Ocena brak

BUŁGARIA, Bułgarska Republika Ludowa, Narodna Republika Byłgarija

Autor /Salwin0x0 Dodano /16.07.2012

Państwo demokracji lud. we wsch. części Płw. Bałkańskiego; zajmuje 110 928 km2 i liczy 8,6 min mieszk.;
88 % ludności stanowią Bułgarzy, 6 % Turcy, 2,5 % Macedończycy,
2% Cyganie, 1,5% Rosjanie, Grecy, Rumuni i in. (1973).

I. DZIEJE CHRZEŚCIJAŃSTWA

1. Starożytność. — Pod
koniec I w. prz.Chr. terytorium B., podbite przez Rzymian,
weszło w skład rzym. prow. Tracja i Mezja. Chrześcijaństwo
miało tu wyznawców już w I w.; rozwijało się powoli i dopiero
w III i IV w. objęło szerokie warstwy ludności, a język najliczniejszego
plemienia trackiego, Bessów, stał się nawet językiem
liturg.; powstała gęsta sieć gmin chrzęść, zarządzanych
przez bpów, utworzono metropolie kośc, z których najważniejsza
miała stolicę w Śardyce (Sofia).

Za ces. Dioklecjana
dotknęły chrześcijan masowe prześladowania, np. w Durostorum
(Silistra) poniósł śmierć późniejszy patron miasta św. Dazjusz.
Od końca IV w. B. była terenem wielokrotnych najazdów
Wizygotów, Hunów, Ostrogotów oraz plemion słow.; w poł.
VI w. osiedliły się tu słow. plemiona Siewierzan i Siedmiu
Rodów.

Ok. 679 doliną Dunaju wtargnęły do B. turecko-tatarskie
plemiona Protobułgarów pod wodzą Asparucha (681-702);
choć nieliczni, dzięki dobrej organizacji wojskowej, uzależnili
miejscową ludność słow. i utworzyli wspólne państwo. Najazdy
tych plemion zniszczyły tu chrześcijaństwo niemal całkowicie.

2. I i II Państwo Bułgarskie — W 681 Asparuch zawarł
traktat pokojowy z cesarzem bizant., który zalegalizował istnienie
państwa bułgarskiego; w VIII-IX w. toczyło ono częste
wojny z Bizancjum o wpływy i przewagę na Bałkanach. Klęska
B. 865-866 spowodowała, że chan Bułgarów Borys I, mimo
uprzedniego przymierza z królem Ludwikiem Niem., skierowanego
przeciw Bizancjum i Państwu Wielkomorawskiemu, nawiązał
układy z ces. bizant. Michałem III (842-867) w sprawie
przyjęcia chrztu; wkrótce przybyła do B. wyznaczona przez
patriarchę Focjusza misja gr.;

Borys I przyjął chrzest i imię
Michał 25 V 866 i przy pomocy gr. duchownych rozpoczął
systematyczną chrystianizację kraju. Aby osłabić gr. wpływy
kośc-polit., zwrócił się do pap. Mikołaja I (858-867) i Ludwika
Niem. z prośbą o misjonarzy zach.; przedstawił przy tym papieżowi
wątpliwości z zakresu życia rei., mor. i dyscypliny kościelnej.

Papież wysłał do B. delegację i udzielił odpowiedzi na
pytania króla (Responso ad consulta Bulgarorum). Ponieważ
pertraktacje z Rzymem o utworzenie niezależnego patriarchatu
B. nie dały rezultatu, Borys I Michał ponownie zwrócił się do
Bizancjum i otrzymał 869 od patriarchy pozwolenie na utworzenie
autokefalicznej metropolii bułgarskiej.

Przyjęcie chrztu
z Bizancjum i objęcie protektoratu kośc nad B. przez patriarchat
wsch. związały Kościół i kulturę bułg. ze wsch. chrześcijaństwem;
885-886 liczbę duchownych bizant. powiększyli uczniowie
Metodego (-» Cyryl i Metody), wypędzeni z Moraw, m.in.
Klemens z Ochrydy i Naum.

Za życia Borysa I Michała zaczęli
działać pierwsi bułg. pisarze kośc, m.in. -» Jan Egzarcha i -»
Konstantyn, bp Presławia, uczeń Metodego. Kościelno-państwowe
dążenia Borysa I Michała zrealizował jego syn, Symeon
Wielki (893-927), który 917 po zwycięstwie nad Bizancjum
ogłosił się carem, a synodowi w Presławiu polecił proklamować
abpa patriarchą.

Pierwsze państwo bułg. upadło 1018, podbite
przez ces. Bazylego II Bułgarobójcę, który 972 zajął wschodnią
B., a 1018 Macedonię. Patriarcha po zajęciu wschodniej
B. usunął się do Ochrydy, a 1020 został zdegradowany do rangi
autokefalicznego abpa, dzięki czemu w Kościele bułg. decydujący
wpływ zdobyli duchowni greccy.

Bułgarzy uwolnili się
1186 spod zależności Bizancjum, ustanawiając stolicę państwa
w Tyrnowie; car Kałojan (1197-1207) z rodu Asen w celuj
ugruntowania niezależności państw, i kośc. zwrócił się do pap.
Innocentego III z prośbą o uznanie swej godności cara i nadanie
tytułu patriarszego abpowi Tyrnowa;

papież przesłał mu 1204
koronę król., a abpowi nadał tytuł prymasa B. Decyzja ta, 1
choć w pełni nie zadowoliła króla, stała się podstawą kontak- I
tów z papieżem do 1235.

Do zerwania z Rzymem doszło za rządów cara Iwana Asena U
(1218-41), który 1235 związał się z bizantyjskim ces. Janem III Watatzesem (1222-54), zawierając z nim przymierze przeciw
łacinnikom. Z okazji zawarcia sojuszu patriarcha Konstantynopola
German II (1222-40) uznał abpa Tyrnowa Joachima za
patriarchę B. W 1371 B. rozpadła się na 2 oddzielne carstwa:
tyrnowskie i widińskie; duże trudności wewn. w życiu Kościoła
w B. wywołali -> bogomili, których ośrodkiem był Plowdiw;

radykalizm społ. przysporzył im wielu zwolenników wśród ludu,
dzięki czemu mimo represji władz świeckich przetrwali na Płw.
Bałkańskim do XVII w. Kiedy Turcy Osmańscy zdobyli 1393
Tyrnowo, wywieźli patriarchę Eutymiusza, a ludność przesiedlili
do Azji Mniejszej; zdobycie 1396 Widinia przez sułtana Bajazyta
I Błyskawicę (1389-1402) zakończyło podbój B.

3. Pod panowaniem tureckim — Wskutek nacisku władz
wielu chrześcijan przyjęło islam. Liczne cerkwie i klasztory zburzono
lub zamieniono na meczety (np. w XVI w. zniszczono
218 cerkwi i 33 klasztory położone między Kostenec a Stanimaką).
Turcy tolerowali inne wyznania, ściągając z Kościoła chrzęść,
wielkie sumy na rzecz skarbu. Władzę nad Kościołem B. przejęli
w części abpi Ochrydy, w części patriarcha gr. w Konstantynopolu,
który godność bpów nadawał za wysoką opłatą bogatym
Grekom;

utrzymywali oni w B. własny aparat finansowy,
ściągając z ludności opłaty i daniny dorównujące nieraz wysokością
sumom płaconym bezpośrednio władcom tur. ; dążyli do
hellenizacji Kościoła bułg. i zatarcia wszelkich śladów odrębności
nar.;

1767 udało się im znieść niezależność abpstwa
w Ochrydzie i poddać je pod władzę patriarchy Konstantynopola.
Obrońcami rodzimej kultury okazali się niżsi duchowni
pochodzenia bułg. oraz niektóre klasztory (m.in. Rilski Monastyr,
oraz Chilandar na Athosie), które tworzyły jakby autonomiczne
republiki zak., mniej zależne od Turków i Greków.

Duchowni gr. zniszczyli jednak wiele rpsów słow., a 1828 spalono
dawną bibliotekę patriarchów w Tyrnowie. W sprawach
wewn. kler gr. cieszył się autonomią i mógł dość swobodnie
prowadzić działalność duszpast. wśród wiernych. W tym okresie
za odmowę przyjęcia islamu spalono 1515 na stosie Georgiego,
młodego złotnika sofijskiego, a Nikołę 1555 ukamienowano,
1784 ścięto Jana Bułgara, a 1795 zasieczono Aurelię Ziuta
za odmowę poślubienia Turka; w B. czci się ich jako świętych.

Na przełomie XVIII i XIX w. zaczęło się budzić silne poczucie
odrębności nar. Bułgarów. Za prekursora odrodzenia
bułg. uważany jest mnich Paisij z Chilandaru na Athosie, który
napisał 1762 dzieło Istorija sławianobylgarska (Historia
słowiano-bułgarska); ciągle przepisywane, krążyło wśród ludności
i przez nawiązywanie do świetnej przeszłości budziło poczucie
narodowe.

Działalność patriotyczną kontynuowali uczniowie
Pajsija: mnich Spirydon, pisarz i historyk, oraz S.
Władisławow (Sofronij Wraczanski), który postawił sobie za cel
szerzenie oświaty nar. i zakładanie bułg. szkół.

W wyniku ich
działalności założono 1835 pierwszą bułg. szkołę średnią w Gaborowie,
a 1842 zaczęto wydawać pierwszą bułg. gazetę. Równocześnie
domagano się niezależności kośc, upatrując w niej
pierwszy krok do niezależności politycznej. Dzięki stanowczej
postawie Bułgarów patriarcha zgodził się 1848 na konsekrację
4 bpów bułg., m.in. przywódcy ruchu nar., mnicha Hilariona
(Stojanow Michajłowski Makariopolski, 1812-75).

Wobec dalszych
starań o niezależność kośc. rząd tur. po zabójstwie 4 bpów
pochodzenia gr. zezwolił 28 II 1870 na utworzenie niezależnego
Kościoła bułg., z egzarchą na czele, a w maju 1871 synod złożony
z członków rady tymczasowej Kościoła bułg. i 35 przedstawicieli
diecezji bułg. opracował statut egzarchatu. Rokowania
z patriarchą o zatwierdzenie statutu utknęły na martwym
punkcie z powodu sporu o przynależność diec. w Tracji i Macedonii.

Wówczas tzw. stronnictwo „młodych" zmusiło 5 11872
metropolitów bułg. do otwartego zerwania z patriarchą; 16 II
1872 wybrano pierwszego egzarchę, Antyma I; egzarchat wziął
w swe ręce m.in. kierownictwo szkół i podjął walkę z gr. propagandą
w Macedonii i Tracji, patriarcha zaś ekskomunikował
episkopat bułg. (dopiero 22 II 1945 Synod w Konstantynopolu
ekskomunikę anulował i uznał autokefalię Kościoła bułg.).

W 1616 Austria w wyniku traktatu pokojowego z Turcją uzyskała od sułtana m.in. dla Bułgarów swobodę wyznawania
religii kat. ; misje prowadzili franciszkanie z Bośni. Pierwsze par.
zakładali w miastach górniczych, głównie w Cziprowci, później
nawracali -» paulicjan na katolicyzm.

Wybitnym działaczem był
Piotr Parczewicz (1612-74), od 1656 abp Marcianopolis, który
m.in. posłował do króla pol. Władysława TV, by go zachęcić
do wojny o wyzwolenie Słowian bałk. spod niewoli tureckiej.
Ludność kat. w Cziprowci stanęła 1688 na czele powstania
antytur., po którego upadku część jej zbiegła na Wołoszczyznę;
dla niewielu ocalałych katolików erygowano 1758 wikariat apost.
Sofia-Płowdiw.

W okresie walki o niezależność Kościoła w B. zrodziła się
myśl nawiązania unii z Rzymem, której propagatorem był Dragan
Cankow, pisarz i dziennikarz, od 1855 wydawca unijnego
czasopisma „Bułgaria". Ruch unijny rozwijał się w 2 ośrodkach:
Konstantynopolu i Macedonii;

najpierw 1859 miasto Kukusz
(Kilkis) w Macedonii, a 1860 mieszkający w Konstantynopolu
Bułgarzy zwrócili się do pap. Piusa IX z prośbą o unię i własnego
bpa; papież konsekrował 1861 na bpa dla Bułgarów-unitów
Józefa Sokolskiego, którego uznał rząd tur.; wkrótce jednak,
wskutek intryg nieprzychylnych unii kół, został on porwany
i wywieziony do Rosji, gdzie 1879 zmarł;

jego następcą został
1865 Rafaił Popow, za którego rządów wzrosła liczba unitów,
a 1873 przystąpił do unii bp Nil Izworow, po śmierci Popowa —
wik. apostolski unitów; jednak po utworzeniu prawosł. egzarchatu
B. Kościół unicki osłabł.

W 1883 erygowano w B. unickie
wikariaty apost. Tracji i Macedonii, z bpami Michaiłem Petkowem
i Lazarem Mładenowem, którzy po 1895 wrócili wraz
z wieloma unitami do prawosławia (1881 było w B. ok. 70 000
unitów, 1911 — ok. 9000). Duszpasterstwo wśród bułg. unitów
(od 1863 do II wojny świat.) sprawowali m.in. polscy zmartwychwstańcy,
głównie w Adrianopolu (gdzie prowadzili seminarium
duch.) i w Małko Tyrnovo.

4. Okres niepodległości — Kiedy B. uzyskała niepodległość
1878 jako księstwo, a 1908 jako królestwo, prawosławie
było religią uprzywilejowaną. Bpi wraz z przedstawicielem Ruskiego
Monastyru weszli 1878 do Zgromadzenia Ustawodawczego,
a metropolita tyrnowski Klemens (Wasił Drumew) stanął 1879
na czele rządu; najwyższym organem Kościoła, liczącego 2,33
min wyznawców na 3,1 min mieszk. (1887), został stały synod,
złożony z metropolity i 4 bpów wybieranych przez episkopat
co 4 lata.

Kościół kat. był mniejszością, liczącą 1911 — 32 000
wiernych, 31 parafii, 32 księży diec. i 52 zak., a 1930 - 41 000
wiernych, w tym kilka tysięcy cudzoziemców, 59 księży (20 Bułgarów)
oraz kilka zakonów męskich i żeńskich. Jeszcze mniejszy
był liczebnie Kościół unicki (1911 — 8948 wiernych, 41 parafii,
59 księży diec. i zak.), dla którego 1926 utworzono unicki egzarchat
apost. w Sofii.

Konstytucja Bułg. Republiki Lud. z 4 XII 1947 oraz Ustawa
o stowarzyszeniach rei. z 17 II 1949 gwarantują wolność wyznania
i sumienia, przyznając państwu nadzór w ramach rozdziału
Kościoła od państwa.

Kościół prawosł. utrzymał przodujące stanowisko w relacji
do in. Kościołów; 1951 liczył 11 diec krajowych (Sofia, Łowecz,
Goce-Dełczew, Płowdiw, Silistra, Sliwen, Stara Zagora, Tyrnowo,
Warna-Presław, Widin i Wraca) i 2 zagr. w Stambule i Nowym
Jorku;

1953 powstał patriarchat z siedzibą w Sofii; 1971 liczył
2742 parafie, ok. 2500 księży, 120 klasztorów, 200 zakonników,
300 zakonnic, 2 niższe seminaria duch. oraz Akademię Duch.
w Sofii (dawniejszy wydział teol. uniwersytetu), która wydaje
od 1950 „Godisznik na Duchownata Akademija Sw. Kliment
Ochridski", będący kontynuacją „Godisznik na Sofijskija Uniwersitet
Bogosłowski Fakultet" (1922/24-1948/49). Kościół prawosł.
ma 2 czasopisma — „Cyrkowen westnik" (od 1900) i „Duchowna
kultura" (od 1921); nie prowadzi lekcji religii, nie wydaje
Pisma świętego.

Kościół kat. liczył 1971 w B. 1 diec, 1 wikariat apost., 44
parafie, 16 księży diec. i 36 zak., a unicki — 1 egzarchat apost.
(Sofia), 20 parafii, 25 księży diec, 8 alumnów, 21 zakonnic.

 

G. Songcon, Histoire de la B. depuis les origines jusąu à nos jours, P 1913; C. Streit, Atlas hierarchicus, Fr 1914; S. Runciman, A History of the First Bulgarian Empire, Lo 1930; S. Vailhé, DThC II 1174-1236; M. Spinka, A History of Christianity in the Balkans, Ch 1933; H. Batowski, Państwa bałkańskie 1800-1923, Kr 1938; R. Janin, DHGE X 1120-1194; G. Caraci, M. Jugie, ECat III 194-199; D. Slijepčevic, Die bulgarische orthodoxe Kirche 1944-1956, Mn 1957; M. Zambonardi, La Chiesa autocefala bulgara, Gorizia 1960; LKS I-II (passim); F. Dvornik, The Slavs in European History and Civilization, NY 1962; M. Maedermott, A History of B. 1393-1885, Lo 1962; BdM II 175-179; J. Schaeffer, Historia missionis Bulgarlcae Congregationis a Resurrectlone Domini Nostri Jesu Christi, SPM X 295-319; M. Lacko, NCE II 862-865; I. Sofranov, NCE II 874-879; AtHier 52-53,56-57; T. Wasilewski, Historia B„ Wr 1970; R. Buchala, Chrześcijanie w B., ChS 3 (1971) z. 3, 76-92; F.A. Roy, 1972 Catholic Almanac, Huntington 1971, 319-411; P. Wiertz, I. Doens, Übersicht Uber die Kirchen des Ostens, HOK 744-745,753 ; I. Dujčev, Le problème de la continuité dans l'histoire de la B. médiévale, w: Aspects of the Balkans, Hg 1972, 138-150; T. Wasilewski, Bizancjum i Słowianie w IX wieku, Wwa 1972; AnPont 1973; M. Mizow, S. Jurukow, Humanizm socjalistycznego społeczeństwa. Argumenty 18(1974) nr 9, 12-13; M.T. Staszewski, Wyznania i problemy laicyzacji w B. Fakty i liczby. Argumenty 18 (1974) nr 9, 12-13; B. Primov, The Third and Fourth Crusades and B., Etudes historiques 7 (1975) 43-67 ; D. Hintner, Die Ungarn und das byzantinische Christentum der Bulgaren im Spiegel der Register Popst Innozenz III, L 1976.

 

II. LITERATURA — Początki piśmiennictwa bułg. wiążą się
z mis. działalnością Cyryla i Metodego.
Cyryl po otrzymaniu od ces. bizant. Michała III (842-867)
polecenia udania się z misją na Morawy miał stworzyć alfabet
słow. (tzw. glagolice) i dokonać przekładu Ewangelii, co dało
początek cerkiewnosłowiańskiemu językowi, zw. też starobułgarskim.

Prawdopodobnie wcześniej jeszcze obaj apostołowie
przetłumaczyli fragmenty Pisma św. oraz modlitwy liturg.,
niezbędne w pracy mis. wśród Słowian z kręgu bizant.; można
sądzić, że tak najstarszy alfabet słow., jak i najstarsze teksty
powstały w poł. IX w. (ok. 852-ok. 860); mnich Chrabr Czernorizec
(X w.) za datę powstania alfabetu słow. przyjmował 855.

Za najstarsze oryginalne dzieła lit. pisane głagolicą uchodzą
Żywoty Cyryla i Metodego (tzw. Legendy panońskie), powstałe
w ostatnim 30-leciu IX w.; wg nich za życia Cyryla (zm. 869)
powstał przekład 4 Ewangelii, Psałterza, najważniejszych ksiąg
liturg. (fragmenty mszału), Dziejów apostolskich wraz z Listami
apost. i tzw. Parimejnika (księga zawierająca perykopy ST przeznaczone
do nabożeństw na cały rok kośc).

Zachował się przekład
4 Ewangelii w 2 odpisach pochodzących z końca X w.
(Kodeks zografski oraz Kodeks mariański), a także fragmenty
tzw. Apostoła (Dz oraz Listy apost.) w odpisie z XI w. Cyryl
jest też prawdopodobnie autorem rozprawy dogm. Napisane
o pravěi věrě (Traktat o prawdziwej wierze), zachowanej w rpsie
średniobułg. z XIV w.

Uważa się go też za pierwszego bułg.
poetę, autora m.in. Proglasb svetu Evangeliju (prolog do ewangelii),
będącego apologia nowo powstałego piśmiennictwa słow.
oraz podkreśleniem jego znaczenia dla upowszechniania chrzęść
wiary. Tłumaczył też na język słow. swoje wcześniejsze wiersze,
napisane w języku gr. (np. Pochwala ku czci św. Grzegorza
z Nazjanzu) oraz prawdopodobnie niektóre kanony (np. Kanon
ku czci św. Dymitra Soluńskiego).

Po śmierci Cyryla piśmiennictwo
starosłow. rozwijało się w oparciu o twórczość Metodego;
przypisuje mu się m.in. nie zachowany przekład Biblii; jest
on natomiast niewątpliwym autorem Nomokanonu (zbioru praw
kośc), opartego na bizant. Nomokanonie Jana III Scholastyka.

Dziełem Metodego jest także homilia Zbornik Cloza oraz Pateryk
Metodego (zbiór sentencji, anegdot i apoftegmatów). Większość
zachowanych zabytków starosłow. tego okresu łączy się
z działalnością obu apostołów na Morawach.

Po śmierci Metodego (885), kiedy uczniowie apostołów Słowian
wypędzeni z Moraw znaleźli schronienie w B. pod opieką
chana Borysa I Michała (853-888), a zwł. jego następcy, cara
Symeona Wielkiego (893-927), powstały 2 żywotne ogniska kultury
starosłow.: maced. Ochryda i stolica B. Presław, różniące
się początkowo pod względem językowym; szkoła ochrydzka
posługiwała się aż do XII w. alfabetem zbliżonym do głagolicy;
w Presławiu, gdzie były silniejsze wpływy gr., głagolicą musiała
ustąpić cyrylicy, bliższej alfabetowi greckiemu.

Ośrodek ochrydzki
reprezentował jego twórca, bp Klemens z Ochrydy, autor
ponad 50 kazań i panegiryków, któremu przypisuje się także
autorstwo żywotów Cyryla i Metodego lub co najmniej Metodego,
oraz sławny kaznodzieja Naum (często identyfikowany
z Chrabrém Czernorizcem).

Tu prawdopodobnie powstały (zachowane
w odpisach) najwcześniejsze głagolickie zabytki staro-
-oerkiewno-słowiańskie (Kodeksy — mariański, zografski, Assemaniego
oraz Psałterz synajski, Modlitewnik synajski, Fragmenty
Cloza).

Z Presławiem wiąże się działalność Jana Egzarchy,
autora Szestodnewu i rozpraw filoz. pisanych w duchu Arystotelesa,
oraz Konstantyna, bpa Presławia, autora kunsztownej,
wierszowanej Modlitwy alfabetycznej z 894, stanowiącej Prolog
do opracowanych przez niego Komentarzy do Ewangelii, i tłumacza
Mów przeciwko Arianom Atanazego Wielkiego.

Do literatury
rel.-polem. należy także Traktat Kosmy Prezbitera, bulg.
kaznodziei i pisarza z X w., przeciwko nowo powstałej herezji bogomilskiej.

Z ośrodkiem presławskim wiążą się też najstarsze
zabytki cyrylickie z XI w. : Księga Sawy i Kodeks supraski. Osobną
pozycję stanowi twórczość związanego z Ochrydą, niezidentyfikowanego
Chrabrá Czernorizca — apologety i polemisty, pisarza
o dużej świadomości nar. ; jej dowody dał w dziełku O písmenech
Czernorizca Chrabrá atbo skazanije kako sostawi s. Kiriłł
słowenom pismena protiwu jazyka, wydanym w Presławiu.

W okresie rozkładu carstwa po śmierci Symeona Wielkiego
rozwijała się literatura lud., czerpiąc wątki z żywotów świętych,
opowieści bibl. i -> apokryfów (IV). Te ostatnie eksploatowała
zwł. literatura bogomilska (-> bogomili). Rozwój piśmiennictwa
bułg. zahamowała niewola bizant. (1018-1185); nieliczne zabytki
pochodzą przeważnie z Macedonii (Apostoł ochrydzki, Ewangeliarz
Dobromira), wyjątkowo ze wschodniej B. (Apostoł ślepczański).

W okresie drugiego carstwa rozwijała się literatura
o charakterze dogm., hagiograficznym i moralizatorskim; tworzyli
ją pisarze duch. skupieni wokół ośrodka kulturalnego
w Tyrnowie, z patriarchą Ewtimijem (poł. XIV w.).

Podbój B. przez Turków (1393), rozpoczynający wielowiekową
niewolę, spowodował niemal całkowity upadek piśmiennictwa
bułg., którego nieliczne przejawy ograniczają się do
damaskin, tj. zbiorów kazań, przypowieści i żywotów świętych,
wzorowanych na twórczości bpa Damaskina Studyty (XVI w.),
i odpisów ksiąg cerkiewnych. Jedyną druk. książką w B. do
XVIII w. jest Abagar, zbiór apokryfów i zaklęć magicznych,
wydany 1641 w Rzymie. Rozwój języka słow. hamowała także
działalność duchowieństwa gr., które dążyło do zhellenizowania
Bułgarów.

Mimo to język cerkiewnosłowiański dominował w
piśmiennictwie bułg. do poł. XVIII w., kiedy to zaczął kształtować
się nowoczesny język bułgarski. Zadecydowała o tym
w dużej mierze działalność pisarska Paisija z Chilandaru, który
korzystając z bogatego księgozbioru klasztoru na górze Athos
staral się ustalić pochodzenie Bułgarów i ich języka;

jego dzieło
istorija slawianobylgarska (1762) zapoczątkowało nar. literaturę
bułgarską. Śladami Paisija poszli inni duchowni i świeccy uczeni
z końca XVIII w., jak Sofronij Wraczanski (1739-1813), autor
zbioru kazań pt. Kiriakodromion albo Nedělník, pierwszej druk.
książki w języku bułg. (1806), Wasił Apriłow (1789-1847), Petyr
Beron (1797-1871), -> Neofit z Riły, tłumacz Biblii (IV B 3)
oraz autor pierwszej gramatyki języka bułg. (1835), i Neofit
Bozweli, autor dzieła Mati B.

Walka niepodległościowa B.
w XIX w. inspirowała różnorodną twórczość lit., przede wszystkim
poezję rewolucyjną. Na czele grupy pisarzy-budzicieli stanął
Petko Sławejkow (1827-95); jego tłumaczenie Biblii zadecydowało
o zwycięstwie narzecza wsch. w języku literackim.

Dominująca w literaturze bułg. 2. poł. XIX w. tematyka narodowowyzwoleńcza
i społ. nie pozostawiała wiele miejsca na
rozważania filoz. i światopoglądowe.

Doszły one do głosu dopiero
w okresie „młodej B." (modernizm bułg.); jednak i wówczas
tematyka rei. należała do zjawisk wyjątkowych. Motywy
bibl. podjął Petko Todorow (1879-1916) w pisanych prozą poetycką
poematach W siankata na Nazarianina i W Getsimanskata
gradina.

Wyjątkową pozycję zajmuje również w literaturze
bułg. Nikołaj Rajnow (1889-1954), który przeszedł ewolucję od
nietzscheańskiego indywidualizmu do bogomilsko-rewolucyjnego
mistycyzmu i w apokryficznej opowieści o życiu Chrystusa
— Meżdu pustinijata i żywota (Sofia 1920) podjął temat odkupienia ludzkości przez ofiarę Chrystusową. Rzadki wyraz uczuć
rei. spotykamy także u utalentowanej tłumaczki poetów pol.
Dory Gabe (ur. 1886), m.in. w zbiorku Temenugi (Sofia 1908).

Za przełomową datę w nowoczesnej literaturze bułg. przyjmuje
się rok wydania Pesni i stichotworenija (1875) Christowa Botewa
(1848-76), bohatera walk o niepodległość B. Obok niego wymienić
należy Georgi Rakowskiego (1821-67), autora popularnego
poematu Górski pytnik (1858), opisującego życie bulg. powstańców,
i Dobriego Wojnikowa (1833-78).

Najwybitniejszym pisarzem kontynuującym po wyzwoleniu
B. (1878) w poezji romantyczną linię Botewa był Iwan Wazów
(1850-1921), wszechstronny i płodny pisarz, późniejszy autor
wielu powieści hist., obyczajowych i społ., czołowy przedstawiciel
realizmu krytycznego.

Propagatorem ludowości, głównie
pod wpływem ros. „narodnictwa" i L.D. Tołstoja, był po wyzwoleniu
B. - T. Włajkow (1865-1943). Dramat bułg., którego
początki sięgają okresu walk wyzwoleńczych, znalazł swoją
kontynuację w tzw. scenicznych igrach (m.in. Canka Cerkowskiego,
1869-1926), przeznaczonych dla ludu.

Nowoczesny dramat
bułg. reprezentują — komediopisarz Stefan Kostów (1879-
-1939), uprawiający wszystkie gatunki lit. Kirił Christów (1875-
-1944), Ludmił Stojanow (ur. 1886); jedynym przedstawicielem
pozytywizmu bułg. był Stojan Michajłowski (1856-1927). Twórczość
„młodej B." reprezentowali poza wymienionymi: Penczo
Sławejkow (1866-1912) i Pejo Jaworów (1877-1914).

Dla dalszego
rozwoju literatury bułg. znamienny był m.in. powrót do
ludowości, widoczny w twórczości Elin-Pelina (właśc. Dimityr
Iwanow, 1878-1949), Aleksandyra Bożinowa (1878-1968), Jordána
Jowkowa (1880-1937); wtórny realizm XX-wieczny, rozwijający
się pod wpływem wzorów zach. i wsch. eur., reprezentuje
twórczość Antona Straszimirowa (1872-1937), Dobriego Nemirowa
(1882-1945) i Stojanowa.

W okresie międzywojennym
szczególnie bogato reprezentowana była twórczość rewolucyjna,
której głównym przedstawicielem był Nikoła Wapcarow (1909-
-42). Twórczość lit. okresu powojennego pozostaje pod wpływem
realizmu socjalistycznego.

 

V. Jagić, Entstehungsgeschichte der kirchenslawischen Sprache, B 1913; A. Brückner, T. Lehr-Spławiński, Zarys dziejów i języków literackich słowiańskich, Lw 1929; S.K.. Papierkowski, Twórczość literacka narodów południowosłowiańskich: Serbów, Chorwatów, Słoweńców I Bułgarów, Lb 1947; F. Sławski, B. dzieje i piśmiennictwo w zarysie, Kr 1947 ; P. Rusew, Istorlja na Bylgarskata literatura ot Smlrnenski do naszy dni, Sofija Î957; Oczerki istorii bolgarskoj litieratury XIX-XX wieków, Mwa 1959; istorlja na bylgarskata literatura I-III, Sofija 1962-70; F. Sławski, Początki piśmiennictwa starobulgarskiego, ZNUJ Prace Historycznoliterackie (1970) z.17. 9-47; Stosunki literackie polsko- bulgarskie. Studia, Wr 1971.

 

III. SZTUKA SAKRALNA — kształtowała się w B. pod wpływem
miejscowych tradycji wczesnochrześc, wsch. i bizantyjskich.

1. A r c h i t e k t u r a — Z pozostałości budowli wczesnochrześc.
na wyróżnienie zasługują grobowce i nekropole podziemne, zdobione
wewnątrz ornamentyką roślinną i symbolami chrzęść
(rotunda św. Jerzego z III-IV w. oraz nekropola z IV-V w.
w Sofii).

Z okresu wczesnego średniowiecza najcenniejszymi zabytkami
są bazyliki filarowe i kolumnowe ze stropami drewnianymi,
niekiedy zasklepione (bazylika św. Zofii w Sofii z VI-IX
w.) oraz na planie krzyża z obszernym atrium (tzw. kościół
Czerwony w Peruszticy, zbudowany na planie centr, z 4 konchami;
ma cechy architektury małoazjat. jak i rzym.).

Z zabytków pierwszego okresu po oficjalnej chrystianizacji
Bułgarów pozostały przeważnie ruiny; wg tradycji chan Borys I
Michał wzniósł 7 kościołów i odbudował wiele zniszczonych
uprzednio budowli sakr.; wówczas powstała bazylika w Plisce
(IX-X w.), 3-nawowa, z podwójnym narteksem i 3-bocznymi
apsydami oraz kolumnadami i emporami nad narteksem,
posiadająca typowe cechy bazylik małoazjat. oraz tradycyjne
formy miejscowej architektury wczesnochrześcijańskiej.

Do in.
zabytków tego okresu należy tzw. kościół Okrągły w Presławiu
z X w. (w ruinie) w kształcie rotundy z 12 wnękami, z których
jedna, rozszerzona, stanowi wystającą apsydę z wewn. wieńcem
kolumn, na których prawdopodobnie opierała się kopuła, z podwójnym
narteksem podzielonym na 3 nawy i z 2 wieżami. Świątynia
ta jest interesującym przykładem budowli nawiązującej do
architektury bałk. i tradycji lokalnej.

Nadto zachowały się w niej
fragmenty rzeźby architektonicznej i fajansowa ceramika dekoracyjna
z motywami geometrycznymi i roślinnymi, zbliżona do
dekoracji ceramicznej w cerkwi klasztornej w Patlejnie (cerkiew
św. Pantalejmona), w której zachowała się unikalna ceramiczna
ikona św. Teodora. Poza architekturą oficjalną, dworską, istniały
w B., jak wykazują badania archeol., proste budynki cerkiewne,
wiejskie i klasztorne, jednonawowe, z wystającą na zewnątrz
półokrągłą apsydą, już przed osiedleniem się Słowian.

W okresie bizant. (1018-1186) zaznaczyły się wpływy -» bizantyjskiej
sztuki sakralnej, zwł. gr., czego przykładem jest cerkiew
cmentarna w pobliżu klasztoru w Baczkowie (na pd. od
Płowdiwu) — jednonawowa, podłużna, o sklepieniu kolebkowym,
a także cerkiew w dzielnicy Kołusza w Kiustendił, w
kształcie drewnianego równoramiennego krzyża, z kopułą na
filarach, z pastoforiami i prezbiterium, cerkiew św. Jana Aleiturgetosa
w Nesebyrze oraz św. Pantalejmona z XII w. w
-> Bojanie.

Bezpośrednie oddziaływanie sztuki bizant. ujawniło
się w okresie tzw. II państwa bułg. (1186-1396); do wyjątków
należał w tym czasie typ bazyliki 3-nawowej (cerkiew 40
Męczenników w Tyrnowie z 1230 lub 1232) oraz typ świątyni
w kształcie krzyża z kopułą (cerkwie: św. Piotra i Pawła z XIV
w. w Tyrnowie — zniszczona 1913 podczas trzęsienia ziemi,
Pantokratora z XIII), związany z budownictwem konstantynopolskim.

Jedną z najbardziej charakterystycznych budowli sakr.
tego czasu w B. stał się typ jednonawowej, sklepionej budowli
z elementami hellenist., jak również syr. i małoazjat. oraz liczne
jego warianty rozprzestrzenione także w architekturze innych
krajów bałkańskich. Punktem wyjścia był zapewne mały prostokątny
budynek stanowiący nawę kośc, sklepiony kolebkowo,
do którego dobudowano półokrągłą apsydę.

W następnej fazie
sklepienie wzmocniono przez zastosowanie gurtu poprzecznego,
opartego na 2 wystających pilastrach wewn. (cerkiew św. Dymitra
w Tyrnowie z końca XII w.), które nast. podwojono; uzyskano
przez to narożne punkty kwadratowej podstawy (np. cerkiew
nr 4 na Trapezicy w Tyrnowie), nad którą wzniesiono
najpierw podwyższone poprzeczne sklepienie kolebkowe (cerkiew
MB w Ochrydzie), a później kopułę nad kwadratem;

nie
była to jednak właściwa konstrukcja krzyżowo-kopułowa, gdyż
łuki, nad którymi wznosi się kopuła, oparte są bezpośrednio na
ścianach nawy lub na pilastrach ściennych, a nie na ramionach
krzyża.

Typ ten, mający luźne analogie do budownictwa mezopotamskiego
i kaukaskiego, stał się w ostatecznym ukształtowaniu
przykładem miejscowej myśli twórczej; interesującą odmianę
stanowi grupa 3 cerkwi o 2 kondygnacjach (Baczkowo,
Bojana, Stanimaka — obecnie Asenowgrad k. Płowdiwu), będąca
odmianą cerkwi-mauzoleum; dolna część tych budynków
jest grobowcem — górna właściwą cerkwią.

Zastój w architekturze monumentalnej nastąpił już w pierwszym
okresie panowania tur. ; powstały wówczas budowle przeważnie
małych rozmiarów, o ciągle powtarzających się motywach
i typach tradycyjnych, uproszczone, bez śladu inwencji,
o minimalnym znaczeniu artyst.; do ciekawszych przykładów
należy cerkiew klasztoru w Poganowie z końca XV w., zbliżona
do typu cerkwi z góry Athos, oraz główna cerkiew klasztoru
w Baczkowie z 1604.

Próby odnowienia budownictwa cerkiewnego
pojawiły się dopiero na pocz. XIX w. (Rilski Monastyr,
1834-37, ze zbiorami sztuki sakr.), a zwł. w poł. XIX w. (kościół
św. Konstantyna i św. Heleny w Tyrnowie 1872-74).

W XX w.
zaznaczyły się wpływy sztuki ros., czego przykładem jest m.in.
sobór Aleksandra Newskiego (1904-12) w Sofii (w podziemiach
muzeum ikon). W XIX w. i do 1914 powstawały w B. świątynie
kat. (zwł. w rejonie Płowdiwu), budowane głównie przez architektów
wł. (np. kościoły w Sofii, Płowdiwie, Warnie), nawiązujące
do stylów hist, (renesansu, baroku, a niekiedy gotyku).

2. M a l a r s t w o — Do najstarszych zabytków należą malowidła
wczesnochrześc. na ścianach kaplic grobowych (np. w Sofii),
składające się z motywów ornamentalnych i znaków symbolicznych.
Zachowały się również fragmenty malowideł ściennych na ruinach cerkwi Czerwonej k. Peruszticy, prawdopodobnie z VII
w. Z XII w. pochodzą bizant. malowidła ścienne w cerkwi-grobowcu
w Baczkowie.

Bliski związek z malarstwem bizant., zwł.
konstantynopo!skim, wykazują zabytki z XIII i XIV w. ; należą
do nich malowidła z 1230 z cerkwi 40 Męczenników w Tyrnowie,
fundacji cara Iwana Asena II, z przedstawieniami ewangelicznymi
i legendami świętych oraz fragmentami kalendarza kośc.
(jedyny zachowany zabytek tego typu);

malowidła te są transpozycją
malarstwa miniaturowego, nie związanego ściśle z architekturą;
podobne cechy wykazują malowidła w cerkiewkach
w dolinie rzeki Ruseński Łom, które świadczą o istnieniu tyrnowskiej
szkoły malarskiej (A. Grabar); najważniejszym zabytkiem
malarstwa ściennego z XTÏI w. są malowidła z cerkwi
w Bojanie pod Sofią, największe osiągnięcie w okresie tzw.
odrodzenia za dynastii Paleologów.

Z zabytków późniejszych
wyróżniają się malowidła z kopuły cerkwi św. Jerzego w Sofii
z XIV lub XV w., przedstawiające pochód 22 proroków, stanowiące
reminiscencje sztuki wczesnochrześcijańskiej.

Prowincjonalny
charakter mają malowidła cerkiewne w Berende oraz
w klasztorze w Zemen z 1354, zbliżone do sztuki ludowej. Malowidła
z czasów panowania tur. powtarzają dawniejsze wzory,
zwł. nawiązujące do malowideł z Athosu, który odgrywał wówczas
dla B. coraz większą rolę jako najwyższy wzór kultury
i sztuki chrzęść.; z tego okresu pochodzą malowidła z XV w.
z cerkwi św. Piotra i Pawła w Tyrnowie oraz bogata dekoracja
malarska cerkwi w Poganowie z ok. 1500.

Do zabytków późniejszych
należą malowidła z cerkwi św. Jerzego (1710) i Archaniołów
w Arbanasi (1760). W XIX i XX w. malarstwo B. uległo
znacznym wpływom sztuki zach. i ros. (Anton Mitów,
freski w soborze Aleksandra Newskiego w Sofii).

Z zachowanych zabytków malarstwa książkowego na uwagę
zasługuje Ewangeliarz popa Dobrejszy z XIII w., wykazujący
znaczne odrębności od wzorów bizant., o reminiscencjach wsch.
1 z elementami ludowymi. Miniatury z XIV w. noszą cechy
oficjalnej sztuki dworskiej ; ze sztuką bizant. związane są jedynie
liczne miniatury zdobiące tekst bułg. Ewangeliarza cara Iwana
Aleksandra z 1356, Ewangeliarza z Kirowogradu z XIV w. oraz
2 Ewangeliarzy w Suczewicy na Bukowinie.

3. Rzemiosło artyst. reprezentują głównie zabytki snycerstwa
(drzwi cerkwi św. Mikołaja w Ochrydzie z XII lub XIII w.
oraz drzwi w klasztorze Ruskim z XIV w.).

 

A. Grabar, La peinture religieuse en B., P 1928; L'art byzantin chez les
Slaves, P 1930, II 417-444 (bibliogr.); N. Mawrodïnow, Ednokorabnata i krystovidnata cyrkwa po bylgarskite zemi od krają na XIV w., Sofija 1931 ; B. Filov, Geschichte der altbulgarischen Kunst bis zur Eroberung des altbulgarischen Reiches durch die Türken, B 1932; N. Mawrodinow, Starobylgarskata żiwopis, Sofija 1946; G. Gragow, F. Barroni, ECat III 200-203; N. Mawrodinow, Starobytgarskogo Izkustwo, Sofija 1959; K. Kristew, W. Zacharicw, Starobylgarskata iiwopis, Sofija 1960; W. Mole, SSS I 193-199; tenże, Sztuka Słowian południowych, Wr 1962 (passim); K. Mijalew, Architektura w średnowiekownata B., Sofija 1965; R. Lozar, NCE II 865-872; Kratkują istorija bolgarskoj archlliektury. Sofia 1969; A. Boschkov, La peinture bulgare. Rek 1974.

Podobne prace

Do góry