Ocena brak

BUDOWNICTWO KOŚCIELNE

Autor /Tarazjusz Dodano /15.07.2012

Dział architektury obejmujący
pojedyncze budowle lub zespoły budowlane mające
ścisły związek z kultem rei. oraz z duszpast., kulturalną, charytatywną,
społ. i in. działalnością Kościoła; przeznaczenie nadaje
im specyficzny aspekt architektoniczny, wyrażający się w prawidłowości
założenia (planu) oraz w formie i kompozycji właściwych
dla danego okresu.

I. ASPEKT TEOLOGICZNO-PASTORALNY — B.k. pozostawało od
początku pod wpływem rozwijających się różnych koncepcji
budynku kościelnego. Koncepcja symboliczna starotest. określania
świątyni jako przybytku, w którym mieszka Bóg, stała się
punktem wyjścia licznych interpretacji nowszych; podkreślano,
że kościół jest nie tyle „domem Boga", ile raczej „domem
gminy chrzęść." czy wspólnoty rei. (R. Grosche, H. Muck)
lub „wielkim mieszkaniem", w którym gromadzą się wierni na
spotkanie z Chrystusem (W. Bekkers, A. Burkart).

Interpretacje
te uzasadniają odmienne od świeckich domów kształtowanie
sylwety architektonicznej kościoła (M. Capellade, G. Poensgen)
oraz przeznaczenia kościoła nie tylko do celów o charakterze
sakr., ale także do celów społ., kulturalnych, towarzyskich itp.
(tzw. Mehrzweckkirche), w nawiązaniu zwł. do średniowiecza
(K.G. Feilerer, J. Dahinden).

Takie dezyderaty przy dostosowaniu
nowoczesnego b.k. do całokształtu działalności duszpast.
mają uzasadnienie teol. i funkcjonalne (R. Thoma, H. Muck)
i są zgodne z tradycyjną symboliką kościoła, mimo że nadaje
się jej nieco odmienną interpretację.

Chociaż Pawel Apostoł głosił, że chrześcijanie są „świątynią
w Panu i przybytkiem Bożym" (Ef 2,22; 2 Kor 6,16; por. Hbr
3,6) oraz że „Bóg nie mieszka w świątyniach, które zbudowały
ludzkie ręce" (Dz 17,24), to dla sprawowania funkcji sakr.
korzystano w okresie apost. i poapost. z synagog i domów.
Dopiero z biegiem czasu nauka o duszy ludzkiej jako świątyni
Boga stała się podstawą symbolicznej koncepcji budynku kośc,
mającego być zewn., materialnym wyrazem rzeczywistości nadprzyr.
wspólnoty Ludu Bożego.

Tę ideę rozwinięto w bogatych
formach architektury kośc. typu bazylikowego (-> bazylika),
a przede wszystkim okresu rom. i got., zwł. w obszernych programach
jej rzeźbiarskiego wystroju ; ujęto ją też w scholast. definicję
domus significai ecclesiam (Tomasz z Akwinu) lub ecclesia
materialis significai ecclesiam spirituálem (G. Durand St.).
Chrystusowe określenie świątyni jeroz. jako domu Ojca (Łk
2,49) i domu modlitwy (Mt 21,13; Łk 17,46) wyraża istotne
jego pojęcie i zawiera w sobie równocześnie uzasadnienie stosowności
rozróżnienia od budownictwa świeckiego.

Układ przestrzenny budynku kośc. oraz jego zewn. kształt zmieniały się
w ciągu wieków — od bazyliki wczesnochrześc. poprzez warowną
twierdzę (okres rom.), strzelistą katedrę (okres gotyku),
pałac Boży (-> renesans) i salon Chrystusa (-> barok) aż do
współcz. namiotu Boga (A. Henze); zależny był oprócz czynników
zewn. głównie od interpretowania kościoła jako „miejsca
świętego";

jest to miejsce przepełnione transcendentnym
Bogiem i jego tajemniczą obecnością (A. Siili), w którym „niebo
spotyka się z ziemią, a to, co naturalne, przemienia się w to,
co nadprzyrodzone" (H. Schnell) przez uczestnictwo w -» eucharystii
i korzystanie z jej owoców w sakramentach świętych,
przez słuchanie słowa Bożego i oddawanie czci Bogu w -» adoracji
Najświętszego Sakramentu. Jeżeli w kościele „kształtuje się
i rozwija Ciało Mist. Chrystusa, to kościół musi być jego symbolem"
(P. Regamey).

Taka koncepcja teol., stanowiąca w przeszłości
wytyczną dla architektury kośc, jest do dziś zasadniczym
punktem wyjścia w projektowaniu kościołów, mających
być równocześnie domem Boga i domem wspólnoty (P. Marella).
Decydującym czynnikiem wpływającym na budowę kościoła,
zwł. układu jego wnętrza, są wymagania l i t u r g i i . Układ świątyni
ma być obrazem zgromadzenia Ludu Bożego, który zajmuje
w niej odpowiednie miejsce i wypełnia właściwe funkcje.

Zasadniczym
elementem w kształtowaniu wnętrza świątyni jest
ołtarz ofiarny, który stanowi centrum kościoła, „znak Chrystusa,
miejsce spełnienia świętych tajemnic, punkt środkowy
zgromadzenia wiernych" (Eucharisticum mystérium, 24). Ofiara
bezwzględnie determinuje każde święte miejsce, stąd ołtarz staje
się jakby „rodzicielem" architektury sakr. (G. Lerćaro), źródłem
całego życia Ludu Bożego.

Kościół jako dom wspólnoty
chrzęść musi więc być kształtowany chrystocentrycznie, stosownie
do swej architektury, stylu, układu wnętrza, ale zawsze
z ołtarzem ofiarnym stanowiącym jego ośrodek (Inter oecumenici,
91), by wierni mogli bezpośrednio uczestniczyć w eucharystii;
ołtarz stawia się twarzą do ludu w miejscu najbardziej
widocznym i eksponowanym.

Wnętrze kościoła służy ponadto potrzebom indywidualnej
modlitwy wiernych, przyjmowania sakramentu pokuty, adoracji
Najśw. Sakramentu; układ przestrzenny budowli wymaga
uwzględnienia tej podwójnej funkcji: obszernego jasnego wnętrza
dla zgromadzenia wspólnoty oraz zacisznego, w półcieniu
pogrążonego pomieszczenia dla jednostek (G. Siri).

Przepisy
liturg. postulują wyeksponowanie -> tabernakulum dla prywatnej
adoracji Najśw. Sakramentu, podając szereg dopuszczalnych
rozwiązań umiejscowienia go poza ołtarzem ofiarnym, zwł. przy
adaptacji do nowej liturgii istniejących już kościołów zabytkowych
(por. Instrukcja Episkopatu Polski o ochronie zabytków
i kierunkach rozwoju sztuki kościelnej z 16 IV 1966); przechowywanie
Najśw. Sakramentu w tabernakulum wyróżnia bowiem
Kościół kat. od świątyń innych wyznań chrześcijańskich.

B.k. regulowane jest przepisami prawnokanonicznymi ;
zebrane m.in. przez Karola Boromeusza w Instructiones fabricae
et supellectilis ecclesiasticae i uzupełniane uchwałami synodów
oraz zarządzeniami Stolicy Apost., zostały przyjęte przez KPK,
który nie określa bliżej ani architektonicznego stylu, ani kształtu
kościoła, choć wymaga przestrzegania „form uświęconych
tradycją chrzęść i przepisami sztuki kośc." (kan. 1161-1164);

ma to na celu ustrzeżenie nowej architektury kośc. przed zbytnią
dowolnością form (P. Regamey), przed czym przestrzegali
papieże Pius XI (AAS 24 (1932) 335-337) i Pius XII (enc. Mediator
Dei z 1947) oraz instrukcja Kongr. Świętego Oficjum
z 30 VI 1952 De arte sacra (AAS 34(1952) 542-546).

Sobór Wat. II zaznaczył, że „przy wznoszeniu kościołów należy
dbać o to, aby nadawały się do funkcji liturg. oraz czynnego
uczestnictwa wiernych" (KL 124); w tym celu wydano szczegółowe
wskazania i normy praktyczne w instrukcjach Kongr.
Obrzędów Inter oecumenici (z 26 IX 1964, nr 90) oraz Eucharisticum
mystérium (z 25 V 1967, nr 24), a także w pismach przewodniczącego
rady do wprowadzenia Konstytucji o liturgii przez
-> Konferencje Biskupów (z 30 VI 1965 oraz z 25 I 1966),
a także w MRIG 253-279 (por. RBL 24(1971) 57-63).

Prawo udzielania zgody na budowę nowego kościoła KPK
zastrzega bpom ordynariuszom (kan. 1162 § 1), zobowiązując
ich, by przestrzegali form uświęconych tradycją i przepisami
sztuki kośc; w razie potrzeby mają oni zasięgać zdania znawców
(kan. 1164 § 1), czyli diec. komisji do spraw sztuki kośc,
podległych utworzonej 1924 Rzym. Komisji Centralnej. Dla
Kościołów lokalnych zasady te zawierają się w postanowieniach
poszczególnych synodów diec. i krajowych.

II. ASPEKT ARCHITEKTONICZNY — Najbardziej reprezentatywne
przykłady b.k. stanowią budowle kultowe (-» kościół,
bazylika, cerkiew, -> baptysterium, -» klasztor, -» martyrium),
gdyż na ich rozwiązania architektoniczne najsilniej wpływa
treść ideowa, mająca oddziaływać na psychikę wiernych celem
wywołania nastroju rei. i przypomnienia wydarzeń z historii
zbawienia; decydują o tym zarówno środki architektoniczne
o treści ściśle ideowej (np. rzut poziomy w postaci krzyża,
wyniesienie ołtarza i prezbiterium w stosunku do nawy,
wykorzystanie efektów świetlnych), jak i formalno-stylowe.

Apostołowie i pierwsi chrześcijanie zbierali się na nabożeństwa
w wyznaczonych domach mieszkalnych. Dzięki najnowszym
wykopaliskom odkryto wiele domów-kaplic także poza
Rzymem, szczególnie na terenie Palestyny, Syrii i Mezopotamii.
Do najcenniejszych należy odkrycie kaplicy chrzęść z 1. poł.
III w. (232), bogato dekorowanej freskami ze scenami bibl. w-*
Dura Europos.

W okresach względnej wolności budowali chrześcijanie
osobne świątynie, które uległy konfiskacie i zburzeniu
w czasie prześladowań (EuzebHist 1-2; Vita Constantini, II 1-2;
Laktancjusz, De mortibus persecutorum XII). Z chwilą uzyskania
pełnej wolności wyznania (313) zaczęto budować liczne
i wielkie kościoły, fundowane przeważnie przez cesarzy, a także
dygnitarzy i możnowładców. Stawiano je przede wszystkim na
miejscach uświęconych życiem i męką Chrystusa oraz na grobach
najsłynniejszych męczenników; ponadto adaptowano do
kultu chrzęść liczne świątynie pogańskie.

W okresie wczesnochrześc. (wczesnochrześcijańska sztuka
sakralna), bazującym na architekturze rzym., z dominującym
w budownictwie kośc. wzorcem bazyliki, wykształciły się 3- lub
5-nawowe kościoły bazylikowe o założeniu osiowym na planie
krzyża łac. (przeważnie crux commissa vel capitata), we Włoszech
kryte płaskim stropem, na Bliskim Wsch. przynajmniej
częściowo przesklepione, z 4-kątnym dziedzińcem przed bazyliką,
otoczonym krużgankiem arkadowym (zw. -» atrium), z którego
przez -» narteks prowadziło wejście do świątyni.

Poza typami
bazylikowymi stosowano formy centr, (koło, wielobok, czteroliść,
krzyż gr.), głównie w martyriach, a nast. w kościołach,
mauzoleach, baptysteriach (w późniejszych okresach stylowych
w kaplicach).

Przedłużeniem i skrystalizowaniem wczesnochrześcijańskiego
b.k. jest dla Europy Wsch. bizantyjska sztuka sakralna, która
za ces. Justyniana Wielkiego (VI w.) osiągnęła szczyt rozwoju,
zwł. w kościołach budowanych na planie centr. (np. S. Vitale
w Rawennie) bądź zbliżonym (Hagia Sophia w Konstantynopolu);
cechuje ją dośrodkowość kompozycji przy operowaniu
kołem i jego pochodnymi oraz znaczne powierzchnie (nadające
się do dekorowania mozaiką łub freskami);

z pewnymi modyfikacjami
występowała jako bałk. sztuka sakr. i ruska sztuka
sakralna; nadto w pozabizantyjskim b.k. wytworzyły się odmiany
sztuki sakr. Palestyny, Mezopotamii Górnej, -> Afryki
(V A), - v Armenii (III), Azji Mniejszej ; charakteryzują się
one budowlami z bloków kamiennych, kopułami opartymi na
trompách; w dekoracji jak i w kształtowaniu przestrzeni dostrzegalny
jest wpływ hellenizmu i sztuki syryjskiej.

We wczesnym średniowieczu kształtowało się w Europie Zachodniej
b.k. przedromańskie, charakteryzujące się łączeniem
elementów późnoantycznej cywilizacji gr.-rzym. i wczesnochrześc.
z cywilizacją ludów barbarzyńskich (-> przedromańska sztuka
sakralna). B.k. romańskie (->-romańska sztuka sakralna), rozwijające
się w X-Xin w., nawiązywało do tradycji antyku w duchu
właściwej dla epoki karolińskiej idei cesarstwa chrzęść, co decydowało o programowym charakterze sztuki tego czasu.

Cechowała je masywność struktury, proste formy geometryczne
z wyraźnym podziałem na człony, z dominowaniem łuku
półokrągłego i tendencją do przesklepiania; w Niemczech b.k.
występowało jako tzw. styl przejściowy, a w Polsce jako styl
-> benedyktynów (V) i -> cystersów (V).

Zachowując czystość
stylową, b.k. przybierało cechy regionalne, np. w Anglii charakteryzowało
się olbrzymimi rozmiarami kościołów, zbudowanych
często na planie krzyża arcybiskupiego (z podwójnym transeptem),
a we Włoszech swoistym archaizmem i konserwatyzmem
w stosunku do tradycji wczesnochrześc, lekkim systemem konstrukcyjnym,
brakiem sklepień.

B.k. okresu -» gotyku wykształciło się we Francji organicznie,
jako wynik osiągnięć konstrukcyjnych wszystkich franc,
szkół romańskich oraz wyraz nowej duchowości; stanowiąc
antytezę stylu rom., dążyło do maksymalnego wyparcia ściany
na korzyść szkieletu konstrukcyjnego, dźwigającego sklepienie
krzyżowo-żebrowe.

Zapoczątkowane przebudową 1140-44 opactwa
Saint-Denis pod Paryżem przez opata Sugera, przyjęło się
najwcześniej w Ile-de-France i w pn. Francji oraz w -» Anglii
(V); objęło swym zasięgiem całą Europę Zach. i Środk. aż po
Wilno. Odmianą późnego gotyku są kościoły typu halowego,
popularne w Niemczech, pn. Polsce, w Czechach i Austrii.

B.k. okresu renesansu (II) zapoczątkowane zostało
we Włoszech ok. 1420 przebudową katedry flor. przez F.
Brunelleschiego ; nawiązywało do rzym. antyku i jego średniow.
interpretacji; cechuje je statyka, dążenie do doskonałości proporcji,
klasyczne porządki kolumnowe i pilastrowe. Najdoskonalszym
wcieleniem ideału epoki jest Bramantego projekt bazyliki
św. Piotra w Rzymie.

B.k. baroku (II) rozpoczęło się we Włoszech ok. pol.
XVI w. ; cechuje je monumentalność, dynamiczność, ekspresyjność
i organiczność kompozycji; piętrzy ono masy architektoniczne,
które pozostają z sobą w stanie napięcia, tak jak i w stosunku
do napierającej z zewnątrz i wewnątrz przestrzeni, nigdy
nie ma tu jednak zachwiania równowagi; równowaga b.k. baroku
— to równoważenie się sił i przeciwsił, równowaga dynamiczna,
w odróżnieniu od renesansowej równowagi statycznej.

Prototypem kościoła barokowego stał się II Gesù w Rzymie,
na planie podłużnym, z wkomponowanym weń krzyżem łac.
z kopułą, która wraz z nawą główną i poprzeczną (transeptem)
stanowi dominantę w stosunku do naw bocznych; w baroku
dojrzałym i późnym oraz w stylu -* rokoko rozwijał się równolegle
plan centr., często eliptyczny. B.k. baroku na północ od
Alp najwcześniej przyjęło się w Polsce; rozróżnia się tu 3 fazy:
Wazów (wczesny barok), Sobieskiego (dojrzały) i Sasów (późny
i rokoko); najdalszym punktem zasięgu b.k. baroku była
Ameryka Łacińska (V).

Tendencja do nadania budowlom kośc.
coraz bardziej dynamicznego i malowniczego kształtu osiągnęła
w poł. XVin w. szczyt w stylu tzw. rokokowym.
B.k. epoki -+ klasycyzmu (II), której początek przypada na
poł. XVIII w., oparte na założeniach oświecenia, stanowiło
reakcję na wybujałość i bogactwo form baroku i rokoka.

Sięgnięto
do sztuki staroż., zwł. helleńskiej, która stanowiła ideal
twórczości artyst. tego okresu. W b.k. wzorowano się przeważnie
na świątyniach staroż. Grecji i Rzymu, budowanych głównie
na planie centr., z dodaniem kolumnadowej fasady zwieńczonej
tympanonem; najbardziej reprezentatywne budowle tego
stylu stanowią kościoły św. Genowefy (Panteon) i św. Magdaleny
w Paryżu, (katedra) św. Jadwigi w Berlinie, w Polsce zbór
ewangelickoaugsburski i kościół św. Aleksandra w Warszawie.

Równolegle z klasycyzmem rozwijał się w b.k. kierunek odmienny,
nawiązujący do średniowiecza, które w romantyzmie doczekało
się znamiennej rehabilitacji także w architekturze, podkreślającej
walory konstrukcyjne i estetyczne średniow. budownictwa.

Od poł. XIX w. w b.k. Europy występują tzw. style
hist., nawiązujące do gotyku, sztuki rom. i bizantyjskiej ; historyzm
w architekturze reprezentuje m.in. bazylika Serca Jezusowego
na Montmartre w Paryżu i nowa katedra w Marsylii.

W Polsce szczególnie popularne były reminiscencje neogotyku
(np. kościół św. Floriana w Warszawie).
W X X w. nowe tendencje artyst. wpłynęły na nowe koncepcje
w b.k. Próbą zastosowania stylu secesji przy wykorzystaniu dorobku
dawniejszych stylów jest kościół przy szpitalu Steinhof
w Wiedniu.

Nowoczesne b.k. jest wyrazem zjawisk, które daleko wybiegają
poza hist, budownictwo stylowe. Są to konsekwencje wynalezienia
i wprowadzenia nowych materiałów, stali i betonu,
oraz przewartościowania w związku z tym całokształtu kryteriów
budownictwa i stylów historycznych.

Rozwojowi nowych
form sprzyjał ożywiony ruch budowlany w związku z odbudową
zniszczeń po I, a zwł. po II wojnie świat. ; związana z przyrostem
ludności rozbudowa miast i osiedli pociągnęła za sobą
konieczność budowania nowych świątyń, w większości stosunkowo
niedużych kościołów par. o formach częściowo tradycyjnych
(zwł. w latach międzywojennych).

Nowoczesne b.k. zrodziło
się z końcem X I X w., gdy wybudowano pierwszy kościół
w konstrukcji żelbetowej (św. Jana na Montmartre w Paryżu,
A. de Baudot), jednakże na upowszechnianie nowego stylu wywarli
głównie wpływ bracia A. i G. Perret kościołem wybudowanym
1923 w Le Raincy pod Paryżem.

Spośród bardzo licznych
kościołów franc, rozgłosu świat, nabrały — dzięki swej
śmiałości i oryginalności koncepcji — m.in. kaplice w Assy
(M. Novarina) i Vence (H. Matisse) oraz kościół w Ronchamp
(Le Corbusier), a z monumentalnych — podziemna bazylika
w Lourdes. W latach międzywojennych wybudowano również
w Szwajcarii pierwszy w pełni nowoczesny, o ścianach prawie
całkowicie ze szkła, kościół św. Antoniego (K. Moser) i kościół
św. Michała w Bazylei (H. Baurs) oraz św. Karola w Lucernie
(F. Metzger).

W Niemczech głównym pionierem nowoczesnego
b.k. był D. Böhm, którego liczne kościoły na planie centr,
charakteryzują się pomysłowością w układzie wnętrza, z silnym
zaakcentowaniem ołtarza w duchu odnowy liturg. (np. w Offenbach,
Essen, Ratyzbonie). Nowych kościołów ciekawych architektonicznie
i wybitnie funkcjonalnych liturgicznie wybudowano
w Niemczech bardzo wiele (np. w diec. kolońskiej ponad
300 w przeciągu 25 lat);

we Włoszech powstało kilkanaście
monumentalnych bazylik centr., z których świat, rozgłosu nabrała
bazylika MB Płaczącej w Syrakuzach, w kształcie stożkowatego
namiotu o wysokości 135 m, dzieło franc, architektów
M. Andraulta i P. Parata; tak samo w krajach Ameryki,
gdzie do najśmielszych konstrukcyjnie dzieł należą kościoły projektowane
przez O. Niemeyera (np. katedra w mieście Brasilii).

W najnowszym b.k. uzależnionym od liturg. odnowy po Soborze
Wat. II (KL 128) dąży się do maksymalnej prostoty bryły
architektonicznej oraz wystroju wnętrza rezygnując z form monumentalnych
na rzecz kameralności (małe kościoły na 500-700
osób) oraz postulując wielofunkcyjność pomieszczenia dla kultu,
katechezy i duszpast. spotkań (zmienne ściany itp.);

wkomponowanie
obiektów sakr. w większe centra par. zaważyły na współczesnym
b.k. we Francji; np. dom chrześcijanina św. Łukasza
w Nantes (Malville) oraz par. centrum św. Jana Massy-Antony,
wg projektu P. Pinsarda i H. VoUmara (1967), par. ośrodek
MB Różańcowej w La Tronche (Isère), zbudowany 1969 wg
projektu M. Novarina i J. Cholata, oraz Vert Galant w Tremblay-
-lès-Gonesse (1971), dzieło L.P. Grosbois i G. Aaugemedta.

Sukces artyst. zyskują tendencje awangardowe, antyuniformistyczne
i metody projektowania, zw. „przestudiowaną improwizacją",
np. kościół w Lommiswil (Szwajcaria) projektu H. Islera,
jak i próby oryginalnego nawiązywania do stylów hist. (zwł.
średniow.), nie mającego nic wspólnego z eklektyzmem, np. kościół
Najśw. Oblubienicy w East Kilbride (k. Glasgow), projektu
A. MacMillana i I. Metzsteina, oraz św. Józefa w Nîmes, dzieło
A. Planque'a. Ciekawym rozwiązaniem dalekim od uniformizmu
jest świątynia skalna Temppeliaukio w Helsinkach z lat 60-ych,
wg projektu braci Timo i Tuomo Suomaleinenów, której nawę
wydrążoną w głębi skały nakryto potężną płaską kopułą umieszczoną
na poziomie ziemi. Bliższe regionalnemu uniformizmowi
są liczne kościoły, m.in. „namiotowe" w Afryce (np. w Brits), czy „hangarowe" (św. Teresy w Abidżanie, wg projektu M. Ducharme'a,
Ch. Larrasa i J.P. Minosta).

Monumentalne b.k.
ostatnich lat reprezentuje m.in. bazylika Najśw. Serca Jezusowego
w Algierze z lat 60-ych (projektanci P. Herlé i J. Le Coûter)
z hiperboliczną wieżą w kształcie ściętego stożka o ścianach
wgiętych do środka, jako elementem centr., a przede wszystkim
ukończona 1964 katedra MB w Tokio (projektant Kenzo Tonge),
zbudowana na planie krzyża i latawca symbolizującego ideę
chrześcijaństwa szybującego przez kontynenty.

W Polsce w 20-leciu międzywojennym powstały liczne kościoły
nowoczesne, zachowujące jednak pewne formy tradycyjne,
np. kościół św. Rocha w Białymstoku (O. Sosnowski) oraz
MB Zwycięskiej na Kamionku w Warszawie (K.S. Jakimowicz).

Po II wojnie świat., równocześnie z odbudową zburzonych lub
uszkodzonych tysięcy kościołów, na wyróżnienie zasługują monumentalne
nowe świątynie, np. św. Michała w Warszawie
(W. Pieńkowski), św. Teresy w Łodzi (Z. Gawlik), św. Antoniego
w Gdyni (Z. Kupiec), Niepokalanej Wszechpośredniczki
Łask w Niepokalanowie (Z. Gawlik), i wiele mniejszych, np. Niepokalanego
Serca NMP w Marcinkowicach (Z. Wzorek, Z. Remi).

O wybitnie nowoczesnym kształcie bryły wybudowano 1957-
-76 liczne kościoły, np. św. Józefa w Tarnowie (J. Kozłowski, K.
Szeibert, Z. Wolak), św. Jana Chrzciciela w Nowych Tychach
(J. Kołodziejczyk, T. Szczęsny, Z. Weber), Wniebowzięcia MB
Królowej Wychodźstwa Polskiego we Władysławowie (A. Kulesza,
S. Baum), Serca Jezusowego w Gdyni (J. Borowski, L.
Taraszkiewicz), Orionistów w Kaliszu (W. Pieńkowski); buduje
się natomiast kościoły m.in. w Nowej Hucie-Bieńczycach (W.
Pietrzyk), MB Różańcowej w Gdańsku-Przymorzu (L. Taraszkiewicz),
w Stalowej Woli (J. Bogusławski), Pasjonistów w Łodzi
(L. Lukos) oraz MB Zwycięskiej w Częstochowie (A. Mazur).

 

Fulcanelli, Le mystère des cathédrales et l'Interprétation ésotèrlque des symboles hermétiques du grand oeuvre, P 1922; F. Lanzoni, / titoli presbiterali dl Roma antica nella storia e nella leggenda, RivAC 2(1925) 195-257; A. Siili, Come va tenuta una chiesa, w: Atti della 1 Settimana d'Arte Sacra per II Clero, CV 1934, 93-114; A. Astori, Architettura sacra generale, R 1935; S.M. Chiapetta, Prescrizioni ecclesiastiche circa l'architettura sacra, w: Atti della III Settimana d'Arte Sacra, CV 1936, 93-107; A.D. Pica, Nuova architettura nel mondo, Mi 1938; E. Roulin, Nos églises, P 1938; R. Schwarz, Vom Bau der Kirche, Wü 1938; R. Witte, Das katholische Gotteshaus, sein Bau, seine Ausstattung, seine Pflege im Geiste der Liturgie, der Tradition und der Vorschrift der Kirche, Mn 1939, 19512 ; R. Aloi, Architettura funeraria moderna, Mi 1941 ; G. Mariani, La legislazione ecclesiastica in materia d'arte sacra, R 1945; C. Costantini, Fede e arte II. Costruzioni dei sacri edifici, R 1946; A. Cassi-Ramelli, Edifìci per il culto. Mi 1947; J. Danilewicz, Kościół i jego wnętrze w świetle przepisów prawno-Itturgtcznych, Ki 1948; F. Pfammater, Bełonkirchen, Ei 1948; D. Duřet, Architecture religieuse, P 1951; C. Costantini, L'istruzione del Sacro Offizio sull'arte sacra, R 1952; J. Pichara, L'art sacré moderne, P 1953; A. Raille, L'arte nella chiesa. Boi 1953; L. Hautecoeur, Mystique et architecture, P 1954; A. Henze, Kirchliche Kunst der Gegenwart, Rek 1954; P. Regamey, Kirche und Kunst im 20. Jahrhundert, Gr 1954, 1956; Z. Dmochowski, Dzieła architektury w Polsce, Lo 1956; J. Hoster, Die neue Kirche. Bau und Ausstattung, Kö 1956; Sztuka sakralna w Polsce. Architektura, Wwa 1956; C. Costantini, La legislazione ecclesiastica sull'arte, Fede e arte 5 (1957) 359-447; Bączkowicz II 544-589; R. Biedrzyński, Kirchen unserer Zeit, Mn 1958; P. Testini, Archeologia cristiana. Nozioni generali dalle origini alla fine del secolo VI, R 1958 ; R. Grosche, Überlegungen zur Theologie des Kirchenbaues, Das Münster 13(1960)344-349; J.A. Jungman, Symbolik der katholischen Kirche, St 1960; H. Schnell, Kirchenbau der Gegenwart, Mn 1960; A. Siili, L'architettura sacra e l'epoca moderna, Fede e arte 8 (1960)242-255; Ch. Zieliński, Sztuka sakralna. Co należy wiedzieć o budowie, urządzeniu, wyposażeniu, ozdobie i konserwacji domu Bożego, Pz 1960; HSzP I-III (passim); T. Klauser, Wytyczne dla budowy kościołów w duchu liturgii rzymskiej, AK 63 (1961) 179-185; A. Liedtke, Historia sztuki kościelnej w zarysie, Pz 1961; H. Muck, Sakralbau heute, Asch 1961 ; tenże, Der neue Kirchenbau zwischen den beiden Weltkriegen, Mn 1961 ; J. Pichard, Les églises nouvelles à travers le monde, P 1961 ; J. Popiel, Współczesna koncepcja budowli kościelnej, AK 63 (1961) 121-126; P. Marella, L'arte sacra nelle direttive della Santa Sede, Fede e arte 11 (1963)418-429; W. Foerderer, Kirchenbau von heute für morgen? Fragen heutiger Architektur und Kunst, Wü 1964; Kościoły w Polsce odbudowane i wybudowane 1945-65, Wwa 1966; H. Schnell, Zur Situation und Krise des deutschen Kirchenbaus in der Gegenwart, Das Münster 20(1967)5-16; R. Thoma, Gedanken zum Kirchenbau heute, Das Münster 20(1967) 17-19; E. Kiel, Kirchenbau heute. Dokumentation, Diskussion, Kritik, L 1969; Orientamenti dell'arte sacra dopo il Vaticano II, CV 1969 (komentarz do instrukcji Eucharìsticum mystérium); G. Rombold, Kirchen für dle Zukunft bauen. Beiträge zum neuen Kirchenverständnis, W 1969; W. Schlombs, Zur Situation des Kirchenbaus im Erzbistum Köln, Das Münster 22 (1969) 221-246; J. Popiel, Posoborowa problematyka architektury kościelnej, CT 40 (1970) z.2, 49-59; DSP I (passim); R. Belm, Liturgie und Kunst, ALW 14(1972) 428-450 (bibliogr.) ; Z. Hornung, Problem rokoka w architekturze sakralnej XVIII wieku, Wr 1972; A. Eggenspieler, Kirchenbau gestern und heute. Schweizerische Rundschau 72(1973) 124-131; W. Łysiak, Współczesne budownictwo sakralne Afryki, ŻM 23 (1973) z. 3, 65-78; W. Messerer, Kirchenbau im Verkehrszeitalter, SdZ 191 (1973) 264-280; W. Łysiak, Kościoły francuskie, ŻM 24(1974) z. 9, 57-68; tenże, Galeria kościołów, ŻM 25 (1975) z. 8, 83-92.

Podobne prace

Do góry