Ocena brak

CAŁOŚĆ

Autor /PudensLoL Dodano /17.07.2012

Zespół, postać, struktura (w przeciwstawieniu
do części, różnorodności, bezkształtnej masy), w sensie formalnym
— niesamodzielna cecha abstrakcyjna, zespół powiązanych
z sobą momentów formalnych; w sensie przedmiotowym —
zespolony układ elementów tworzący pełną jedność (całości
zasada); jest czymś więcej niż sumą lub zwykłym zgromadzeniem
elementów (-» postaci psychologia).

1. S t r u k t u r a — W nauce ukształtowały się 2 koncepcje c:
mechaniczno-cybernetyczna (c. nie jest czymś więcej niż
sumą części) — charakterystyczna dla nauk fizykalnych, ujmująca
c. jako jeden przedmiot odrębny od zwykłego zbioru
składników; istnieje w niej spójnia między elementami ją konstytuującymi;
każdy jej składnik ma wyznaczone własne zadania
i szczególne znaczenie, a elementy zarówno pod względem
ilościowym, jak i jakościowym są wzajemnie od siebie zależne;

s t r u k t u r a l n o - f u n k c j o n a l n a — związana z naukami biol.,
przyjmująca, że c. jest czymś więcej niż sumą części, stąd obok
wymienionych właściwości wskazuje się jeszcze na dodatkowe
jej przymioty: c. ma własne „wnętrze" (niezależność od otoczenia),
odgranicza się od swego otoczenia, jest bowiem ekskluzywna,
a części jej są wzajemnie ściśle do siebie przystosowane
(dają jedność); odznacza się ekonomicznością, wewn. celowością
i planowością, jednością występowania i działania; elementy
jej tracą właściwości, otrzymując nowe.

C. można analizować:

° ze względu na elementy — uwzględniając
ich naturę (c. fizyczna, c. biologiczna, c. psychiczna oraz c.
społeczna), rodzaj (c. jednorodna, c. różnorodna), określoność
(c. o członach wyraźnych, c. o członach niewyraźnych), zgodność
(c. harmoniczna, c. nieharmoniczna), powiązanie (c. wiążąca
swe elementy w sposób całkowity i wszechstronny lub łącząca
je pod pewnym względem), przynależność (c. zawierająca w sobie
tylko i tylko jej właściwe elementy, c , której elementy stanowią
składniki innej całości);

° ze względu na stopień i rodzaj relacji
między elementami — c. zewnętrzna (pomiędzy składnikami
zachodzi tylko związek zewn.), c. wewnętrzna (elementy są połączone
również relacjami wewn.);

° ze względu na złożoność
c. prosta (atom, pierwiastek), c. zorganizowana (organizm).

2. W f i l o z o f i i —W starożytności interesowano się c. w aspekcie
genetycznym. Wg Demokryta z Abdery c , którą wyznaczają
elementy, jest prostą sumą rzeczy i procesów elementarnych;
wg Parmenidesa, Anaksagorasa rozum, duch porządkuje
elementy w e ; wg Platona funkcję tę spełnia idea; Arystoteles
zaś genezę c. tłumaczył formą, entelechia, duszą, celowością
wewn., a Plotyn z kolei teorią -> emanacji.

W średniowieczu zagadnienie c. rozszerzono o badanie relacji
pomiędzy c. a elementami ją konstytuującymi. Dominowały 2
ujęcia:

° rzeczywistość składa się z konkretnych materialnych
bytów, których elementami są -> forma i materia substancjalna
i nie ma czynnika różniczkującego akt c. (formae totius),
albowiem forma substancjalna aktualizuje materię pierwszą
i wystarcza do zaistnienia c. bytu, jednolitego treściowo, istotowo,
który równocześnie ma realną możność przyjęcia istnienia,
dzięki czemu jest „wykończoną całościowością" (pogląd
Tomasza z Akwinu i tomistów);

° c. jako byt różni się jakimś
elementem od formy i materii razem wziętych, albowiem forma
i materia wzięte łącznie nie są jednością, lecz tylko trwają w zjednoczeniu;
konkretnej c. przysługuje jedność, która jest czymś
więcej niż zjednoczenie; forma i materia są łącznie przyczyną c,
która jako skutek różni się od przyczyn (Duns Szkot i szkotyści).
W czasach nowoż. wysunięto zagadnienie odrębności właściwości
c. względem elementów, które ją stanowią.

Problem ten
był przedmiotem wielu teorii: „jakości kształtu" (Ch. Ehrenfels,
H. Cornelius), momentu figuralnego (E. Husserl), osobnych wrażeń
c. i kształtu (P. Ackerknecht, F. Schumann), superiorów
(A. Meinong, A. Höfler), asoejaejonizmu (H. Bergson, berlińska
szkoła psychologów); powstały również teorie negujące istnienie c , przyjmujące jedynie realność elementów lub prostych
ich zbiorów.

3. W n a u k a c h przyrodniczych — W przyrodoznawstwie
badania rozwijają się w nast. kierunkach:

° rozkładania c. na
części coraz mniejsze i coraz niższego rzędu (analiza kawałkująca);

° wnioskowania o c. z analizy poszczególnych części
wg zasady, że są one częściami jedynie w stosunku do c , a nie
same w sobie;

° działania c. nie można w pełni wyjaśnić przez
czynności części wyizolowanych;

° nie można w pełni zrozumieć
części, pojedynczego procesu złożonej c , izolując ją od
struktury i czynności c.

Rezultatem tych badań jest m.in. wykrycie współzależności
elementów (czyli części) w stosunku do c , c. podrzędnych do
c. nadrzędnych, co pozwala na ustalenie hierarchicznego układu
wszechświata, w którym wyjątkowe miejsce zajmują organizmy
(c. czynnościowa, zindywidualizowana, wyodrębniona z otoczenia,
zdolna do samodzielnego życia i rozwoju o podporządkowanych
i dostosowanych częściach do potrzeb i zadań a).

Istnienie c. w organizmach jest nadal przedmiotem badań nauk. ;
prawidłowość rozwoju tej c. (zwł. sposób jej kształtowania) nie
została dostatecznie zbadana.

Różne kierunki filoz.-przyr. wysuwają właściwe im interpretacje:

° -» mechanicyzm przyjmuje, że c. jest tylko sumą części,
a życie zestawem czynności poszczególnych narządów i tkanek;

° neowitalizm (witalizm) akceptuje pogląd, że organizm
jest c. sui generis, różni się od c. fizykochemicznych działaniem
czynnika niewidzialnego (vir Vitalis, entelechia, élan
vital), koordynującego, niestwierdzalnego za pomocą praw fizyki
i chemii;

° -» holizm, przyjmując całościowość organizmu,
głosi, że jest ona czymś więcej niż tylko relacją wewn., jest działaniem
niepoznawalnego i niematerialnego pola;

° -» emergentyzm
wyjaśnia c. immanentną „mocą", tkwiącą w strukturach
organizmu;

° organicyzm zaś przyjmuje, że c. powstaje
w okresie rozwoju i jest czymś immanentnym dla systemu
rozwijającego się;

° neofinalizm (-> finalizm, celowość
I) zaś widzi c. w realizacji zasady celowej działającej w organizmie;

° materializm dialektyczny uważa, że c. rozwija się
jednocześnie z pojawieniem się części, wraz ze złożonością organizacji,
a nie przy udziale czynnika dodatkowego;

° strukturalizm
głosi, że c. jest wypadkową stosunków między składnikami
(prawa strukturalne to prawa relacji i związków dynamicznych
między elementami).

4. W psychologii -> Postaci psychologia.

 

K. Borowski, Konspekt filozofii c, PF 33 (1930) 196-247; G. Bergmann,
Holism, Historicism and Emergence, PhS 11 (1944) 209-221 ; E.S. Russell, Directiveness of Organie Activities, C 1945; M. Wertheimer, Gestalt Theory, w: A Source Book of Gestalt Psychology, NY 1950, 2-28; T. Barth, Individualität und Allgemeinheit bei J. Duns Scotus, WiWei 16(1953) 112-141,191-213. 17(1954) 112-136, 18(1955) 192-216, 19(1956) 117-136, 20(1957) 106-119, 198-220; W. Büchel, Individualität und Wechselwirkung im Bereich des materiellen Sein, Schol 31 (1956) 1-30; Ganzheit und Individualität, PhJ 68 (1960) 343-360; J.J. Schmalhausen, Organizm kak celoje w tndiwidualnom i istoriczeskom razwitli, Mwa 1960 (Organizm jako całość, Wwa 1962); O. Lange. C. i rozwój w świetle cybernetyki, Wwa 1962; E. Nagel, Wholes, Sums and Organic Unities, w: Parts and Wholes, NY 1963, 90-170; L. Goetz, Ganzheit als wissenschaftliches Problem, ZPF 18 (1964) 427-439; M.A. Krąpiec, Metafizyka, Pz 1966 (passim).

Podobne prace

Do góry