Ocena brak

Chiny w XX wieku

Autor /motorola Dodano /03.05.2012

Po upadku cesarstwa państwo chińskie było bliskie rozpadu z powodu konfliktów wewnętrznych i japońskiej agresji. Wprawdzie komunistom udało się zjednoczyć kraj, jednak ich eksperymenty polityczno-ekonomiczne były tragiczne w skutkach.

W 1912 roku, w wyniku rewolucji, abdykował ostatni cesarz chiński, Pu Yi z dynastii Qing. Jednak niemal równocześnie przywódca rewolucyjny Sun Yat-sen musiał zrzec się władzy na rzecz generała Yuan Shikai. Yuan Shikai formalnie był prezydentem, jednak faktycznie sprawował władzę dyktatorską. Było jednak jasne, że Chiny - w owym czasie kraj 400-milionowy - nie będzie łatwo przekształcić w nowoczesne państwo.

Walka o władzę

W sierpniu 1912 roku powstała liberalno-demo-kratyczna partia Kuomintang z Sun Yat-senem na czele, jednak niewiele mogła ona zdziałać przeciwko dyktatorskiej władzy Yuan Shikaia, który rządził do śmierci w 1916 roku. Sun Yat-sen próbował utworzyć wtedy rząd w Kantonie (Guang-zhou) na południu kraju, gdzie jego partia miała duże wpływy, jednak większość kraju jeszcze przez niespełna dekadę pozostała pod kontrolą różnych ugrupowań militarystycznych.

W 1921 roku w Szanghaju powstała Komunistyczna Partia Chin (KPCh), a jednym z uczestników konferencji założycielskiej był bibliotekarz Mao Tse-tung. Z początku wrogo do siebie nastawione, w 1924 roku KPCh i Kuomintang zwarły szeregi we wspólnej walce z militarystami. W tym samym roku rozpoczęła się tak zwana I rewolucyjna wojna domowa.

W czasie przygotowywania „marszu na północ", wyprawy przeciwko militarystom, zmarł Sun Yat-sen. Jego następcą został Czang Kaj-szek, który stanął na czele marszu i z łatwością zdobył Szanghaj. Czang Kaj-szek od początku z niechęcią odnosił się do komunistów, tym łatwiej przyszło przemysłowcom z Szanghaju przekonać go do pozbycia się niewygodnego sojusznika. W zamian mógł on oczekiwać od nich niezwykle potrzebnego wsparcia finansowego. W kwietniu 1927 roku Kuomintang zerwał z KPCh, mordując przy tym tysiące komunistów, którzy osłabieni zmuszeni zostali do zakładania swoich baz na peryferiach Chin.

Po zdobyciu Nankinu Czang Kaj-szek utworzył tam rząd kuomintangowski, który swoją władzą objął większość terytorium kraju. Możliwe to jednak było jedynie dzięki kompromisowi z militarystami, w związku z czym władza Kuomintangu była słaba, zanim jeszcze wystawiona została na próbę przez komunistów i Japończyków.

Odrodzenie komunistów

Komuniści stopniowo odbudowywali swoje siły w tak zwanych „czerwonych bazach", umiejscowionych głównie w prowincjach Jiangxi i Hunan na południu kraju (rodzinne strony Mao Tse-tunga). Utworzono Robotniczo-Chłopską Armię Czerwoną, która od 1927 roku prowadziła walki z oddziałami Kuomintangu.

Celem KPCh było zaprowadzenie w Chinach dyktatury rad robotniczo-chłopskich, a program reform społecznych i masowa korupcja wśród przedstawicieli Kuomintangu, przysparzały komunistom wielu zwolenników wśród chłopstwa. W celu zlikwidowania zagrożenia ze strony komunistów Czang Kaj-szek przeprowadził w latach 1930-34 szereg wypraw na ich bazy w prowincji Jiangxi. Pomimo sukcesów odnoszonych w walkach prowadzonych taktyką partyzancką, oddziały komunistyczne musiały ugiąć się przed przeważającymi siłami Kuomintangu. W październiku 1934 roku rozpoczęła się wielka ewakuacja oddziałów komunistycznych w kierunku północnej prowincji Shaanxi. Do historii przeszła ona pod nazwą „Wielkiego Marszu", w trakcie którego oddziały pod wodzą Mao i innych przywódców KPCh przebyły 12000 km w poszukiwaniu bezpiecznego schronienia. Na swej drodze komuniści musieli niemal codziennie staczać krwawe boje z oddziałami Kuomintangu i ze 100000 ludzi, którzy wyruszyli, do celu dotarło tylko 30 tysięcy. „Wielki Marsz" przeszedł do legendy i wyniósł Mao Tse-tunga na niekwestionowanego przywódcę KPCh.

Czang Kaj-szek był zdecydowany za wszelką rozprawić się z komunistami, pomimo zagrożenia ze strony Japonii, która w 1932 roku zajęła Mandżurię. W końcu jednak rozszerzająca się agresja Japończyków (zdobycie Pekinu i Nankinu, bombardowania innych miast i zbrodnie popełniane na zajętych terenach) doprowadziła do porozumienia Kuomintangu z KPCh i utworzenia wspólnego frontu antyjapońskiego. Pomimo sojuszu Chińczycy nie byli w stanie oprzeć się potędze Japończyków, którzy objęli okupacją wschodnie terytoria Chin.

Okupanci nie byli jednak w stanie kontrolować olbrzymich obszarów w głębi kontynentu, a ich atak na Pearl Harbour całkowicie zmienił sytuację, włączając konflikt japońsko-chiński w strefę działań drugiej wojny światowej. Po ostatecznej klęsce Japończyków w 1945 roku Czang Kaj-szek wyłonił się jako niekwestionowany zwycięzca - jego armia była duża, silna i dobrze wyposażona. Sprawowała ona kontrolę w miastach i otrzymywała wysoką pomoc finansową od Amerykanów. Po nieudanej próbie utworzenia rządu koalicyjnego wybuchła kolejna wojna domowa, a poparcie, jakim KPCh cieszyła się na obszarach wiejskich, skuteczniejsza taktyka i wyższe morale oddziałów Mao szybko zaczęły przechylać szalę zwycięstwa na stronę komunistów.

Chińska Republika Ludowa

Walki trwały do 1949 roku, kiedy to Kuomintang poniósł ostateczną klęskę. Czang Kaj-szek schronił się na wyspie Tajwan. 1 października 1949 roku na placu Tiananmen w Pekinie Mao proklamował utworzenie Chińskiej Republiki Ludowej.

Po przejęciu władzy w zniszczonym przez walki kraju, KPCh przystąpiła do rekonstrukcji gospodarki. Pomimo wrogiego nastawienia do wszelkiego rodzaju własności prywatnej, reformy komunistów w początkowej fazie ich rządów były umiarkowane. Obiecywano udział w życiu gospodarczym kraju niemal wszystkim warstwom społecznym. Najbardziej radykalna była reforma rolna (1950-52). Pozbawiono własności wielkich posiadaczy ziemskich i podzielono ich ziemie pomiędzy chłopów. W pozostałych działach gospodarki znacjonalizowano przedsiębiorstwa zagranicznych towarzystw i biurokracji kuomintangowskiej, pozostawiając nietkniętą własność chińskiej burżuazji. Pomimo wyniszczającego udziału w konflikcie koreańskim (1950-53), był to okres rzeczywistego postępu i wzrostu gospodarczego. W roku 1950 Mao Tse-tung doprowadził do podpisania umowy o wzajemnej pomocy i przyjaźni z ZSSR, co zapewniło Chinom dostęp do nowoczesnych technologii i dostawy sprzętu.

W tym samym roku Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza wkroczyła do Tybetu. Chińczycy motywowali swój krok historyczną zależnością Tybetu od cesarskich Chin, jak również tym, że przybywają w celu wyzwolenia Tybetańczyków spod absolutnej władzy lokalnych feudałów. W praktyce nowi władcy rozpoczęli kampanię wymierzoną przeciwko unikalnej kulturze tybetańskiej, wywołując opór całej społeczności Tybetu. W 1959 roku doszło tam do antychińskiego powstania, które zostało krwawo stłumione. W efekcie tysiące Tybetańczyków udało się, śladem swojego duchowego przywódcy, Dalajlamy, na wygnanie.

Tymczasem osiągnięcia gospodarcze zachęciły Mao Tse-tunga do przyspieszenia procesu przejścia do gospodarki socjalistycznej. Od 1954 roku zaczęto przeprowadzać nacjonalizację przemysłu i handlu oraz kolektywizację rolnictwa. Podobnie jak wcześniej w ZSRR spotkało się to z niezadowoleniem ze strony chłopów, którzy dopiero co uzyskali na własność ziemię.

Pomimo to Mao czuł się na tyle silny, że w 1956 roku postanowił wprowadzić w życie politykę swobody i wolności słowa. Krytyka, z jaką wtedy spotkały się jego poczynania, spowodowała nagły zwrot i rozpoczęcie ostrej kampanii „antyprawicowej". Wielu dysydentów trafiło do więzień lub zostało zesłanych do odległych prowincji. Histeria, z jaką zareagowała komunistyczna propaganda, niekończące się masowe demonstracje poparcia oraz publiczne upokarzenie „wrogów ludu", niejednokrotnie kończące się samosądami, stały się modelem dla przyszłych kampanii tego typu.

Sprzeciw tylko umocnił Mao Tse-tunga w przekonaniu o konieczności szybkiego przekształcenia chińskiego społeczeństwa i wykorzeniania z niego wszelkich „reliktów burżuazyjnej przeszłości". Dopatrywał się on ich również w łonie samej partii, którą chciał uchronić przed pójściem za przykładem KPZR, która, jego zdaniem, po śmierci Stalina wyraźnie odeszła od ideałów rewolucyjnych i zamieniała się w zbiurokratyzowaną organizację ludzi zajmujących uprzywilejowaną pozycję w państwie. Mao postanowił zmobilizować masy pod hasłem walki z korupcją i ludźmi „małego serca", jakimi w jego rozumieniu byli jego towarzysze partyjni, reprezentujący bardziej pragmatyczną linię polityczną.

Wielki Skok

W 1958 roku KPCh z inicjatywy Mao ogłosiła program Wielkiego Skoku, czyli błyskawicznego przejścia Chin od socjalizmu do komunizmu. Społeczeństwo miało zostać zorganizowane w samowystarczalne komuny ludowe, dzięki czemu w ciągu 5 lat planowano osiągnąć 6-krotny wzrost produkcji przemysłowej i dwukrotny wzrost produkcji rolnej. Na przykład przyrost produkcji stali postanowiono osiągnąć poprzez skierowanie chłopów, w czasie żniw, do wytopu stali w prymitywnych piecach.

Polityka Wielkiego Skoku doprowadziła do gigantycznego marnotrawstwa i chaosu. Stal uzyskana w prymitywnych urządzeniach była tak niskiej jakości, że praktycznie nie nadawała się do użytku. Masowe roboty publiczne spowodowały, że ziemia leżała odłogiem, co wraz z licznymi klęskami żywiołowymi, takimi jak susze i powodzie, doprowadziło do straszliwej klęski głodu - zmarło wtedy kilkanaście milionów osób.

Zawieszenie współpracy z ZSRR i wstrzymanie radzieckiej pomocy technologicznej spowodowało przerwanie wielu chińskich przedsięwzięć przemysłowych. Ostatecznie Wielki Skok zakończył się klęską iw 1961 roku oficjalnie zakończono jego kontynuację. Na jakiś czas Mao musiał usunąć się w cień i podzielić władzą ze swoimi przeciwnikami partyjnymi, nadal jednak cieszył się dużym autorytetem i posiadał silne poparcie armii, na czele której stał Lin Biao. W 1966 roku Mao Tse-tung postanowił rozpocząć kolejną wielką kampanię, mającą na celu podtrzymanie żywotności rewolucji.

Rewolucja Kulturalna

Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna była atakiem na wszelkiego rodzaju „stare wartości" i formy władzy, od profesorów uniwersyteckich po wrogich Mao dygnitarzy partyjnych. Realizowana była za pośrednictwem tak zwanej Czerwonej Gwardii, skupiającej młodzież szkolną i studentów, podróżujących po całym kraju i organizujących wiece i demonstracje skierowane przeciwko intelektualistom, „wrogom ludu", ludziom mającym kontakty z Zachodem i skorumpowanym urzędnikom partyjnym. „Biblią" Czerwonej Gwardii była słynna „Czerwona książeczka", zawierająca cytaty z Mao Tse-tunga, którą wydrukowano w milionach egzemplarzy.

W niektórych miastach wybuchły walki pomiędzy zwalczającymi się frakcjami. Porządek przywrócony został dopiero w po interwencji armii. Teraz przyszła kolej na ukaranie członków Czerwonej Gwardii, których wysyłano na wieś celem „reedukacji" przez chłopów. Oznaczało to, że całe pokolenie młodych ludzi spędziło lata na prowincji na bezsensownym wygnaniu. W trakcie Rewolucji Kulturalnej zamordowano kilka milionów ludzi, zniszczono wiele zabytków kultury chińskiej, spadła produkcja przemysłowa i rolna.

Do 1969 roku partyjni przeciwnicy Mao zostali wyeliminowani, a Lin Biao wyłonił się jako jego następca. Jednak już trzy lata później został on oskarżony o planowanie zamachu stanu i zginął w nie wyjaśnionych okolicznościach w katastrofie lotniczej nad Mongolią.

Do tego czasu Rewolucja Kulturalna straciła impet i nie wiadomo było, w jakim kierunku pójdą Chiny. Mao starzał się, nasiliły się walki wewnątrz partii pomiędzy pragmatykami, którym przewodził premier Zhou Enlai, a radykałami, tak zwaną „bandą czworga", do której należeli najbliżsi współpracownicy Mao Tse-tunga, z jego żoną Jiang Qing na czele.

Po śmierci Zhou Enlaia w 1976 roku premierem został stosunkowo mało znany Hua Guofeng. Wkrótce zmarł Mao i nikt nie wiedział, co nastąpi potem. Hua okazał się politykiem zdecydowanym i z usunął z kierownictwa KPCh „bandę czworga", których aresztowano, a następnie osądzono. Oznaczało to rzeczywisty koniec Rewolucji Kulturalnej. Do władzy powrócili pragmatycy, którzy wkrótce odsunęli Hua Guofenga. Najbardziej wpływową osobą w państwie stał się represjonowany w czasie Rewolucji Kulturalnej Deng Xiaoping, polityk zdecydowany dokonać ważnych reform gospodarczych. Do swojej śmierci w 1997 roku wspierał on politykę otwarcia Chin na świat, równocześnie jednak zajmował nieprzejednane stanowisko wobec prób demokratyzacji życia społecznego - to on podjął decyzję o krwawym stłumieniu protestu studentów na placu Tiananmen w 1989 roku.

W okresie dominacji politycznej Deng Xiao-pinga trwał proces przemian, który doprowadził do stworzenia koncepcji „socjalistycznej gospodarki rynkowej". W ramach reform zdekolektywizowano rolnictwo, odrodził się sektor prywatny, stworzone zostały specjalne strefy ekonomiczne w czternastu nadbrzeżnych miastach. Dzięki temu nastąpił wzmożony napływ kapitału zagranicznego, a Chiny odnotowują stale bardzo wysoki wzrost gospodarczy.

Chiny XX wieku - WAŻNIEJSZE DATY

1912

Upadek cesarstwa, proklamowanie republiki

1916

Początek „ery militarystów"

1925

Śmierć Sun Yat-sena; przejęcie władzy przez Czang Kaj-szeka

1927-8

Czang Kaj-szek zrywa z KPCh, masakrując tysiące komunistów

1932

Japończycy zajmują Mandżurię

1934-35

Wielki Marsz; Mao staje na czele KPCh

1937

Inwazja Japonii na Chiny

1941

Atak Japończyków na Pearl Harbor

1945

Kapitulacja Japonii

1946-49

Rewolucyjna wojna domowa w Chinach

1949

Proklamowanie Chińskiej Republiki Ludowej

1950-53

Wojna w Korei

1958-1960

Wielki Skok

1960

Zawieszenie współpracy z ZSRR

1966

Początek Rewolucji Kulturalnej

1976

Śmierć Zhou Enlaia i Mao; aresztowanie „bandy czworga"

1977-97

Deng Xiaoping realizuje politykę otwarcia Chin na świat

Podobne prace

Do góry