Ocena brak

BYT

Autor /Jan_W Dodano /27.10.2012

 

BYT (nominalizacja czasownika 'być', utworzona analogicznie jak np. gr. to on od einai) gr. on; nłc. ens (choć takie nowotwo­ry łacińskie, jak ens i essentia cytuje już Se­neka, następnie też Kwintyllan); ang. being, entity; fr. retre; nm. Sein, Dasein, Seiendes

S. B. Linde pod słowem 'byt {das Seyn, das Daseyn, Yorhandenseyn, der Zustand des Genus) oprócz zasadniczego znaczenia: „bycie i stan bycia" podaje dwa szczegóło­we znaczenia ściślej filozoficzne: „1. eksystencja, bytność", „2. stan bycia, mienie się, kształt i sposób bytności", oraz dwa znaczenia potoczne jeszcze z języka staro­polskiego: „3. byt = dobry byt, wygodne życie, wygody życia, dobre mienie się", „4. byt, siedlisko, bycie gdzie, mieszka­nia". Pod słowem zaś 'bytność': „1. byt, bycie, eksystowanie, eksystencja", „2. jestestwo, istność".

Po raz pierwszy posłużył się tym termi­nem w ściślejszym jego znaczeniu Parmenides, używając go zarówno w postaci urzeczownikowionego imiesłowu to on (ściślej — w formie jońsko-poetyckiej — to eon), jak i w postaci urzeczownikowione­go bezokolicznika tó einai (czasem tylko einai), jak wreszcie w postaci urzeczownikowionej formy osobowej czasownika estin — to estin.

metaf. W filozofii klasycznej: wszystko to, co istnieje w jakikolwiek sposób („to, co" wyraża esencjalny aspekt bytu, „ist­nieje" — jego aspekt egzystencjalny). „Byt" jest pojęciem analogicznym {—) ana­logia /II/), gdyż oznacza rzeczy różne, lecz o proporcjonalnie wspólnej treści, tej mianowicie, że każda rzecz jest podmio­tem własnego istnienia. Przez byt rozumie się wszelką egzystencjalną realność, a za­tem i wielorakość (gdyż realność jest wie­loraka), wszelką odrębną i zarazem real­nie istniejącą całość danego tworzywa. Jest to dystrybutywne ujęcie bytu; jego ujęcie kolektywne dotyczy rzeczywistości jako spójnej całości nazywanej bytem, a uzy­skane w ten sposób pojęcie jest pojęciem najogólniejszym. Jako takie nie jest ono de­finiowalne, gdyż aby je zdefiniować, musielibyśmy się posłużyć pojęciem od niego ogólniejszym.

 

U Platona: to, co stanowi jakąkolwiek całość. U Arystotelesa: to, co jest określoną tre­ścią (zasadniczo > substancja /1 /). W neoplatonizmie: jedna z pierwszych hipostaz wyemanowanych z Jedni (-^ Jed­no /2/). U Augustyna i Awicenny: to, co niezmiermie trwa. W tomizmie: to, co realnie istnieje.

Byt jako byt jest właściwym przedmio­tem —> metafizyki (1), gdzie do jego poję­cia docłiodzi się przez -^ separację (tak u Tomasza z Akwinu). „Byt" jest pierw­szym i podstawowym pojęciem trans­cendentalnym, zawierającym in nucę tre­ści także innych pojęć transcendental­nych {—> transcendentalia 11,11), takich jak „rzecz", „jedno", „coś", „prawda", „dobro", „piękno". Ich zakresy pokry­wają się z zakresem pojęcia bytu, a two­rzenie tych pojęć czy raczej ich wypro­wadzanie z pojęcia bytu jest po prostu jego uwyraźnianiem. Może być ono rów­nież uszczegoławiane —> dzieje się tak wówczas, gdy bierze się pod uwagę kon­kretne sposoby istnienia, uzyskując w ten sposób metafizyczne pojęcia analogiczne lub pojęcia jednoznaczne, takie jak „sub­stancja", „przypadłość", „akt", „moż­ność", „istota", „istnienie", „przyczyna", „skutek" itp.

Rozróżnia się:

A) Byt realny {ens reale) — to, co istnieje realnie, co jest w swoim istnieniu i w swych własnościach niezależne od po­znającego podmiotu.

  1. Byt absolutny, byt przez się, byt nieuprzyczynowany — taki, który istnieje na mocy samej swojej istoty (syw.-> Bóg /I/); byt pochodny, byt uprzyczynowany — ta­ki, który otrzymał istnienie (byt stworzo­ny, stworzenie).

  2. Byt substancjalny, byt w sobie — syn.—> substancja (1); byt przypadłościo­wy, byt w czymś drugim — syn.^ przy­padłość (1).

 

  1. Byt aktualny, byt w akcie — zdeter­minowany i w pełni urzeczywistniony w swoim porządku; byt możnościowy (potencjalny), byt w możności — taki, któ­ry nie uzyskał jeszcze właściwej sobie de­terminacji, jakiej podlega.

  2. Byt konieczny (w swym istnieniu, w swej istocie, w swym działaniu, w swej prawdziwości); byt przygodny (w istnie­niu, w istocie, czyli naturze, w cechach przypadłościowych).

  3. Byt zupełny (jakaś całość); byt niezu­pełny (wewnętrzna zasada jakiegoś bytu lub też jego część albo władza).

  4. Byt bezwzględny (byt absolutny, sub­stancja, wszystko, co aktualne, czyli istniejące); byt względny (relatywny wobec istnienia i swych przyczyn zewnętrz­nych, wobec podmiotu inherencji, wobec innych części samego siebie, wobec innych bytów skończonych, wobec umy­słu jako poznawalny, wobec woli i pożądania).

  5. Byt prosty; byt złożony.

8.  Byt nieożywiony; byt ożywiony.

B) Byt myślny (ens rationis), byt lo­giczny — taki, który może istnieć tylko jako przedmiot myśli, lecz nie ma moż­ności istnienia realnego (negacja, brak, sprzeczność, niemożliwość, stosunek lo­giczny, abstrakcje i powszechniki w sta­nie odbicia, wypowiedzenia sądów błęd­nych).

Powyższe rozróżnienia (A-B) dotyczą ujęcia bytu w statycznym aspekcie świata przedmiotowego (m. in. Platon, Arystote­les, Tomasz z Akwinu), w przeciwstawie­niu do jego ujęcia w aspekcie dynamicz­nym (m. in. G. W. F. Hegel, A. N. Whitehead, P. Teilhard De Chardin), gdzie się przyjmuje rozwój bytu podległego ewolu­cji, traktowanej jako czynnik twórczy. Pierwsze ujęcie zgodne jest z podstawo­wym i pierwotnym dla pojęcia bytu zna­czeniem jego macierzystego czasownika -^ 'być'; ujęcie ewolucjonistyczne opiera się na wtórnym dla tego pojęcia, aczkolwiek również należącym do jego tradycyj­nej definicji („to, co jest lub być może"), znaczeniu czasownika 'stawać się'.

Ponadto wyróżnia się:

C) Byt intencjonalny {ens intentionale, esse intentionale) — byt jakiegoś przedmiotu jako przedmiotu poznane­go, a więc to, co istnieje w oderwaniu od przysługującego mu z natury podłoża. Byt intencjonalny może obejmować: wszy­stko, co jest realne; wszystko, co jest czy­sto możliwe i należy do przyszłości; wszystko, co jest nierealne, czyli czysto logiczne.

Byt czysto intencjonalny — taki, który istnieje jedynie jako korelat pewnych aktów świadomości, który nie ma żadnych własnych kwalifikacji, a wszystko, co go określa, przysługuje mu tylko na mocy intencji aktów świadomo­ści. Według R. Ingardena czysto intencjo­nalny sposób istnienia charakteryzuje się niesamoistnością, pochodnością, aktual­nością.

D) Byt idealny (ens ideale) — to, co istnieje idealnie (—>idea III), sposób ist­nienia przysługujący ideom. Według Pla­tona byt idealny istniejąc obiektywnie, sta­nowi odrębny porządek substancjalny, niezależny od poznającego podmiotu, po-zaczasowy, pozaświatowy i niezmienny. Według R. Ingardena idealny sposób ist­nienia charakteryzuje się pierwotnością, samoistnością, nieaktualnością. Według E. Husserla byt idealny nie jest ani realny, ani nierealny, lecz irrealny. Istnieje on obiektywnie (tzn. niezależnie od poznają­cej świadomości), aczkolwiek nie substan­cjalnie, jako coś dostępnego ludzkim my­ślom, co jednak pozostaje tym, czym jest, niezależnie od istnienia samych aktów myślowych oraz myślących osób; tak ujęty byt idealny nie daje się umiejscowić ani w umyśle ludzkim, ani w umyśle boskim, ani w świecie, ani poza światem (jak u Pla­tona, u którego — według Husserla — byt idealny został zhipostazowany). W tomizmie nie przyjmuje się istnienia bytu ide­alnego. Byt jest wyjaśniany przez tzw. pierwsze zasady (^ zasada) — racje osta­teczne i najogólniejsze, będące wynikiem filozoficznego opracowania ontycznych racji bezpośrednich, czyli takich, które w jakikolwiek sposób warunkują byt (—> racja Ul). Oprócz zasady —> tożsamo­ści (3) (,,każdy byt jest tym, czym jest") i jej pochodnych: zasady -^ /nie-/sprzeczno­ści (2) („żaden byt nie jest niebytem") oraz zasady wyłączonego środka (,/pomiędzy bytem a niebytem nie ma niczego trzecie­go"), zalicza się do nich: zasadę racji do­statecznej, czyli zasadę racji bytu („to, bez czego dany byt nie jest tym, czym jest"), i jej pochodne: zasadę przyczynowości („wszystko, co się staje, ma swoją przyczy­nę"), zasadę substancjalności („wszelka zmiana zakłada coś, co się zmienia"), zasa­dę celowości („wszystko, co działa, działa dla jakiegoś celu").

 

Podobne prace

Do góry