Ocena brak

CHINY - SZTUKA SAKRALNA

Autor /Goar666 Dodano /25.07.2012

Rozwijała się ideowo i ikonograficznie w ramach 3 chiń. systemów filoz.-rel. -> taoizmu, konfucjanizmu i -> buddyzmu (IV); formalnie i stylistycznie podlegała przemianom zachodzącym w całokształcie chiń. kultury.

Najstarsze zabytki sięgają III tysiąclecia prz.Chr.; wśród ceramicznych znalezisk w basenie Huang-ho z kręgu neolitu znajdują się naczynia kultury zw. Jangszao, związane prawdopodobnie z obrzędami kultu sił przyrody i przodków, zdobione malowanymi motywami geometrycznymi o znaczeniu symbolicznym; wykopaliska w Panpo (ok. 2500 prz.Chr.) i w Ao (ok. 1500 prz.Chr.) ujawniły ślady okrągłych i prostokątnych ziemianek z dachami wspartymi na slupach, z których największe służyły zapewne do kultu rei., co wynika z napisów na znalezionych kościach wróżebnych.

W pierwszym państwie chiń. Szang (1766-1122 prz.Chr.) brązowe naczynia sakr. (wykopaliska w Czangczou i Anjang) zdobiono w reliefie motywami zoo- i antropomorficznymi na tle geometrycznej dekoracji, przedzielonej wystającymi mocno żebrami ; w związku z przeznaczeniem naczyń do kultu przodków, sił przyrody i płodności, stosowano wyłącznie motywy symbo-liczno-magiczne;

fantastyczna maska ťao-ťie i tygrys symbolizowały Ziemię jako źródło życia, ptak — światło i ducha, cykada — nieśmiertelność, motyw wpisanej w prostokąt spirali (grom) — nadziemskie strefy bóstw i demonów; wiarę w życie pośmiertne wyrażano przez wkładanie do grobów (oprócz ofiar z ludzi) sprzętów, broni rytualnej, rzeźb zwierząt z kamienia i nefrytu, naczyń z białej gliny, zdobionych podobną dekoracją.

Za dynastii Czou (1122-221 prz.Chr.) wraz ze zmianą wyobrażeń rei. zmienił się formalny i ideowy wyraz sztuki; przedstawienia zwierząt w brązach straciły demoniczny charakter, stając się elementem czysto zdobniczym, zwl. w 2. poł. tego okresu (VIII-III w.);

w związku z rozwojem taoizmu i konfucjanizmu zamiast emocjonalnego przeżywania sztuki w służbie magicznych mocy pojawiły się tendencje estetyzujące i racjonalizujące; w stylu dekoracji zmieniło się ujęcie z tektonicznego na organiczne, motywy geometryczne stały się drobniejsze, bardziej uproszczone, głównie występuje 3-kątna woluta, splecione litery T, falujące wstęgi z płomienistymi odgałęzieniami; częste były inkrustacje ze złota, turkusu i malachitu.

W grobach nakrytych kurhanami umieszczano drewniane figurki ludzi (bóstw?) i tzw. strażników grobu, często z rogami jelenia na głowie; w kulcie rei. i w magii od ok. 600 prz.Chr. używano zwierciadeł z brązu, z dekoracją geometryczną i zwierzęcą;

z nefrytu (prócz talizmanów i ozdób) rzeźbiono symbole Nieba (w kształcie krążków) oraz ziemi (w kształcie prostopadłościanów z przewierconym, cylindrycznym otworem); ołtarzom Nieba nadawano kształt kolisty, a ołtarzom Ziemi — kwadratowy. Te symboliczne formy budowli, jak również in. formy i techniki stworzone przez artystów dynastii Szang i Czou w służbie pierwotnych wierzeń, występowały w sakr. sztuce Ch. aż do XX w.

Większość zabytków sakr. z okresu dynastii Han (206 prz.Chr. — 220 po Chr.) pochodzi z grobów (również z Korei i Mandżurii), do których prowadzą tzw. drogi duchów, obrzeżone kamiennymi figurami fantastycznych zwierząt, strażników grobu, i rzeźbionymi filarami;

komory grobowe z cegieł lub płyt kamiennych, często nakryte sklepieniami, zdobiono rytymi lub malowanymi przedstawieniami taoistycznych bóstw i demonów, kosmologicznych legend, moralizujących przykładów konfucjanistycznej czci przodków; regułą stało się od tego czasu wkładanie do grobów figurek (z gliny, czasem glazurowanej) ludzi, zwierząt, domów i przedmiotów potrzebnych w życiu pozagrobowym.

Naczynia sakr. z brązu o wyrafinowanie prostych kształtach często są złocone. Jedyne zachowane budowle sakr. to kaplice przed grobami w prow. Szantung, prostokątne, z 3 ścianami ozdobionymi reliefami i filarem pośrodku, podtrzymującym siodłowy dach.

W ciągu 4 wieków (epoki Trzech Królestw, Pd. i Pn. Dynastii oraz Suej) do początków dynastii T'ang (618) pod wpływem ->-buddyzmu (III) rozwinęła się sztuka buddyjska, będąca w Ch. syntezą elementów sztuki ind., gr., centr.azjat. i chińskiej. Rzeźby buddów i bodhisattwów znane z wotywnych stel i wystroju świątyń skalnych w grotach Junkang, Lungmen, Kungsien i Maicziszan (V-VI w.) ujęte są frontalnie; spłaszczone ciała giną pod draperią ułożoną w koncentryczne fałdy o odwijających się na zewnątrz brzegach, a twarze ożywia archaiczny, uduchowiony półuśmiech.

O wysokim poziomie malarstwa (tuszem i farbami wodnymi na zwojach jedwabiu lub papieru) świadczą jedynie późniejsze kopie i malowidła ścienne w grotach Tunhuang i w ówczesnej Korei; w scenach z życia Buddy i z jego przeszłych wcieleń (-> dżataki), w przedstawieniach Trimurti i tzw. Tysiąc buddów, prowadzona dynamicznie linia konturu i żywa kolorystyka łączą się z trafną obserwacją ruchu i charakteru osób oraz z pierwszymi próbami związania w kompozycji postaci z otaczającym pejzażem.

W architekturze, prócz świątyń w grotach skalnych, najbardziej oryginalną budowlą jest -> pagoda, powstała z połączenia ind. -> stupy z typowo chiń. formą wieży ceglanej albo kamiennej, o nieparzystej liczbie pięter, przedzielonych dachami — kwadratową (najstarsza zachowana Wielka Pagoda Dzikich Gęsi z 652 w Si-an, przebudowana) lub wieloboczną (najstarsza Sung-jue-sy, z 523, na górze Sung-szan w prow. Honan).

W okresie rozkwitu cywilizacji imperium T'ang (618-907) nastąpił szczytowy rozwój sztuki buddyjskiej. W budownictwie powstały monumentalne założenia świątynne, grupujące w obrębie dziedzińca (lub szeregu dziedzińców) wzdłuż osi pn.-pd. symetrycznie usytuowane budynki: główną halę z figurami bóstw, budynki klasztorne, dzwonnicę, bibliotekę, szpital, przytułek; drewniane, prostokątne hale na kamiennych platformach nakryte są 4-spadowym dachem, o charakterystycznie podgiętych ku górze okapach, którego ciężar poprzez rozbudowany system kroksztynów przenosi się na słupy w ścianie (jedyna zachowana świątynia Fokuang-sy na górze Wuťai-szan w Szansi, z ok. 850).

W rzeźbie, pod wpływem kontaktów z Indiami, postaci bóstw stały się bardziej plastyczne i giętkie, ożywione wewn. ruchem (tribhanga), a płynne draperie uwydatniają modelunek ciała; wyraz twarzy stał się bardziej zmysłowy, choć pełen nadziemskiego majestatu.

W malarstwie najwybitniejszym przedstawicielem był Wu Tao-cy (700-760), którego przedstawienia buddyjskiego pieklą, raju, śmierci Buddy itp. stały się klasycznymi prototypami dla późniejszych artystów. Mimo że wszystkie dzieła zniszczono podczas prześladowań buddyzmu (842-845), wyobrażenie o ich świetności dają niektóre zabytki z świątyń skalnych w Lungmen i Tienlung-szan oraz z świątyń jap. w Narze. Figurki grobowe, kryte 3-barwnymi polewami, cechuje naturalizm, wdzięk i ogromna różnorodność.

Po upadku T'angów (w epoce Pięciu Dynastii) mimo polit, chaosu sztuka sakr. rozwijała się żywiołowo; na pn. najeźdźcy ze szczepu Liao, pod wpływem fascynacji chiń. kulturą, stworzyli zbarbaryzowaną wersję buddyjskiej sztuki T'ang; na terenach nie zajętych rozwijało się malarstwo inspirowane ideami buddyjskimi i taoistycznymi (Szy-k'o, Kuan-siu), którego najczęstszym tematem była Kuan-in (bogini miłosierdzia) i lohani (uczniowie Buddy); w klasztorach buddyjskich odbijano drzeworytnicze wizerunki bóstw.

Po zjednoczeniu Ch. za dynastii Sung (960-1279) nastąpił wspaniały rozkwit malarstwa pejzażowego, wiążącego się pośrednio ze sztuką sakr. przez filoz.-rel. podteksty, sformułowane przez neokonfucjanizm, który wchłonął elementy taoistyczne;

pejzaże wyrażały harmonię najwyższego bytu (tao) i jedność człowieka z naturą; większość elementów tematycznych (góra, woda, kamień) i formalnych (perspektywa linearna i powietrzna, kompozycja „narożnikowa", nie zamalowane tło) miała symboliczną wymowę, podobnie jak in. symboliczne tematy (kwitnąca śliwa, smok w chmurach, uczony lub dziecko na bawole); najbardziej znanymi malarzami byli w X w. Li Cz'eng i Su Tao-ning, w X-XI w. Fan Kuan, Kuo Si, Li Ti, Mi Fej i Czao Ta-nien, a w XII-XIII w. Ma Juan i Sia Kuej.

Zasadniczy wpływ na dalszy rozwój malarstwa wywarły poglądy buddyjskiej sekty cz'an (->- buddyzm III), która w przeżyciu rei. i artyst. zastępowała intelekt intuicją oraz spontanicznym przeżyciem wewn., osiąganym drogą medytacji ; malowidła monochromatyczne wykonywano plamami i smugami tuszu, z prawie kaligraficzną oszczędnością form (Liang K'ai i Mu Cz'i). Natomiast w rzeźbie sakr., mimo techn, mistrzostwa, zanikło uczucie poprzedniej świeżości i duchowego wyrazu; w architekturze zastosowano żelazo (np. Żelazna Pagoda z Tangjangu z X-XI w.).

Za mongolskiej dynastii Juan (1279-1368) dzięki wpływom  lamaizmu w budownictwie pojawiły się pagody „butelkowe" (np. Miajin-sy z 1279 w Pekinie) ; w rzeźbie i malarstwie lamaickie kanony ikonograficzne z elementami tantrycznymi ( -» tantryzm) wprowadziły formy zbliżone do sztuki Tybetu (skalne rzeźby w Feilaifeng k. Hangczou).

Za dynastii Ming (1368-1644) nie wytworzono w sztuce sakr. nowych form; świątynie wznoszono wg dawnych reguł architektonicznych, często w kamieniu i cegle, akcentując rzeźbiarską i malarską dekorację; prócz grobowców cesarzy Ming najbardziej znanym założeniem jest Świątynia Nieba z 1420 pod Pekinem (później przebudowywana), nawiązująca przez program formalny i ideowy do wierzeń i kosmologicznych wyobrażeń okresu Czou, w obrębie której wzniesiono okrągły Ołtarz Nieba otoczony podwójnym murem na rzucie kwadratu i koła, a także Świątynia Czy-hua-sy z 1444.

W 2. poł. okresu Ming i za dynastii Cing (1644-1911) budowle sakr. cechowało przeładowanie dekoracją i pretensjonalność form; rzeźba buddyjska odznaczała się stereotypowością form i tematów; jedynie w niektórych okazach drobnej plastyki, przedstawiającej bóstwa z taoistycznego panteonu, łączono mistrzostwo techniki z wdziękiem, a czasem z humorem ujęcia;

w malarstwie sakr. powtarzano tematy taoistycznych bóstw i demonów, konfucjanistyczne moralizujące przykłady czci przodków i miłości synowskiej oraz portrety deifikowanych postaci hist., a ponad przeciętność wybijały się jedynie dzieła Ting Jun-p'enga (ekspresyjne wizerunki Buddy i lohanów, archaizu-jące w formie i subtelne w kolorycie) i K'un-cana (bóstwa i postaci medytujących mnichów).

Już za mongolskiej dynastii Juan misjonarze chrzęść, wnieśli formuły sakr. sztuki eur., co jednak nie wpłynęło na rozwój sztuki chiń.; w 1. poł. XIV w. zbudowano kilka kościołów ozdobionych przez chiń. malarzy freskami i obrazami przedstawiającymi sceny ze ST i NT, wizerunki Chrystusa, NMP i świętych; choć dzieła te nie przetrwały, można przypuszczać, że w technice i stylu zbliżone były do ówczesnej sztuki włoskiej.

Za dynastii Cing na dworze ces. Cien-lunga działali w XVIII w. artyści jez. (m.in. J.D. -> Attiret, G. Castiglione), łączący w swych obrazach formuły naturalizmu zach. i elementy stylu rokoko z pseudochiń. techniką malarską (Castiglione'a Św. Michal Archanioł oraz Anioł stróż) ; jezuici w licznie wyd. książkach umieszczali ilustracje wykonane przez chiń. rysowników wg eur. wzorów.

W XIX w. powstały ołtarze i obrazy oparte na eur. i chiń. tradycjach artyst. (np. MB w stroju cesarzowej chiń., w Tonglu, na pn. od Pekinu); twórczość ta pozostawała jednak na marginesie ogólnego rozwoju sztuki Ch. W 20-ych i 30-ych latach XX w. działali w Pekinie, Hongkongu i Kajfengu artyści chiń. i eur. wyrażający chrzęść, treści za pomocą tradycyjnych chiń. formuł artyst.;

w malarstwie Czen Suan-tu, Pu Czin i Czang San-ce (związani z Uniwersytetem Kat. w Pekinie) przedstawiali wizerunki MB, świętych i sceny z Ewangelii, farbami wodnymi na tle jedwabiu, stosując delikatny kontur, płaskie, nie rozbite światłocieniem formy, subtelną gamę barwną, zgodnie z kanonami dawnego chiń. malarstwa.

W budownictwie działał po 1925 architekt Albert Gresnigt OSB, nawiązujący w projektach elewacji i wystroju architektonicznego (np. Uniwersytet Kat. w Pekinie, seminaria duch. w Hongkongu i Kaifengu) do tradycji budownictwa chińskiego.

 

P. d'Elia, Le origini deWarte cristiana cinese (1583-1640), R 1939; S. Schüller, Neue christliche Malerei in Ch,, D 1940; G. Carandente, C. Costantini, ECat III 1668-1671; L. Sickman, A. Soper, 77ie Art and Architecture of Ch., Bal 1956; O. Siren, Chinese Painting. Leading. Masters and Principles I-VII, Lo 1956-58; E. Consten, Das alte Ch., St 1958; J. Cahill, La peinture chinoise, G 1960; W. Speiser, The Art of Ch. Spirit and Society, NY 1960; D. Seckel, Kunst des Buddhismus, Bad 1962; W. Willets, Foundations of Chinese Art, Lo 1965; Wen-hua ta-ko-mlng cz'i czien cz'u t'u wen-wu (Odkrycia archeologiczne w czasie wielkiej rewolucji kulturalnej), Pekin 1972; T. Dexel. Frühe Keramik in Ch., Brau 1973; M. Sullivan, Chinese Art. Recent Discoveries, Lo 1973; B. Gascoigne, Das kaiserliche Ch. und seine Kunstschätze. W 1974.

Podobne prace

Do góry