Ocena brak

CHINY - KOŚCIÓŁ KATOLICKI

Autor /Goar666 Dodano /25.07.2012

Misje w Ch. rozwijały się w 2 etapach; pierwszy, azjat., etap ekspansji chrześcijaństwa nastąpił z Persji na przełomie VII i VIII w., drugi etap, eur., zapoczątkowali w XIII w. franciszkanie, a kontynuowali w XVI w. jezuici.

A. MISJE NESTORIAŃSKIE — Dzięki rozwojowi szlaków komunikacyjnych i handlu oraz ożywieniu kontaktów z Indiami żywotne chrześcijaństwo nestoriańskie (-> nestorianizm) przeniknęło drogą lądową w 1. poł. VII w. z Persji.

Wg chiń.-syr. inskrypcji z 785 (znalezionej 1625 przez jezuitów w Si-an, prow. Szensi) pierwszym misjonarzem w Ch. był nesto-riański mnich syr. Olopen (O Lo-pen) ; przybywszy 638 do Si-an, uzyskał on przychylność ces. Taj-cunga (617-649), który zezwolił na budowę świątyni i ewangelizowanie ludności; Olopen sprowadził wielu kapłanów i mnichów (inskrypcja z Si-an wymienia 70 duchownych — bpów, kapłanów i mnichów) oraz przetłumaczył na język chiń. księgi liturg. ;

następca ces. Taj-cunga umożliwił pobudowanie świątyń w każdej prowincji państwa; większość klasztorów, zasilanych do IX w. zakonnikami z Persji, skupiała się jednak w prow. Syczuan. Wydany 845 pod wpływem tendencji taoistycznych przez ces. Wu-cunga edykt zakazujący wznoszenia klasztorów buddyjskich zahamował także dalszy rozwój chrześcijaństwa ;

ok. 2000 kapłanów i zakonników chrzęść, zmuszono do życia świeckiego. Kościół nestoriański, zdany wyłącznie na pomoc z zewnątrz, przestał tu istnieć ok. 1000.
W tymże czasie chrześcijaństwo zdążyło się zakorzenić wśród koczowniczych plemion na pn.-zach. krańcach Ch.;

na początku VIII w. przyjęli je Ujgurzy z Turfanu (obecnie w Sinciang Ujgur) służący w wojsku chiń. i szczepy nad Huang-ho oraz władca Kaszgarii (Turkiestan Wsch.). Za mongolskiej dynastii Juan, dzięki tolerancyjnej polityce władców (zwł. chana Kubilaja), tworzących państwo uniwersalistyczne, chrześcijaństwo w Ch. ponownie odżyło.

Na podstawie opisów podróży kupców weneckich, m.in. M. Polo i misjonarzy franciszkańskich W. van Ruysbroecka i Odoryka z Pordenone, oraz znalezisk uważa się, że chrześcijaństwo rozwijało się i cieszyło uznaniem; m.in. znaleziono w Tokmaku i Franze (Kirgiska SRR) 300 kamieni, na których wypisane były imiona 9 archidiakonów, 3 egzegetów, 2 kaznodziejów, 8 nauczycieli, 40 urzędników kośc. i in. zasłużonych osób. Cesarz Kubilaj założył 1282 w nestoriańskich klasztorach imperium Tow. Rozwoju Kultu;

w państwie istniało 7 klasztorów, będących ośrodkami pielgrzymek; w ośrodkach o większym znaczeniu działali misjonarze nestoriańscy; prawdopodobnie istniały 2 metropolie (pierwsza powstała ok. 700) z pokaźną liczbą diecezji i proporcjonalną liczbą wiernych.

Chrześcijaństwo utrzymywało się wśród zsinizowanych potomków plemion tur. i mongolskich, a nie wśród ludności etnicznie chińskiej. Z upadkiem dynastii mongolskiej na pocz. XIV w., na skutek braku rodzimego kleru, niskiego poziomu intelektualnego i mor. duchowieństwa oraz synkretycznego kompromisu z buddyzmem, Kościół nestoriański całkowicie zanikł.

 

J. Legge, The Nestorian Monument of H si-an Fu, Lo 1888; F. Holm, The Nestorian Monument, Ch 1909; P.Y. Saeki, The Nestorian Monument in Ch., Lo 1916; A. Mingana, The Early Spread of Christianity in Central Asia and the Far East, Mch 1925; E.A.W. Budge, The Konks of Kublai Khan, Lo 1928; R. Richter, Das Werden der christlichen Kirche in Ch., Gü 1928; A. Duvigneau, L'expansion nestorienne en Ch. d'après Marco Polo, Pei-ping 1934; H. Bernard, La découverte de nestoriens Mongols aux ordos et l'histoire ancienne du christianisme en Extrême-Orient, Tientsin 1935; P.Y. Saeki, The Nestorian Documents and Relies in Ch., Tok 1937; A.R. Vine, The Nestorian Churches, Lo 1937; G. Rosenkranz, Die älteste Christenheit in Ch. in den Quellenzeugnissen der Nestorlaner-Texte der Tang-Dynastie, B 1938; J. Foster, 77ie Church of the Tang Dynasty, NY 1939; R. Leys, LThK VII 887-888.

 

B. MISJE KATOLICKIE — zapoczątkowano w Ch. w późnym średniowieczu dla umożliwienia chrześcijaństwu dalszego rozwoju geograficznego.

1. Początki i rozwój misji—Możliwością pozyskania Ch. dla katolicyzmu zainteresował się pap. Innocenty IV (1243-54); chęć stworzenia wspólnego frontu przeciw Saracenom oraz legendarne wieści o istnieniu chrześcijan w oddziałach Czyngis--chana i jego życzliwości dla chrześcijaństwa spowodowały próby nawiązania kontaktów z chanami mongolskimi;

w tym celu 1245 do władającego Ch. chana Güjüka w Karakorum odbył podróż w charakterze legata pap. franciszkanin Jan z Pian del Carpine, któremu od Wrocławia towarzyszył Benedykt Polak; misja ta, podobnie jak analog, poselstwo Wawrzyńca z Portugalii, Anzelma zw. Ascelinem, Bartłomieja z Kremony oraz wysłanników króla franc. Andrzeja z Longjumeau (1245) i W. van Ruysbroecka (1249), nie odniosła skutku.

Dopiero poselstwo 1294 -> Jana z Montecorvino OFM do chana mongolskiego Timura zw. Tczang-czengiem (1294-1307) przyczyniło się do rozwinięcia szerszej działalności mis. mimo nestoriańskiej opozycji, co zachęciło pap. Bonifacego VIII do wysłania 7 franciszkanów, z których do Ch. dotarło 4 (Jan z Montecorvino, Gerard Abuini, Andrzej z Perusio i Peregryn z Castello);

1307 erygowano metropolię w Chanbałyku (Pekin) z sufr. w Cuanczou (Zajtun), której pierwszym abpem (i patriarchą Wschodu) został konsekrowany 1313 Jan z Montecorvino; ochrzcił on ok. 6000 mieszkańców Pekinu, wzniósł 3 kościoły oraz przełożył na język mongolski (w alfabecie ujgurskim) NT, Ps i księgi liturg. ;

jego współpracownikiem (1323-28) i kontynuatorem dzieła mis. (1328--30) był Odoryk z Pordenone, który 1330, wróciwszy do Europy, zwerbował 50 misjonarzy franciszkańskich; wraz z pap. legatem G. Marignollim pracowali oni 1342-46 wśród ok. 30 000 katolików żyjących w międzynar. ośrodkach (m.in. w Pekinie).

Misja franciszkańska z powodu braku rodzimego kleru oraz nieznajomości języka i kultury ulegała osłabieniu. Z chwilą rozpoczęcia prześladowań przez wrogą chrześcijaństwu nacjonalistyczną dynastię Ming (1368) katolicyzm został zniszczony; 1410 przestała istnieć metropolia pekińska (złączona z metropolią w Sułtania w Persji).

Na pocz. XVI w. Europejczycy ponownie dotarli do Ch.; Portugalczycy pojawili się 1516 w Kantonie, a 1557 wydzierżawili Aomen (obecnie Makau), który stał się punktem wypadowym dla misji.

Przez pierwsze ćwierćwiecze próby mis. okazały się bezskuteczne, chociaż do Ch. usiłowało dostać się wielu misjonarzy jez. (np. Franciszek Ksawery, M. Nunes Barreto 1556), dominikańskich z Gasparem de Cruz (1556), augustiańskich (1579) i franciszkańskich (1582); 3 wł. jezuitów uzyskało 1582 zezwolenie na osiedlenie się w Czaoking (k. Kantonu); M. Ricci i M. Ruggieri dzięki znajomości kultury i języka chiń. zostali przyjęci w Ch. życzliwie; Ricci dzięki uzdolnieniom matema-tyczno-astronomicznym zjednał sobie przyjaźń cesarza Wan Li;

akomodacja do konfucjańskich tradycji i zwyczajów (chiń. strój, przyjęcie nowego imienia) ułatwiła mu ewangelizację wśród uprzywilejowanych warstw społeczeństwa; 1583-1610 założył 5 placówek mis., m.in. w Nankinie oraz w Pekinie (1600), gdzie było ok. 2500 katolików.

Ułatwioną arel, charakterem konfucjanizmu misyjną -> akomodację (IV D) kontynuowali — A. Schall, J. Schreck, N. Longobardi, A. Rubino, G. Rho, F. Ver-biest i pol. jezuita M. Smogulecki; ich autorytetowi nauk. i działalności misja chiń. zawdzięcza ocalenie w sporadycznych prześladowaniach (1616, 1622, 1664, 1669); dzięki nim ces. Kang-si ogłosił 1692 edykt tolerancyjny, a społeczeństwo chiń. zaznajomiło się z eur. nauką, zwł. matematyką, astronomią, kartografią i pomiarami czasu.

Liczba katolików wzrastała: 1610 było ich ok. 2500, 1615 - 5000, 1627 - 15 000, 1636 - 38 000, 1720 -308 000. Papież Grzegorz XII zastrzegł wyłączność ewangelizowania Ch. jezuitom; Paweł V dopuścił 1608 do akcji zakony żebrzące, Urban VIII inne, a dopiero 1673 Klemens X księży diecezjalnych.

W związku z metodami akomodacyjnymi wybuchł w poł. XVII w. spór, wszczęty 1628 przez jezuitów, a spotęgowany przez przybyłych do Ch. dominikanów (1631), franciszkanów (1633), augustianów-eremitów (1680);

pap. Klemens XI potępił 1704 tzw. obrządek chiń. (-> akomodacyjny spór), co spowodowało oficjalny zatarg państwa z Kościołem, wpłynęło na zakaz głoszenia chrześcijaństwa (1724) oraz wywołało trwające do XIX w. prześladowania; ograniczono kontakty z Europą, zabroniono misjonarzom ich działalności pod pretekstem mieszania się w sprawy wewnątrzpaństw. ; przerwy w prześladowaniu sprzyjały wzrostowi katolicyzmu.

Organizacyjnie Kościół chiń. podlegał bpom z Makau, sprawującym (1576-1638) prawo patronatu; pierwszych wikariuszy apost. zamianował 1658 pap. Aleksander VII;

1690 pap. Aleksander VIII podporządkował bpów Makau, Nankinu i Pekinu jurysdykcji abpa w Goa; 1696 pap. Innocenty XII erygował 8 nowych wikariatów apost., które 1825 zredukowano do 3. Kościół uzależniony był od wielu czynników polityczno-kolonialnych (np. gdy protest. Anglia domagała się z racji polit, szerszej sieci bpstw, kat. Francja utrudniała instalację nuncjusza w Pekinie), co uniemożliwiało akcję ewangelizacyjną.

2. Stabilizacja — W poł. XIX w. zaistniały korzystne warunki rozwoju katolicyzmu; pod naciskiem państw eur. 1842 otworzono porty (5), do których pod osłoną eksterytorialności przybywali misjonarze; 1846 zezwolono na jawną propagandę religijną.

Podjęto 1855 starania o nawiązanie stosunków dyplomatycznych ze Stolicą Apost. ; nowa sytuacja polit, po układzie w Tiencinie (1858) z Anglią, Francją i Stanami Zjedn. umożliwiła wolność sprawowania kultu, a na mocy traktatu w Pekinie (1860) Kościołowi kat. wypłacono odszkodowanie za przejętą dawniej jego własność; protektorat franc, i wpływy mocarstw kolonialnych spowodowały ożywienie akcji mis. i zwiększenie liczby misji.

Działalność mis. podjęło zgrom, misji zagr. z Mediolanu (1858) i z Paryża (1865), bracia szkół chrzęść. (1875), werbiści (1882), trapiści (1883), zgrom, misji zagr. św. Piotra i Pawła z Rzymu (1885), maryści (1893); w Europie zorganizowano pomoc materialną dla misji w Ch. Reakcja nacjonalistów i powstanie Tąjpingów (1851-60), stłumione przez ang.-franc. korpusy ekspedycyjne, wojna franc.-chiń. (1884-85), jap.-chiń. (1894-95), wreszcie powstanie bokserów (1899-1901) wpłynęły niekorzystnie na losy chrześcijaństwa w Ch.; dochodziło do pogromów i rzezi (np. Tiencin, 1870), zwł. w powstaniu bokserów, w którym zginęło 5 bpów, 39 misjonarzy i misjonarek kat. oraz ok. 30 000 chrześcijan (-» chińscy męczennicy).

W pocz. XX w. dzięki rozwojowi działalności mis. powiększyła się znacznie liczba wiernych (1901 — ok. 720 000; 1912 — ok. 1 min; 1940 — 3 min); Kościół dążył do odpolitycznienia działalności mis. i nadania jej oblicza specyficznie chiń. (metoda V. -» Lebbe); 1922 utworzono delegaturę apost.; pierwszym delegatem był C. Costantini;

1922 w Watykanie akredytowano przedstawicielstwo chiń.; 1924 w Szanghaju odbył się I synod krajowy bpów; rozbudowano szkolnictwo kat., zakładając 3 uniwersytety; 1903 w Szanghaju (jezuici), 1922 w Tiencinie (jezuici) i 1925 w Pekinie (benedyktyni, od 1933 werbiści), 99 szkół średnich, 3497 szkół podstawowych; 1926 stworzono hierarchię tubylczą — 6 Chińczyków konsekrowano w Rzymie na bpów; następni bpi chińscy zostali konsekrowani 1929, 1931 i 1933;

rozwinęła się Akcja Katolicka, której przywódcy, m.in. -> Lo Pa-hong, zorganizowali I kongres katolików świeckich w Szanghaju (1935); 1935 episkopat chiń. powołał do życia kat. agencję prasową, koordynującą działalność wydawniczą 115 periodyków kat. (55 w języku chiń.); 1939 Stolica Apost. zniosła obrzędowe zakazy z 1742, a 1943 delegaturę apost. podniosła do rangi internuncjatury (internuncjusz).

Pap. Pius XII ustanowił 1946 nar. hierarchię kośc, erygując 20 metropolii (Anking, Choch Choto, Ciñan, Czangsza, Czungcing, Fuczou, Hangczou, Hankou, Kajfeng, Kanton, Kuejjang, Kunming, Lanczou, Nan-czang, Nankin, Nanning, Pekin, Si-an, Szenjang, Tajjuan), 79 diecezji, 38 prefektur apost., 1 administraturę apost.; 3 archidiecezje, 19 diecezji i 7 prefektur apost. miały duchowieństwo tubylcze. Ch. liczyły w tym czasie 20 abpów (1 kardynał — abp Pekinu T. Tien Keng-sin), 96 bpów (25 Chińczyków), 5701 kapłanów (2698 Chińczyków), w 16 seminariach duch. 847 alumnów, 978 zakonników (ok. 500 Chińczyków), 7443 zakonnice (5112 rodzimego pochodzenia) oraz 3 255 000 katolików.

W Ch. działały m.in. zakony — salezjanie (1918), benedyktyni (1920), kolumbianie (1920), kapucyni (1921), pasjoniści (1921), salwatorianie (1922), august ianie-rekolekci (1924), franciszkanie konwentualni (1925), redemptoryści (1928), klaretyni (1933), asump-cjoniści (1935) oraz liczne zgromadzenia żeńskie, m.in. szarytki (1848), kanosjanki (1860), karmelitanki (1869), domini-kanki (1889), koncepcjonistki (1903), urszulanki (1922) i salwa-torianki (1926); 1933 w Ch. pracowało 48 zgrom, żeńskich z ok. 2500 zakonnicami (ok. 1500 Chinek).

Powstały chiń. wspólnoty męskie uczniów Pańskich, zał. 1927 przez C. Costantiniego, małych braci św. Jana Chrzciciela, zał. 1927 przez V. Lebbe, paulis-tów chiń. (Pao-lu-kwej) i braci Serca Jezusowego (Szen-sin--kwej) oraz żeńskie — ok. 40 na prawie diec, m.in. -> chińskie siostry, siostry św. Anny, córki św. Józefa, oblatki Św. Rodziny, małe siostry św. Teresy od Dzieciątka Jezus, córki Maryi Wspo-możycielki, siostry NMP Chiń. tercjarki franciszkańskie od Świętego Dziecięctwa.

Po proklamowaniu republiki (ChRL) wydano dekrety przeciw kontrrewolucji (1950), którymi objęto m.in. Kościół kat.; zagr. misjonarzy i misjonarki w liczbie 5500 wydalono z Ch.; znacjo-nalizowano kat. uniwersytety, szkoły, szpitale i przytułki; 1951 opuścił Pekin internuncjusz. Poza granicami Ch., zwł. w krajach azjat., przebywało 1966 ponad 1 min katolików, których wizytatorem apost. jest Ch. van Melckebecke, dyrektor Centr. Biura Kat. w Singapurze, zał. 1953 dla emigracji chiń.; poza Azją, w diasporze Oceanii, Afryki, Ameryki Pn. i Pd. oraz Europy, pozostawało (1966) ok. 1,7 min katolików chińskich.

W 1970 reaktywowano nieliczne instytucje rei. (otwarto meczet Tungsy w Pekinie, 2 wł. misjonarzom kat. pozwolono sprawować publicznie kult rei.), aprobowano działalność Luisa Wej Cing-sin SJ zmierzającą do przywrócenia stosunków dyplomatycznych między Ch. a Stolicą Apost.; 1973 wznowiono działalność Urzędu do Spraw Wyznań i zezwolono na otwarcie w Pekinie 4 kat. świątyń.

3. Udział Polaków — Pierwsze mis. kontakty z Ch. nawiązał 1245-46 Benedykt Polak, uczestnik dyplomatyczno-mi-syjnego poselstwa -> Jana z Pian del Carpine.

W XVII w. w misjach chiń. uczestniczyli jezuici — A. Rudomina (Makau), J.M. Smogulecki (prow. Fucien), M.P. Boym (okręg Kuangsi--Czuang), J.Ch. Bąkowski (Kuangsi-Czuang), prawdopodobnie W. Męciński i I. Dunin-Szpot; w XVIII w. reformaci — M. Albrecht (prow. Fucien, Pekin), R. Kocielski (prow. Kanton, Pekin); w XIX i XX w. w nie wyodrębnionych narodowo placówkach — B. Buczyński OFMRef, w szeregach zgrom, misji zagr. z Mediolanu — ks. A. Płaczek (Hongkong), G. Piotrowski OFMObs (1910-21 Hankou, 1921-29 Harbin), W. Niklas OFMObs (1910-13 Hankou), F.K. Białas SVD (1933-36 Pekin).

Po I wojnie świat, zaznaczył się żywszy udział pol. zakonów i zgromadzeń w misjach chiń.; podejmowano też próby zakładania własnych placówek misyjnych.

Z zak. wspólnot męskich najwcześniej podjęli pracę mis. salezjanie (1925), którzy po 1930 prowadzili w Hongkongu parafię i małe seminarium dla Chińczyków; 1938 pracowało w nim pod kierunkiem ks. T. Wieczorka 5 Polaków i 18 Chińczyków (kleryków i braci); najliczniejszą pol. grupę mis. stanowili misjonarze św. Wincentego a Paulo, którzy 1929 w liczbie 6 (2 księży, 3 kleryków i 1 brat) objęli dystrykt mis. Singtaj (prow. Hopej);

1931 przybyła do Ch. druga ekipa (2 księży, 1 kleryk i 1 brat); 1933 pap. Pius XI erygował prefekturę apost. (od 1946 diecezję Cingtao), której pierwszym prefektem został superior misjonarzy ks. I. Krause (1944 konsekrowany na bpa); oprócz działalności ściśle mis. prowadzili szpital (kierowany przez okulistę ks. W. Szuniewicza), którego personel pielęgniarski stanowiły sprowadzone 1931 pol. szarytki;

1933 misjonarze św. Wincentego a Paulo objęli drugą misję w Wenczou (3 kapłanów i 2 braci); 1949 stan obu misji wynosił 32 misjonarzy (m.in. 4 kleryków chiń.) i ok. 15 000 wiernych; placówki te zostały opuszczone 1949. Werbiści w różnych okręgach mis. rozpoczęli pracę 1933 (do 1938 było ich 4), a 1938 misję w Koui-fou (prow. Syczuan) objęli 3 dominikanie pod kierownictwem S. Maćkowiaka.

Ze zgrom, żeńskich 1928-49 mis. placówki polonijne prowadziły urszulanki (17), współpracujące z bernardynami (Harbin); misjonarzom św. Wincentego a Paulo od 1933 w pracy mis. pomagały szarytki, których do 1939 wyjechało do Cli. 8; najwięcej sióstr skierowały do Ch. franciszkanki misjonarki Maryi (32), które 1910-49 pracowały w 11 placówkach (m.in. Harbin, Hankou, Pekin).
Przez krótki czas w latach międzywojennych działali w Ch. misjonarze z in. zakonów, np. marianów i salwatorianów, oraz nieliczni księża diecezjalni (m.in. A. Eysymontt, W. Ostrowski, A. Leszczewicz).

Rozwijający się pod wpływem encyklik pap. (Rerum Ecclesiae z 28 II 1926) ruch mis. okazywał zainteresowanie misjami w Ch.; powstawały m.in. diec. Kola Przyjaciół Misji w Ch. (np. zał. 1931 w Chełmnie, kierowane przez Z. Tchorzewską); placówki mis. wspomagali katolicy świeccy, m.in. lekarka Jadwiga Stermecka (od 1929), która 1935 na prośbę bpów chiń. apelując do społeczeństwa pol., organizowała pomoc lekarską dla misji w Ch.

Z pocz. XX w. w Harbinie (pn.-wsch. Ch.) wytworzył się ośrodek pol., liczący 3000-4000 Polaków; zbudowano tu kościół, rozwinięto szkolnictwo polonijne oraz wydawano jedyny w języku pol. w Ch. „Tygodnik Polski" (1922-39) z miesięcznym dodatkiem „Daleki Wschód" (od 1925); nadto prowadzono duszpasterstwo par. dla ok. 1000 Chińczyków. Poza Harbinem prowadzono duszpasterstwo pol. w skupiskach polonijnych w Szanghaju i Tiencinie.

 

E, Hue, Le christianisme en Ch.. en Tartaric et au Thibet I-1V, P 1857; P. Boell, Le protectorat des missions catholiques en Ch. et la politique de la ¡ ranee en Extrême-Orient, P 1899; A. Launay, Histoire des missions de ta Ch. Mission du Kouang-si, P 1903; B. Wolfersten, The Catholic Church in Ch. from 1860 lo ¡907, Lo 1909; L. Kcrvyn, Méthode de l'apostolat moderne en Ch., Hongkong 1911; P. Schlager, Mongolen-fahrten der Franziskaner im XIII. Jahrhundert, Tr 1911; H. Bosmans, Ferdinand Verbiest, directeur de l'observatoire de Peking (¡623-¡688), Lv 1912; J. de la Serviere, Histoire de la mission de Kiangnan I-II, Zikawei 1914; O. Maas, Carlas de Ch. Documentos inéditos sobre misiones del siglo XVH I-ÍÍ, Se 1917; A. Launay, Histoire de lo mission ile Siam (¡662-¡8¡¡¡. Documents historiques l-II, P 1920; A. Huonder, Der chinesische Ritenstreit, Aa 1921; W. Oehler, Die Taiping-Bewegung. Geschichte eines chinesich-chrisllichen Gottesreiches, Gü 1923; A. Thomas, Histoire de la mission de Pékin. Depuis l'arrivée des lazaristes jusqu'à la révolte des boxers l-Ii, P 1923-25; J. de la Serviere, Les anciennes missions de la Compagnie de Jésus en Ch., Szanghai 1924; O. Mass, Die Wiederöffnung der Franziskanermission in Ch. in der Neuzeit, Mr 1925; Cz. Bogdalski, Misje polskich oo. bernardynów, MK 45 (1926) 495-498; B. Biermann. Die Anfänge der neueren Dominikanernüssion in Ch., Mr 1927; Pastor XV 284-354; J. Brucker, Dl hC II 2364-2391 ; J. de Ghellinck, Jean de Monte Corvino OFM, missionnaire et premier archevêque de Pékin (¡294-1328), RHM 5 (1928) 506-544; M. KomrofT, Contem-potaries of Marco Polo [...] William of Rubruck, [...] John of Pian de Carpini [...] Friar Odoric, NY 1929; Sinica franciscana l-V, Q 1929-54; A.C. Moule, Christians in Ch. before the Year ¡550, NY 1930; W u Chao Kwang, The International Aspect of the Missionary Movement in Ch., Bal 1930; C. Costantini, Contra spem in spent. Le drame actuel des missions en Ch., Bru 1931 ; A. Majchrzak, Polscy misjonarze w Ch. dawniej i dziś, AMis 3 (1931) 230-238; P. Schmitz, Die Missionäre unter chinesischer Gerichtsbarkeit, Md 1931 ; H. Mairod, Odoric de Pordenone, P 1932; Les missions catholiques en Ch., Malakoll' 1932; L. Pfister, Notices biographiques et bibliographiques sur les jésuites de l'ancienne mission de Ch. 1552-¡773 1-11, Szanghai 1932-34; T. Wieczorek, l'olscy salezjanie na Dalekim Wschodzie, MK 51 (1932) 347-348; K. Kapi-tańczyk. Udział Polski w dziele misyjnym. Szkic historyczny, Pz 1933 (passim); O.A. Lutterbeck, Franciskaansche missiereizen in de XIIIe en XIVe eeuw, Lv 1933; A. Olichon, Aux origines du clergé chinois. Le prêtre André Ly, missionnaire au Se-lchoan (1692-1775), P 1933; R. le Roux, La situation légale du christianisme en Ch. avant les traités, RHM 10(1933) 207-237; A. Väth, Johann A. Schall von Bell SJ. Missionar in Ch., kaiserlicher Astronom und Ratgeber am Hofe von Peking ¡592-¡666, Kö 1933; F. Wieter, Das Ringen des Evangeliums um die Seele Chinas, Gü 1933; P.M. d'Elia, The Catholic Missions in Ch., Szanghai 1934; B. Gubbels, Trois siècles d'apostolat. Histoire du catholicisme au Hukwang depuis les origines ¡587 jusqu'à ¡870, P 1934; R. le Roux, La mission Lagrenè en Ch. Le traité de Whampoa et ses annexes (1844-46), RHM 11 (1934) 52-81; tenże. Les effets du traité de Lagrené (¡844-58), RHM 11 (1934) 367-383; A. Duscheck, Werden und Wirken eines österreichischen Ch.-Missionärs, W 1935; A.CM. Hubrecht, Les origines de clergé indigène en Ch., Pékin 1935; Pirożyński (passim); J. van den Brandt, Les lazaristes en Ch. 1697-1935. Notes biographiques recueillies et mises à jour, Peiping 1936: H. Bernard, Le père M. Ricci et la société chinoise de son temps (¡552¡6lü lII, Tientsin 1937; T. Kubina, Polski apostoł lekarz w Ch. ks. dr Wacław Szuniewicz. Wwa 1937; M. Pirożyński, Zakony męskie w Polsce, Lb 1937 (passim); H. Josson, L. Willeart, Correspondance de F. Verbiest de la Compagnie de Jésus (1623-1698), Bru 1938; Nowa polska placówka misyjna na Dalekim Wschodzie, MK 57 (1938) 211-213; Polskie siostry urszulanki w Charbinie, MK 57 (1938) 323-325; A.C.M. Hubrecht, La mission de Pékin et les lazaristes, Pékin 1939; A. Krzesiński, Problem misji katolickich na Dalekim Wschodzie, Pz 1939 (passim); O. Maas, Die Franziskaner im Reiche der Mitte. Ein Überblick über die Franziskanermissionen in Ch. vom Mittelalter bis zur Gegenwart, W 1939; P.M. Teixeira, Macau e a Su Diocese I-III, Macau 1940; Fonti Riccia-ne. Documenti originali concernenti M. Ricci e la storia delle prime relazioni tra l'Europa e la Cina I-IV, R 1942-50; X. Bürkler, Die Sonn- und Festtagsfeier in der katholischen Chinamission, R 1942; A.H. Rowbothan, Missionary and Mandarin. The Jesuits at the Court of Ch., Be 1942; A. Chatelet, Jean Gabriel Perboyre de la Congrégation de la Mission (lazaristes) martyr, P 1943; J.M. González, Biografia del primer obispo Ch. Fr. Gregorio López OP, Manila 1946 ; F.A. Plattner, Jesuiten zur See der Weg nach Asien, 2 1946, Ei 19552 (Gdy Europa szukała Azji, Kr 1975); J. Legrand, Apostolat intellectuel en Ch., Lv 1947; L. Levaux, Le père Lebbe, apôtre de la Ch. moderne 1877-1940, Bru 1948; B. Wille-ke, Imperial Government and Catholic Missions in Ch. during the Years 1784--1785, NY 1948; P. Hsiang, The Catholic Mission in Ch. during the Middle Ages, Wa 1949; M. Collins, Marco Po/o, Lo 1950; P.M. d'Elia, Sunto storico dell'attività della Chiesa cattolica in Cina, SMis 6 (1951) 3-68; R. Primon, L'atteggiamento della Congregazione di Propaganda Fide nello scisma di Pechino, Aa 1951 ; J.M. Gonzalez, Misiones domenicane^ en Ch. I-1V, Ma 1952-60; M. Mathias, The Constitution and Supreme Administration oj~ Regional Seminaries subject to the Sacred Congregation for the Propagation of the Faith in Ch., Wa 1952; R. Greene, Calvary in Ch., NY 1954; D. Hyde, F. Dufay, Red Star versus the Cross, Lo 1954; J. Bettray, Die Akkomodationsmethode des Pater M. Ricci in Ch., R 1955; Ch. Dawson, The Mongol Mission, Lo 1955; J. Leclerca, Vie de père Lebbe. Le tonnerre qui chante au loin, P 1955; J. Schutte, Die katholische Cii. — mission im Spiegel der rotchinesischen Presse, Mr 1957; A. Abad, Misioneros franciscanos en Ch. (siglo XVIII), MHis 15 (1958) 5-55, 129-167; H. Hintringer, Gräber am Siingar. Ein Beitrag zur Geschichte der Kapuzinermission von Kiamusze, Zillertal 1958; F. Margiotti, // cattolicismo nello Shansi dalle origini al 1738, R 1958; G. Mensaert, Les franciscains au service de la Propagande dans la province de Pékin 1705-1785, AFrH 51 (1958) 161-200, 273-311 ; E. Cary-Elewes, La Ch. et la croix. Essai d'histoire missionnaire, P 1959; J. Dchergne, La Ch. Centrale vers 1700. Etude de géographie missionnaire, AHSJ 28 (1959) 289-330, 30(1961) 307-366, 36 (1967) 32-71, 221-246; A. Cassini, l diciassette di Hengyang, Genova 1961; P. Maleddu, Lu pagoda diroccata. Mi 1961; L. Wei Tsing-Sing, La politique missionnaire de la France en Ch. (1842-1856), P 1961; F. Bontinck, La lutte autour de tu liturgie chinoise aux XVIIe et XVIIIe siècles, Lv 1962; G.H. Dunne, Generation of Giants. The Story of the Jesuits in Ch. in the Last Decades of the Ming Dynasty, Lo 1962; E. Dupeyrat, Dc Gengis-Khan à la Ch. populaire. Sept cents ans d'histoire franciscaine XIIIe — XXe siècles, P 1962; T. Spimpolo, La missioni di Hankow dalle origini a! 1953, Chiampo 1962 ; T. Hang, Die katholische Kirche im chinesischen Raum. Geschichte und Gegenwart, Mn 1963; J. Krahl, Ch. Missions in Crisis. Bishop Laimbeckhoven and His Times 1738-1787, R 1964; J. Leclercq, Pater Vincent Lebbe der Apostel des modernen Ch., W 1965; L. Wei-Tsing-Sing, Le Saint-Siège, la France et la Ch. sous le pontificat de Léon XIII, Le problème de rétablissement d'une nonciature à Pékin et l'affaire du Pei-t'ang 1880-1886, NZM 21 (1965) 18-36,81-101,184-212; P.A. Cohen, Ch. and Christianity. The Missionary Movement and the Growth oj' Chinese Antiforeignism 1860-1870, Ca 1967; L. Wei-Tsing-Sing, Le Saint-Siège et la Ch. de Pie IX à nos jours, P 1968; M. Übelhör, Hsu Kuang-chi (¡562-1633) und seine Einstellung zum Christentum, H 1969; W. Urban, Akcja misyjna Kościoła kat. w Polsce, Tysiąclecie I 585-635; F.W. Price, DWM 100-106; J. van Hecken, Documentatie betreffende de missiegeschiedenis van Oost-Mongol'w, Bisdom Je-Ho-Esh I-VIU, Lv 1971-73; P. Gheddo, Dove va la Cina, Mi 1972; J. Dehergne, Repertoire des jésuites de Ch., de 1552 à 1800, R 1973; F. Marigioltì, La Cina, ginepraio di quest'ini secolari, PFM 1 2, 597639; J. Miciula, Udział polskich sióstr franciszkanek Maryi w dziele misyjnym Kościoła na tle rozwoju i zaangażowania misjonarskiego całego zgromadzenia, Wwa 1974 (mpsBATK); S. Markiewicz, Kościół rzymskokatolicki a państwa socjalistyczne, Wwa 1974, 257-291; P. Tchao-Yun-Koen, DIP II 1021-1028; M. Wojciechowicz, Placówka wschodnia w Harbinie, w: Marianie 1673-1973, R 1975, 244-268; T. Chodzidlo, Misje katolickie, w: Wkład Polaków do kultury świata, Lb 1976, 831-840 (passim); J. Misiurek, Z dziejów duszpasterstwa polonijnego w Harbinie, w: Studia polonijne, Lb 1976-78, I 189-198, II 307-326; L. Triviere, Mao Tse-tung i chrześcijanie w Ch., ChS 8 (1976) z. 2, 71-90; Werbiści w służbie misji. W stulecie istnienia Zgromadzenia Słowa Bożego (1875--1975), Pieniężno 1976, 98-105 i passim; W. Woźniakowski, Polonia chińska w fatach 1897-1949 i jej życie kulturalno-literackie, Przegląd Polonijny 2 (1976) i.. \, 97-109, z. 2, 53-62; M.Ï. Bergeron, Le christianisme en Ch. Approches et stratégies, Ly 1977; Ch. i Kościół, Novum 18(1977) z. 7-8, 119-133; M. Chu, The New Ch. A Catholic Réponse, NY 1977; R. Laurentin, Ch. et le christianisme. Après les occasions manquees, P 1977; A. Lazzarotto, Cina. Im vera Chiesa del silenzio. Mondo e missione 106(1977) 161188; H. Waldenfels, Das neue Ch. nach Maos Tod und das Christentum, SdZ 195(1977) 253-265.

Podobne prace

Do góry