere Formen des Krankseins, HPT IV 203-216; W. Wiesen, Leitfaden der Krankenseelsorge, Fr 1969; M. Pfender, Les malades parmi nous. Le ministère de l'Eglise auprès des malades, P 1971 ; M. Wysocki, Motywacja teologiczna apostolstwa chorych ks. M. Rękasa w świetle nauki Soboru Watykańskiego II, Lb 1972 (mpsBKUL); M. Mignone, La visita ai malati, RiPL 11 (1973) z. 3-4, 68-71; La pastorale dei malati. Esperienze e proposte di parroci, RiPL ti (1973) z. 3-4, 50-59; J. Szurlej, Apostolstwo chorych, WNZP VII 271-290; M. Bührer, Anregungen für die Kran-kenpastoral. Auf der Suche nach neuen Wagen, Lz 1977; T. Gorczyca, D.ch. w szpitalu, WDL 51(1977) 122-130; Z. Pawlak, Misterium Kościoła wobec potrzeb religijnych człowieka chorego, ChS 9(1977) z. 4, 28-36; M. Pawlos, D.ch. w domach opieki społecznej, WDŁ 51(1977) 130-136; H. Pera, Sam nie podołam. Znak 29(1977) 149-204; B. Kiszko, Człowiek przewlekle chory w rodzinie jako problem duszpasterski. Praca badawcza na terenie diecezji w Drohiczynie, Lb 1978 (mpsBKUL).

Podobne prace

Do góry