Ocena brak

CHEŁMIŃSKA DIECEZJA - ORGANIZACJA TERYTORIALNA

Autor /Kiry Dodano /25.07.2012

1. GraniceDekret legata Wilhelma z Modeny z 1243 wyznaczył granice d.ch. wzdłuż linii Wisły, Drwęcy i Osy wraz z ziemią lubawską; 1289 do diec. płockiej włączono par. Orzechowo, a przed 1320-21 Krzyżacy, mimo protestu bpa Ottona, oderwali od d.ch. ziemię sa-sińską wraz z 14 par. i wcielili ją do bpstwa pomezańskiego; ok. 1448 bpi chełmińscy rozciągnęli jurysdykcję kośc. w rejonie Wełcza i Łasina na pn. od Osy na 5 par. z diec. pomezańskiej.

W XVI w. na skutek protestantyzacji bpstwa pomezańskiego terytorium d.ch. powiększono; ponieważ pol. część tej diec. w woj. malborskim pozostała przy katolicyzmie, bp warm. M. Ferber zaproponował królowi Zygmuntowi I Staremu oddanie tych terenów bpom chełmińskim;

1533 bp J. Dantyszek przejął jurysdykcję kośc. wraz z tytułem bpa chełmińskiego i administratora pomezańskiego, podobnie jak poprzednio bp Kiełbasa po II pokoju toruńskim. Taki stan usankcjonował 1577 synod prymacjalny w Piotrkowie, potwierdzony przez pap. Grzegorza XIII (29 XII 1577), oraz pap. Klemens VIII bullą Cum Ecclesiae culmensis z 16 IV 1601; nie była to jednak inkorporacja, lecz tylko administracja (przetrwała do 1821);

diecezja została powiększona o 5 dekanatów (Dzierzgoń, Malbork, Nowy Staw, Sztum, Żuławy) oraz 70 parafii i filii; bpi chełmińscy nosili do 1763 tytuł „chełmińskich i pomezańskich"; łącznie z administracją pomezańską d.ch. obejmowała 6700 km2.

W ramach reorganizacji Kościoła kat. na ziemiach pol. po Kongresie Wiedeńskim pap. Pius VII bullą De salute animarum z 1821 dostosował granice d.ch. do polit, granic zaboru prus.; przeniósł jej stolicę do Pelplina, ale pozostawił nazwę „chełmińska" ;

włączył do niej archidiakonat porn. z 9 dekanatami (Gdańsk, Gniew, Lębork, Mirachowo, Nowe, Puck, Starogard Gd., Świecie, Tczew) i z 130 placówkami duszpast., dekanat Fordon z 9 par. z archidiakonatu kruszwickiego w diecezji włocł., 3 dekanaty (Człuchów, Tuchola, Więcbork) i 31 par. z archidiakonatu kamieńskiego w archidiecezji gnieźn. oraz dekanat Górzno z 6 par. i par. Białuty z diec. płockiej; z diec. pomezańskiej pozostawił 11 par. w rejonie Łasina i Nowego Miasta Lubawskiego, a pozostałe 5 dekanatów z 30 par. włączył do diec. warmińskiej.

Kongregacja konsystorialna dekretami z 1854 i 1859 ustaliła granicę d.ch. w diasporze pomezańskiej, a dokładne wytyczenie zach. granic diec. w sąsiedztwie z delegaturą apost. Pomorza i Brandenburgii nastąpiło 1899-1906. Pap. Pius XI bullą -> Vixdum Poloniae unitas z 1925 zacieśnił granice d.ch. do polit, granic Polski;

dekanaty Człuchów, Lębork i Złotów wraz z 25 par. przyłączono do administracji w Tucznie, 2 dekanaty gdańskie z 22 par. do diec. gdańskiej oraz dekanat pomezański z 11 parafiami do diec. warmińskiej; terytorium d.ch. obejmuje 16 582 km2.

2. Oficjalaty i archidiakonaty — Pierwsza wzmianka o urzędzie oficjała pochodzi z 1320 (1340 piastował go Jan Ritter), a o urzędzie wik. generalnego z 1378; od XV w. do 1918 urzędy te spoczywały w jednym ręku; od poł. XVII w. pełnili je zwykle bpi pomocniczy.

Po przyłączeniu części diec. pomezańskiej bpi chełmińscy utworzyli w XVI w. w Malborku oficjalat dla Pomezanii, początkowo okręgowy, a 1601-1821 generalny; po powiększeniu diec. 1821 bp Mathy utworzył oficjalat i wikariat gen. dla całej diec. w Pelplinie (1824), a diec. podzielił na 4 komisariaty biskupie w miejsce dawnych oficjalatów okręgowych (Chełmno, Gdańsk, Kamień Krajeński, Pelplin);

1924 w miejsce komisariatu gdańskiego bp Rosentreter utworzył komisariat w Wejherowie; 1937 bp Okoniewski z podziału komisariatu chełmińskiego utworzył nowy w Lubawie. Podział diec. na 5 komisariatów (1939-45 istniało ich 17) zachowano.

Urząd archidiakona chełmińskiego, istniejący prawdopodobnie w XIII w. (dokument bpa Henryka z 1254), zanikł; utworzył go ponownie 1650 bp Leszczyński, dając mu pierwszą godność prałacką w kapitule katedralnej; 1730 bp Kretkowski utworzył archidiakonat pomezański, wyznaczając mu szóstą godność w kapitule; jurysdykcja archidiakona chełmińskiego rozciągała się wg synodu z 1745 na całą d.ch., pomezańskiego zaś na administrację pomezańską; oba urzędy zanikły 1780-1804.

3. Dekanaty — Organizacja dekanalna, oparta do XVIII w. na archiprezbiteratach, istniała w d.ch. przed 1438 (por. synod z 1438); 1445 występuje ich 8 (Brodnica, Chełmno, Chełmża, Golub, Łasin, Radzyń Chełmiński, Toruń, Wąbrzeźno); prawdopodobnie istniały wówczas także w Grudziądzu, Lubawie i Lidzbarku k. Działdowa; przed 1597 utworzono archiprezbi-terat w Nowym Mieście Lubawskim. Po przyłączeniu administracji pomezańskiej liczba ich wzrosła do 17 i utrzymała się do 1821.

Po powiększeniu d.ch. i jej reorganizacji (1824) było 26 dekanatów; nowo przyłączone i zorganizowane to: Człuchów, Fordon, Gdańsk, Gniew, Górzno, Kamień Krajeński, Lębork, Mirachowo, Nowe, Puck, Starogard Gd., Świecie, Tczew, Tuchola (odpadły: Dzierzgoń, Malbork, Nowy Staw, Sztum i Żuławy), dekanat w Grudziądzu został zniesiony; 1861 powstał dekanat Pomezania, po 1870 Gdańsk II, 1922 Chojnice i Żukowo; 1926-39 Bierzgłowo, Czersk, Gdynia, Grudziądz, Kartuzy, Kościerzyna, Osiek, Wejherowo, 1959 Gdynia II i 1961 dek. zaborski.

4. Parafie — Sieć par. zaczęła się formować przed powstaniem diec. (wg dokumentu z 1243 Prusacy niszczyli osady chrzęść); liczba par. w XIII w. była mała (1308 — 32 par.); pełna sieć par. wykształciła się w XIV w. i przed 1400 były 122 parafie. Fundowali je książęta, bpi, szlachta i — w nielicznych wypadkach — Krzyżacy. W okresie wojen polsko-krzyżac-kich w XV w. i na skutek reformacji w XVI w. wiele par. zanikło lub przeszło w ręce protestantów, np. 1597 w d.ch. było ich 111, a w administracji pomezańskiej — 70.

Synod z 1641 podał, że d.ch. liczyła 128 par., z których 15 nie funkcjonowało, a 21 zredukowano do rzędu kościołów filialnych; w administracji pomezańskiej były 54 par., z których 13 nie funkcjonowało (zanikły), a 9 było filiami; do 1772 powstało zaledwie kilka parafii, natomiast dość dużo kaplic mszalnych; Tabella dioe-cesis culmensis et mariaeburgensis z 1773 wymienia 91 par., 39 filii i 36 kaplic mszalnych; w administracji pomezańskiej — 34 par., 22 filie i 7 kaplic mszalnych.

Rozbudowa sieci par. nastąpiła w 2. poł. XIX i w XX w., zwł. w diasporze pomezańskiej; par. fundowali najczęściej właściciele ziemscy przy współudziale wiernych i bpa oraz finansowej pomocy Tow. św. Bonifacego i Wojciecha.

W 1824 d.ch. liczyła 215 par., 1873 — 250 par., 92 filie i 25 kaplic mszalnych; 1919 - 305 par.; 1939 — 333 par., 32 filie i 110 kaplic mszalnych. Największe zasługi w rozbudowie sieci par. położyli bpi J.N. Marwicz, S.W. Okoniewski (ponad 90 nowych par.) oraz K.J. Kowalski (23 par. i 80 placówek duszpast.). Parafie okresu międzywojennego i powojennego powstały dzięki ofiarności wiernych.

5. Miejsca pielgrzymkowe — W granicach d.ch. 1928 było 51 miejsc pielgrzymkowych, w tym 32 maryjne, 12 Przemienienia Pańskiego i Ukrzyżowanego Chrystusa, 7 św. Walentego, Barbary, Józefa i Huberta. Z sanktuariów maryjnych 7 ma obrazy słynące łaskami lub figury NMP, których kult sięga okresu XV-XVII stulecia; uroczyście ukoronowane 1937 w Swarzewie (k. Pucka), 1966 w Sianowie i Byszewie, 1967 w Toru-niu-Bielanach, 1968 w Piasecznie k. Gniewa, 1969 w Lubawie--Lipach, 1972 w Rywałdzie Królewskim.

Do miejsc pątniczych w d.ch. należą nadto kalwarie w Wejherowie z 1649-55, fundacji Jakuba Wejhera, z 26 kaplicami (popularna wśród Kaszubów i mieszkańców Wybrzeża), oraz w Wielu k. Czerska,zbudowana 1916-24 przez ks. J. Szydzika.z 16 kaplicami.

Podobne prace

Do góry