Ocena brak

BRZOZOWSKI STANISŁAW, pseud. Adam Czepiel

Autor /LeonidXXX Dodano /14.07.2012

ur. 28
VI 1878 w Maziami (k. Chełma Lubel.), zm. 30 IV 1911 we
Florencji, Filozof, krytyk lit. i publicysta.

Do gimnazjum uczęszczał w Lublinie i Niemirowie na Wołyniu;
1896 rozpoczął studia przyr. na UW; relegowany 1897 za
wystąpienia antyros., a 1898 uwięziony za działalność w nielegalnym
Tow. Oświaty Lud., po zwolnieniu przebywał w Warszawie,
zajmując się publicystyką.

W 1905, chory na gruźlicę,
wyjechał do Zakopanego; nast. przebywał we Lwowie i Krakowie;
1907 zamieszkał we Florencji. W 1908, oskarżony przez
przeciwników ideologicznych o współpracę z Ochraną, zażądał
zwołania sądu międzypartyjnego. Przeprowadzony 1909 proces,
od którego uchyliły się SDKPiL i PPS-Lewica, wykazał niewystarczalność
argumentów oskarżenia, ale wydanie ostatecznego
wyroku odroczono i sprawa nigdy nie została rozstrzygnięta.

Dorobek publicystyczny B. pochodzi z 1901-11 i obejmuje
26 książek oraz przeszło 200 artykułów, zamieszczanych m.in.
w „Prawdzie", „Głosie", „Krytyce" i „Przeglądzie Społecznym",
częściowo pod pseud. A. Czepiel. Styl pism B. cechuje ekspresjonizm,
gwałtowność i krańcowość ocen.

Popularność zdobył
1903 jako krytyk H. Sienkiewicza, którego Rodzinie Połanieckich
zarzucał pochwałę fiiisterskiego egoizmu i rezygnację z ambitnych
haseł społ. i narodowych. Łatwemu optymizmowi Sienkiewicza
przeciwstawiał trudną twórczość S. Wyspiańskiego i S.
Żeromskiego, którym przyznawał duchowe przywództwo narodu.
W 1904 wystąpił z ostrą krytyką Z. Przesmyckiego-Miriama,
zarzucając mu estetyzowanie i sprowadzenie modernizmu
w literaturze do formalnych zabiegów stylistycznych.

Krytykę
tę pogłębił w swym najsłynniejszym dziele Legenda Młodej
Polski (Lw 1910), w którym dokonał pierwszej kryt. oceny okresu;
przyjąwszy założenie, zgodnie z którym kultura musi być
ściśle powiązana z wartościami wytwórczymi, stwierdził, że literatura
młodopol. jest dziełem dekadentów, tworem sztucznym,
pozbawionym podstaw społecznych. Wg tych samych etycznych
kryteriów oceniał B. twórczość poszczególnych pisarzy i stawiał
przed kulturą norwidowski postulat mobilizowania do budowy
nowego narodu.

Poglądy B. wywołały szerokie echo i kontrowersyjne
komentarze zarówno za życia pisarza, jak i w 20-leciu
międzywojennym. W dziejach pol. krytyki literackiej B. uznany
został za jedną z najwybitniejszych postaci.
W rozwoju światopoglądowym przeszedł B. wieloetapową
i skomplikowaną ewolucję. Wcześnie odszedł od wyniesionego
z domu tradycyjnego katolicyzmu, ulegając ateizmowi o podstawach
monistyczno-przyrodniczych.

Zetknięcie się z ros. radykalną
myślą filoz. (W.G. Bieliński, G.I. Uspienski) obudziło
w B. zainteresowania etyczne i podkopało wiarę w materializm
pozytywistyczny. Do problematyki rei. powrócił 1903 dzięki
lekturze pism E. Renana, a nast. B. Pascala, którego uważał
za najgłębszego wyraziciela tragedii losu ludzkiego. Odrzucił
jednak jego wiarę w łaskę, by uznać nietzscheańską ideę człowieka
silnego i wolnego.

W 1905 B. przenosi swoje zainteresowania
religią z płaszczyzny egzystencjalno-indywidualistycznej
na społeczną. Za K. Marksem i socjologiczną teorią E. Durkheima
traktował religię jako wytwór świadomości zbiorowej człowieka
pierwotnego. W pismach z 1905-07 występowały silne
akcenty antyklerykalne; krytykował zwł. konserwatyzm społ.
Kościoła w Polsce (używając terminu „pseudokatolicyzm").

W 1907 pod wpływem myśli G. Sorela sformułował B. swą
filozofię pracy jako siły kulturotwórczej, W związku z nią zajął się chrześcijaństwem jako typem mitu twórczego. Najpierw
uznał jego znaczenie w odniesieniu do średniowiecza, akcentując
dezaktualizację mitu rei. w erze nowożytnej. W dalszych
analizach doszedł do wniosku, że religia powstaje i rozwija się
dzięki temu, iż żadna inna rzeczywistość nie potrafi człowieka
wyczerpująco określić (Idee. Wstęp do filozofii dojrzałości dziejowej,
Lw 1910);

w religii widział możliwości przekształcenia
świata; za najwyższą formę chrześcijaństwa uznawał katolicyzm,
jako system ze wszystkich znanych najgłębszy i najbardziej
wszechstronny, i dlatego podkreślał szczególną społ. przydatność
katolicyzmu jako mitu twórczego dla współcz. odbudowy
narodu (Legenda Młodej Polski).

W 1910 powrócił w swych
rozważaniach na płaszczyznę indywidualistyczną, poświęcając
coraz więcej uwagi religii. Przełomowe znaczenie miało dla poglądów
B. zetknięcie się z myślą J.H. Newmana; kierując się
jego sceptycyzmem poznawczym i teorią illative sense, doszedł
do rozumowego uznania wiary (Pamiętniki, Lw 1913). W ostatnich
swych pismach nie deklarował się on jako katolik, ale
jako człowiek bliski katolicyzmowi.

Na kilkanaście dni przed śmiercią powrócił on na łono Kościoła.
Fakt ten, a zwł. pisma przedśmiertne, wpłynęły na szereg
konwersji. Dzieła wszystkie wydano pod red. A. Górskiego
i S. Kołaczkowskiego (IV.VI.VIII.IX, Wwa 1936-38); ukazały
się też jego Listy (I-II, Kr 1970).

 

B. Suchodolski, Stanisława B. rozwój ideologii, Wwa 1933; T. Landy, Stanisława B. drogi do Rzymu, Verbum 2 (1935) 553-585; K. Wyka, Stanisława B. dyskusja o Fryderyku Nietzschem, Kr 1936; tenże, PSB III 61-65; J. Spytkowski, Stanisław B., estetyk i krytyk, Kr 1939; B. Cywiński, Ewolucja poglądów religijnych w pismach Stanisława B., Wwa 1961 (mpsBUW); Cz. Miłosz, Człowiek i skorpiony, P 1961 ; A. Stawar, O B. i inne szkice, Wwa 1961 ; B. Cywiński, Trud poszukiwania. Znak 14 (1962) 1063-1088; P. Trzebuchowski, Filozofia pracy Stanisława B., Wwa 1971; K. Wyka, Filozofia czynu i pracy u Jerzego Sorela i Stanisława B., Wwa 1972; A. Walicki, Stanisław B. and the Russian „Neomarxists" at the Beginning of the Twentieth Century, Mo 1973; J.Z. Maciejewski, W kłębowisku przeciwieństw. Obraz idei w prozie narracyjnej Stanisława B„ Wwa 1974; Wokół myśli Stanisława B., Kr 1974; J.A. Kloczowski, B. tłumaczy Newmana, WDr 3 (1975) z. 1, 45-50; W. Mackiewicz, Stanisława B. filozofia „pracy" a marksowska teoria praktyki, Wwa 1975 (mpsBUW); E. Sowa, Teoria twórczości Stanisława B., SF 19(1975) z. 6, 59-75; A. Walicki, Stanisław B. i Edward Abramowski, SF 19 (1975) z. 5,21-55.

Podobne prace

Do góry