Ocena brak

BREWIARZ, Breviarium, Liturgia horarum

Autor /Kalistrat Dodano /12.07.2012

Księga liturg.
Kościoła rzym., zawierająca teksty modlitwy -» godzin kanonicznych
(officium divinum), przeznaczona dla duchowieństwa
z wyższymi święceniami i zakonów zobowiązanych do oficjum
chórowego (-> konwentualna celebra); w sensie wtórnym — modlitwa
godzin kan. (stąd określenia— odmawianie b., recytacja b.).

Nazwą b. określano początkowo (na przełomie XII XII w.) wykaz (w XIII w. także układ) tekstów z różnych ksiąg, używanych
do modlitwy godzin kan. w małych wspólnotach mniszych
lub kanoniczych, od XIII w. zaś księgę zawierającą komplet
tekstów oficjum; rzadziej stosowano nazwy Liber horarum
canonicarum lub Viaticus; 1971 nazwę b. zastąpiono określeniem
Liturgia horarum, analogicznie do -* horologionu (czasosłow)
w liturgii bizantyjskiej.

I. GENEZA — Powstanie b. wiąże się z karolińską reformą
liturg., zmierzającą do przywrócenia zwyczaju odprawiania oraz
ujednolicenia modlitwy godzin kan., a nie, jak początkowo
przypuszczano, z zanikiem praktyki chórowego śpiewania oficjum
na rzecz indywidualnego odmawiania modlitwy godzin.

Proces kształtowania się b., zapoczątkowany w XI w. głównie
w ośrodkach monastycznych, polegał (jak wykazują badania
P. Salmona 1967) na wybieraniu tekstów z wielu ksiąg liturg.
zawierających poszczególne części oficjum i grupowaniu ich
wokół jednej z nich: kolektarza, rzadziej psałterza, antyfonarza
i -> lekcjonarza.

Do kolektarza od pocz. XII w. dołączano
kapitula (-> kolektarz z kapitularzem) oraz szczegółowy
układ (A. sive ordo officiorum) z wykazem incipitów części
własnych (-> proprium —de tempore, de Sanctis); przykładem
tego są kolektarze z Monte Cassino z 1099-1105 (rps Vatic.
Urbin. 585, Mazarine B 64, Cassin. 198) i z Benewentu z XII w.
(rps Vatic. 4928).

Zaczątek b. stanowił też psałterz, na który
składały się psalmy początkowo w kolejności bibl. (1-150) wraz
z wykazem rozmieszczającym je na poszczególne dni tygodnia
(psalmista), a od XII w. ułożone wg porządku tygodniowego
i rozdzielone na poszczególne godziny kan., z inwitatoriami,
hymnami, kantykami ST, czasem także antyfonami; najstarszym
zabytkiem ukazującym ten proces jest rps (Vatic. Reg. 11)
z VIII w.

Podobnie zaczątek b. stanowił lekcjonarz używany do
oficjum nocnego (vigiiiae, nokturny), później odprawianego rano
(matutinum, jutrznia), który zawierał wybór czytań z Biblii,
żywotów świętych i ojców Kościoła, a także często responsoria
i niekiedy antyfony z laudesów. W wyniku procesu scalania
zawartości tych ksiąg ukształtowała się w XIII w. odrębna
księga (ok. 300 kart, niekiedy nutowana), w skład której
wchodził psałterz podzielony na poszczególne dni tygodnia i godziny
kan. ;

teksty zaś pozostałych ksiąg (antyfony, responsoria,
kapituła, a także hymny, kolekty oraz czytania do jutrzni) rozmieszczono
w niej wg układu roku liturg. (proprium de tempore)
i cyklu świętych, dzieląc je na własne (proprium de Sanctis)
i wspólne (commune sanctorum); na początku b. umieszczano kalendarz
liturg. z wykazem świąt i zaznaczeniem ich rangi, jako
dodatkowe części natomiast -» preces, psalmy pokutne, Litanię
do Wszystkich Świętych, kommemoracje wotywne i -> sufragia;
w b. drukowanych zamieszczano ponadto ogólne przepisy
dotyczące sprawowania oficjum (-> rubryki), oddzielnie zaś
szczegółową strukturę poszczególnych godzin kan. (ordinarium).

Do B. rzymskiego (BR) zaś zaczęto dołączać oficja własne
patronów diec, zakonów i zgromadzeń zak. (officia propria).

II. DZIEJE — W XIII-XVI w. b. sporządzany był (jak dotychczasowe
księgi liturg.) dla poszczególnych Kościołów lokalnych
i wspólnot zak., a po Soborze Tryd. ujednolicony 1568 dla całego
Kościoła zach. jako B. rzymski, przechodził liczne modyfikacje;
zreformowany po Soborze Wat. II, oprać na nowo pod
zmienionym tytułem (LH).

1. Większość b. powstałych w XIII-XVI w. opierała się na
Ordinarium z ok. 1213, skodyfikowanym wg zwyczajów kaplicy
dworu pap. przez Innocentego III (stąd nazwa Ordinarium Curiae
romanae) i narzuconym bazylikom Rzymu; zawierają one
większą liczbę czytań bibl. oraz patrystycznych, mniejszą natomiast
liczbę tekstów własnych i do wyboru;

pod wpływem zaś
pobożności prywatnej rozbudowano w nich dodatek, wprowadzając
jako obowiązkowe liczne kommemoracje i sufragia wotywne,
psalmy pokutne, litanię, oficja o NMP i o zmarłych;
wg tego Ordinarium ułożono pierwsze b. franciszkańskie (b. św.
Franciszka z Asyżu sprzed 1221, b. św. Klary z ok. 1224 oraz
b. rps Assisi Bibl. Comun. 694, nutowany), wg dawnego zaś Ordo bazyliki later, z ok. 1150 — b. konwentu św. Anny w Monachium
z 1227 (odkryte przez G. Abate'go i S.J.P. van Dijka).
W całym zak. franciszkanów przyjęto b. Kurii rzym. na kapitule
1230;

zreformował go Hajmon z Faversham 1244. Przeobrażenia
te szły głównie w kierunku skracania czytań, rozrostu
kalendarza obchodów świętych i ich własnych tekstów, zwł.
oficjów rymowanych (historiae) wprowadzania hymnów (nie
było ich w b. rzymskich) oraz wzbogacania rubryk; w XVI w.
zaczęto zabiegać także o prawdę hist, (usuwanie legendarnych
i apokryficznych tekstów) i poprawny język (tzw. łacina klasyczna),
czego wyrazem była renesansowa stylizacja hymnów, której
z polecenia pap. Leona X dokonał Z. Ferren.

W zbiorach polskich znajduje się 140 rpsów b. pochodzenia
pol. z okresu przed reformą tryd., nadto 6 pochodzących
z Czech i 14 z Europy Zach., zgodnie ze stanem inwentaryzacji
na 1973 (W- Danielski).

Z XIII w. zachował się b. cysterek
z Trzebnicy, klarysek z Wrocławia lub Głogowa i cystersów
z Obry oraz b. krakowski (rpsBKapKr 33, część środk. z 1254-
-67). Z XIV w. pochodzi 29 kodeksów, w tym 11 wrocł. (najstarszy
zwany b. Przecława z Pogorzeli, rpsBUWr I F 444),
z katedry, kolegiat i kościołów par., 3 krak. z Wawelu, 3 kanoników
regularnych z Czerwińska, Żagania i Wrocławia, 5 cysterskich,
2 krzyżackie, 1 augustiański, 1 benedyktynek, 1 dominikanów
i 1 franciszkanów oraz 1 wybór oficjów ze Śląska.
Z XV w. pochodzi 105 kodeksów, w tym 47 diecezjalnych:
3 gnieźn., 8 krak., 3 włocł., 31 wrocł., 1 pozn. w Łowiczu, 1 warm,
w Olsztynie.

Wśród 58 b. zakonnych 27 (zawierających oficjum
diec. wrocławskiej) należy do kanoników regularnych, 4 są dominikańskie
ze Śląska, 2 benedyktyńskie z Małopolski, 4 cysterskie
z Mogiły i Trzebnicy, 2 augustiańskie, 6 krzyżackich
z Gdańska, 8 franciszkańskich oraz 5 paulińskich z Jasnej Góry
i Skałki (patronowie węg., potem pol.). Ostatnimi datowanymi
rpsami przedtryd. są: gnieźnieński b. wikariuszy katedralnych
z 1504 (rpsBKapGn 37), katedralny krak. z ok. 1500 (rpsMN
KrCzart 2780) i b. z Kruszwicy z ok. 1500 (rpsBKapGn 154);

w 2. poł. XVI w. powstały już tylko pojedyncze b. (benedyktyński
i pauliński), z uwagi na upowszechnienie b. drukowanych.
Najstarszym z druk. jest b. diecezji kamieńskiej z ok. 1480;
dla diecezji gnieźn., krak. i pozn. wydano 1494 b. wspólny
(z uwzględnieniem jednak specyfiki oficjum tych diec, na co
wskazuje zachowany fragment).

Z zachowanych XV-XVI-wiecznych
96 egzemplarzy b. diecezjalnych pol. (wg katalogu inkunabułów
i materiałów katalogu starych druków pol. XVI w.
w BN) były 4 wyd. dla diec. wrocławskiej (ok. 1485 — 2 wyd.,
1499,1501), 2 dla archidiec. gnieźnieńskiej (1502,1540), dla diec.
lubuskiej (przed 1490 i 1514) i kamieńskiej (ok. 1480 oraz 1505,
1521), dla diecezji pozn. (1500,1513,1530) i płoc. (1489,1506,
1519,1520), dla diecezji włocł. (1502 i 1543) i warm, (przed 1497
oraz 1516 i 1581), najwięcej zaś (5) wydań dla diec. krakowskiej
(1498,1507,1507-08,1524 i 1538), których używano przypuszczalnie
także w pozostałych diec. polskich.

2. Na polecenie pap. Klemensa VII F. de -» Quiñones opracował
nowy b., zaaprobowany przez pap. Pawła HI jako Breviarium
romanum ex sacra potissimum Scriptura et probatis sanctorum
historiis collectum et concinnatum (Ve 1535), znany też pod
nazwiskiem swego twórcy lub jako B. Sanctae Crucis (Quiñones
był kard. bazyliki Św. Krzyża);

ułożony z myślą o duchowieństwie
odmawiającym oficjum indywidualnie, miał przejrzysty
układ i zwięzłe teksty; autor w celu ożywienia skostniałego
oficjum zredukował rubryki i w każdej z godzin ograniczył
liczbę psalmów do 3, stawiając jako zasadę odmawianie całego
psałterza w ciągu tygodnia; ustalił też liczbę czytań w jutrzni
na 3 (ze ST, z NT oraz z ojców Kościoła lub z żywotów świętych,
zredagowanych na nowo);

ponadto w prymie zniósł czytanie
martyrologium; zacieśniając zaś laudesy, nieszpory i komplete
do psalmów i kantyku z NT (bez hymnu, kapitulum, responsorium
i wersetu), upodobnił je do godzin mniejszych ; kalendarz
w tym b. wymieniał 111 świętych ; b. ten, przyjęty entuzjastycznie
przez duchowieństwo, doczekał się 100 wyd. do 1558
(w Polsce zachowały się wyd. z 1537 i 1547 we Wrocławiu i Krakowie), kiedy to pod wpływem teologów franc., wl. i hiszp.
(w Hiszpanii wyparł on wszystkie b. chórowe) wycofał go na
Soborze Tryd. pap. Paweł IV, który zamierzał upowszechnić
swój b. ułożony uprzednio dla -» teatynów (zatwierdzony 1529);
neg. stanowisko wobec b. Quiñonesa zajęła kapituła krakowska.

3. Sobór Trydencki w celu ujednolicenia oficjum zarządził
24 II 1563 opracowanie b. dla całego Kościoła.

Założenia
dotyczyły skrócenia tekstów i usunięcia z nich apokryfów i legend
(bpi niem.), ogólnej rewizji tekstów i ceremonii związanych
ze sprawowaniem oficjum (bpi franc), powrotu do pierwotnych
form modlitwy godzin (Paweł IV, bpi hiszp., Karol
Boromeusz); badania pierwotnych tradycji liturgii rzym., prowadzone
głównie przez C. Baroniusa, G. Bonę, Roberta Bellarmina,
G. Tommasiego, J. Mabillona i E. Martène'a, ujawniły,
że ani deklarowany powrót do tradycji papieży Gelazego I,
Grzegorza I i Grzegorza VII, ani dezyderaty Soboru nie zostały
uwzględnione, co stało się przyczyną licznych sprzeciwów i oporów
w przyjmowaniu BR.

Ogłoszony bullą pap. Piusa V Quod a nobis z 9 VII 1568
ßreviarium romanum ex decreto Sacrosancti Concila Tridentini
restitutum, Pii V pontifias maximi iussu editum (R 1568), opracowany
w oparciu o b. Pawła IV, miał następujący układ:
w części wstępnej, obok bulli, umieszczono zasady obliczania
daty Wielkanocy, stały kalendarz świętych (upraszczając ryt obchodów
oraz usuwając świętych lokalnych, zredukowano ich
liczbę w kalendarzu), rubryki (oprać 1540 przez Luigi Ciconiolano
jako Directorium divini officii, zaaprobowane przez pap.
Pawła III), zbiór absolucji i benedykcji do jutrzni, sufragia oraz
układ (ordinarium) poszczególnych części modlitwy godzin;

w
części głównej obok psałterza w układzie tygodniowym (tekst
wg Psałterza galtikańskiego) wraz z hymnami i antyfonami czasu
zwykłego, proprium de tempore, proprium de Sanctis, commune
sanctorum; na końcową partię składały się oficja poświęcenia
kościoła, wotywne o NMP i za zmarłych; część tę poszerzano
w nast. wydaniach o psalmy gradualne i pokutne, litanię, modlitwy
przy konających, przed i po jedzeniu, przed podróżą,
modlitwy przed i po mszy, do 1911 także oficja wotywne na
poszczególne dni tygodnia, oficja odmawiane w niektórych kościołach;
dopuszczano również dołączanie oficjów własnych
( -> proprium) Kościołów lokalnych i wspólnot zakonnych.

Przyjęcie BR przez cały Kościół zach. miało nastąpić w
ciągu 6 miesięcy; bulla pap. dawała jednak przywilej sprawowania
oficjum wg b. liczących nie mniej niż 200 lat, z czego
skorzystała bazylika wat. dla odprawiania oficjów o wielu świętych,
których relikwie posiadała, oraz benedyktyni (B. monasticum
poprawiono wg BR), dominikanie, karmelici i norbertanie;

ponadto bpstwa w Mediolanie, Akwilei, Toledo, Paryżu, Lyonie,
Besançon (także inne diecezje franc), Kolonii, Munster,
Trewirze. Choć niektóre diec. przyjęły BR w XVII w. (np. na
Węgrzech 1630, Moguncja 1665), to jednak proces przyjmowania
przeciągnął się prawie do końca XIX w. ( głównie we Francji
i Niemczech). Pod wpływem specyficznych warunków polit. ( ->
gallikanizm) bpi franc, podkreślając autonomię własnych Kościołów
lokalnych, nie tylko zachowali b. dawne, ale przekraczając
ramy przywilejów pap. Piusa V, wydali własne b.;

1678
abp Vienne, H. de Villars, wydal b. diecezjalny, całkowicie
odbiegający od BR (np. czytania i teksty wyłącznie bibl.); abp
Paryża F. de Harlay de Champvallon ogłosił zaś 1680 jako bezwzględnie
obowiązujący w swej diecezji b., z którego usunął
zbyt ekspresywne teksty o NMP, prymacie pap. oraz 40 czytań
hagiograficznych; b. ten, zw. B. paryski (wiele wyd. w zbiorach
BUWwa), stał się wzorem do opracowania nowych b.
benedyktyńskich z kongr. -> Cluny (1686), Saint-Vanne (1777)
i Saint-Maur wraz z klasztorami węg. (1787), a także b. francuskich
diec, jak Orlean (1693), Sens (1725) i Auxerre (1726):
jeszcze bardziej z tradycją i potryd. prawem kośc. zrywał B. paryski,
oprać przez F. Vigiera oraz braci C. i F. de Santeul, wyd.
1736 przez abpa Ch. de Vintimille, który przyjęły w większości
diecezje franc, niem. oraz wł. Pistoia (1786).

Wbrew protestom
Stolicy Apostolskiej b. te, zw. gallikańskimi, zawierające niektóre
teksty sformułowane w duchu jansenizmu, obowiązywały
we wszystkich diecezjach Francji. BR przyjęto we Francji najpierw
w Langres (1839), a nast. dzięki P. -» Guérangerowi,
opatowi z Solesmes, wprowadzono do 1865 we wszystkich diec.
francuskich. Na specjalny apel Stolicy Apost. BR przyjęła także
Kolonia (1857), Münster (1880) i Trewir (1888).

W Polsce BR przyjęto 1577 uchwałą synodu piotrkowskiego;
M. -> Kromer jednak wydał 1581 b. diecezjalny warm.,
uzasadniając, że z uwagi na jego 300-letnią tradycję skorzystał
z przywileju Piusa V; synody diec przypominały i egzekwowały
przyjęcie BR (płoc. 1586 i 1589, włocł. 1579, chełmiński
1583, krak. 1593, wrocł. 1592 i 1653), a np. synod włocł. nakazał
wizytatorom niszczenie b. diecezjalnych; oficja własne dla Kościoła
w Polsce (Officia propria patronorum provinciae polonae),
oprać przez S. Sokołowskiego, wydawano od 1596 wielokrotnie
(aż do 1938, nowe oprać 1965) jako załącznik do BR, własne
zaś dla diec. wrocławskiej (Propria officia sanctorum dioecesis
wratislaviensis) wydano 1663 i 1683.

W końcu XIX w. niektóre
diec. polskie wydawały osobne zbiory własnych oficjów, których
wydań dotąd nie zestawiono (-s- Officia propria dioecesium Poloniae).
Forma BR wyd. przez Piusa V nie ulegała zasadniczym przekształceniom
przez 400 lat: wyd. przez pap. Klemensa VIII
bullą Cum in Ecclesia z 10 V 1602 Breviarium romanum ex decreto
Sacrosancti Concila Tridentini restitutum, Pii V pontifias
maximi iussu editimi et Clementis VIII auctoritate recognitum
(R 1602) zawierało gregoriański kalendarz wprowadzony 1582
w miejsce juliańskiego, liczniejsze oficja własne o świętych (1588
pap. Sykstus V wydał także Oclavarium romanum, czyli zbiór
czytań hagiograficznych dla obchodu lokalnych oktaw świętych),
teksty czytań hagiograficznych, poddane rewizji kryt. za pap.
Grzegorza XIV przez komisję zw. pro purgando b., oraz skorygowany
tekst Vg (Clementina) w czytaniach bibl.; miało to być
wyd. wzorcowe, jedynie autentyczne, zw. editio typka.

Papież
Urban VIII bullą Divinam psalmodiant z 25 I 1631 autoryzował
następne wyd. Breviarium romanum [...] noviter correctum ei
emendatum iussu reverendissimi domini illustrissimi Urbani papae
VIII (R 1632); zawierało ono klasycyzującą wersję tekstu
hymnów dokonaną przez komisję zw. super emendationem Breviarii
romani (1629-31), do której należał M.K. Sarbiewski.

Dalsze wyd. BR, wzbogacane o oficja nowo kanonizowanych
świętych (zasady ustalił 1746 pap. Benedykt XIV), oficja dla niektórych
świątyń (officia propria pro aliquibus locis) i wotywne na
dni powszednie czasu zwykłego (1883, pap. Leon XIII), zawsze
powoływały się na wyd. Urbana VIII, np. B. romanům [...]
Clementis VIII, Urbani VIII et Leonis XIII auctoritate recognitum,
editio tertia post alteram typicam (Rb 1905).

Gruntowną reformę BR. zapowiedzianą przez pap. Piusa IX
i postulowaną na Soborze Wat. I, rozpoczął Pius X, zmieniając
zupełnie bullą Divino affiata z 1 XI 1911 tradycyjny układ tygodniowy
psalmów (m.in. redukcja ich liczby w -> jutrzni) i reformując
rubryki oficjów niedzielnych, a na dni świętych
wprowadzając oficja mieszane świąteczno-ferialne w wyd. typicznym
Breviarium romanum [...] P/7 X auctoritate reformátům
(CV 1914). Reformę kontynuował pap. Pius XII, wprowadzając
bullą In cotidianis precibus z 25 III 1945 do BR nowy łac. przekład
psalmów (komisją kierował A. Bea);

dlatego nowe wyd.
ukazywały się pt. Breviarium romanum [...] summorumpontificum
cura recognitum cum nova Psalterii versione a Pio papa XII
approbatum (np. Editio vigésima octava iuxta typicam, I-IV,
Tours 1957, z rubrykami uproszczonymi 23 III 1955); natomiast
pap. Jan XXIII motu proprio Rubricarum instructum z 25 VII
1960 wprowadził oprać na nowo kodeks rubryk, zamieszczany
od 1961, np. w Breviarium romanům [...] editio iuxta tvpicam
(I-II, Tou 1962).

Oficjalne teksty b. wydawały oficyny w Rzymie, Wenecji,
Moguncji. Strasburgu, Norymberdze, a od 1507 (b. polskie)
także w Krakowie. Od 2. poł. XVIII w. BR zaczęto wydawać
w 4 częściach (zimowa — do początku wielkiego postu, wiosenna
— do końca oktawy Zesłania Ducha Świętego, letnia — do końca sierpnia, oraz jesienna — do końca listopada).

W XX w.
najbardziej rozpowszechnione były wyd. F. Pusteta w Ratyzbonie,
Poliglotty wat., Desclée et Cie w Tournai, a po 1945 —
Benziger w Nowym Jorku, Marietti w Turynie, Mame w Tours,
Dessain w Mechelen ; zreformowane wyd. BR z 1960 ukazywało
się w 2 t. z psałterzem włączonym między proprium de tempore
oraz proprium de Sanctis.

4. Sobór Watykański II polecił opracowanie nowego
oficjum (KL 83-101), które przygotowane przy udziale licznych
ekspertów z uwzględnieniem opinii wszystkich bpów, a także
I Synodu Bpów z 1967, wprowadzono konstytucją apost. Laudis
canticum z 1 XI 1970; księgę do jego sprawowania wydano pt.
Officium divinum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concila Vaticani
II instauratum auctoritate Pauli papae VI promulgatum.
Liturgia horarum iuxta ritům romanům (I-IV, CV 1971-72) z zaleceniem
jej przekładu na języki nar. i udostępnienia jej zakonnicom
i świeckim.

Tom I zawiera oficja okresu adwentu i Bożego Narodzenia
oraz świętych od 30 XI do 7 I; t. II — oficja wielkiego postu,
triduum paschalnego i okresu Wielkanocy oraz świętych od 5 II
do 11 VI; t. LÏI — oficja na czas zwykły od I do XVII tygodnia
oraz od 13 I do 9 III i od 12 V do 5 VIII; t. IV - oficja od
XVIII do XXXIV tygodnia oraz od 1 VIII do 30 XI; każdy
tom po kalendarzu zawiera proprium de tempore, ordinarium,
psałterz, proprium de sanctis, commune sanctorum, oficjum za
zmarłych i dodatek dla odprawiania wigilii.
LH dostosowana jest zarówno do oficjum odmawianego indywidualnie,
chórowo, jak i z udziałem wiernych; psałterz podzielono
na 4 tygodnie, dodając wprowadzenia do poszczególnych
psalmów (tituli psalmorum), wskazujące na ich chrzęść,
aplikację modlitewną;

w doborze czytań patrystycznych (bardzo
licznych) i hagiograficznych kierowano się zasadą ukazania ciągłości
tradycji kośc. i przybliżenia różnorodnych typów duchowości
chrzęść. ; nowo oprać, liczne preces w laudesach i nieszporach
dotyczą spraw egzystencjalnych człowieka, zarówno indywidualnych
jak i społ., kośc. i świeckich; w modlitwę każdej
godziny wprowadzają hymny (291, dawne sprzed reformy z 1632
i nowe), kończą ją kolekty dobierane stosownie do pory dnia

III. KRYTYCZNE WYDANIA, OPISY, WYKAZY — Wydano dotąd
nieliczne publikacje kryt. tekstów b. Teksty b. diecezji Salisbury
wydali F. Procter i C. Wordsworth (B. ad usum insignis ecclesiae
Sarum, C 1886), diec. York — S.W. Lawley (B. ad usum insignis
ecclesiae eboracensis, Durham 1883), a diec. Hereford — H.
Frere i L.E.G. Brown (The Hereford B. I-II, Lo 1904-11). Ordo
bazyliki later, z ok. 1150 wydał L. Fischer (Bernhardi cardinalis
et lateranensis ecclesiae prior is „Ordo officiorum ecclesiae lateranensis",
Mn 1916), a b. Quiñonesa w obydwu wersjach — J.W.-
Legg (Breviarium romanum a F. cardinali Quignonio editum, C
1888 oraz The Second Recension of the Quignon B., Lo 1908); b.
franciszkańskie - S.J.P. van Dijk (The B. of Saint Clare, FStud
8 (1948) 25-46,351-387, 9 (1949) 10-12 oraz The B. of Saint Francis,
FStud 9(1949) 13-40); zachowany fragment b. warmińskiego
opublikował J. Wojtkowski (Przedmowa M. Kromera do III
wydania b. warmińskiego w Kolonii z roku 1581, RTK 4 (1957)
z. 4, 131-138).

Opisy b. podają katalogi rpsów ksiąg liturg. Libri liturgici
Bibliothecae Apostolicae Vaticanae manuscript i (Fr 1897, passim),
które wydał H. Ehrensberger; Les b. manuscrits des bibliothèques
publiques de France (I-IV, P 1934), które wydał V. Leroquais;
Codices liturgici latini antiquiores (Fr 1963, passim),
które wydał K. Gamber; Les manuscrits latins de la Bibliothèque
Vaticane (f-V, CV 1968-72), które wydał P. Salmon; Libri liturgici
manuscripti Bibliothecarum Hungariae et lìmitropharum
regionum (Bu 1973), które wydał P. Rado;

opis b. benedyktyńskiego
kongr. z Cluny dał P.L. Blanchard (Un b. de Cluny, RBen
57 (1947) 201-207), b. zaś kongr. Sankt Gallen opisał P.M. Gy
(Les premiers b. de Saint-Gall 2. quart du Xl' siècle, w : Liturgie,
Gestalt und Vollzug, Mn 1963, 104-113); b. franciszkański opisał
G. Abate (Il primitivo b. francescano 1224-1227, MF 60 (1960) 47-240).

Studium monograficzne b. diecezji wrocł. poświęcił J. Jungnitz
(Das breslauer B. und Proprium, Br 1892), a diec. kamieńskiej
J. Petersohn (Das B. camínense der 2. Hälfte des 15. Jahrhunderts
in der ehemaligen Preussischen Staatsbibliothek, Kö
1963), drukowane b. diecezji lubuskiej opisał H. Grimm (Die
liturgische Drucke der Diözese Lebus, Wichmann-Jahrbuch für
Kirchengeschichte im Bistum Berlin 9-10 (1955-56) 45-51), a dzieje
b. diecezjalnych Moguncji przedstawił H. Reifenberg (Stundengebet
und B. im Bistum Mainz seit der romanischen Epoche,
Mr 1964), którego dzieło uważa się za wzór opracowań monograficznych
historii b.

Zestawienia druk. wydań b. dokonał H. Bohatta (Bibliographie
der B. 1501-1850, L 1937, Nieuwkoop 19632), a uzupełnił
je F. Bossarelli (EL 52(1938) 199-202).

Opisy i wykazy rękopiśmiennych b. polskich znajdują się
w opracowaniach i katalogach rpsów liturg. ( -> antyfonarze
polskie), drukowane zaś zestawili S. Chodyński (EKośc II 593-
-599), K. Estreicher (Estr XIII 336-339), a wg najnowszych badań
autorzy IBP (I 212-215); druki XVI w. zestawiono w materiałach
Centr. Katalogu Starych Druków BN.

IV. BREWIARZE dla ŚWIECKICH — Zaczątek b. dla świeckich
upatruje się w popularnych w średniowieczu -> psałterzach (w
Polsce np. Psałterz Egberta czyli Modlitewnik Gertrudy, Psałterz
floriański. Psałterz puławski).

Bardziej zbliżone do b. z uwagi
na układ były modlitewniki dla świeckich zawierające -> oficjum
małe, najczęściej o Św. Krzyżu i NMP (we Francji Livres
d'heures) i --> sufragia, a także -> modlitewniki zawierające wyciąg
modlitw godzin, z których za najstarszy uchodzi Modlitewnik
Karola Łysego (PL 101,509-614) ułożony przez Alkuina,
w Polsce natomiast modlitewniki króla Władysława Warneńczyka,
Aleksandra Jagiellończyka, Zygmunta Starego, królowej
Bony, kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego i kanclerza Olbrachta
Gasztołda (z oficjami o NMP, zmarłych, Św. Krzyżu, męce
Pańskiej i Duchu Świętym, psalmami pokutnymi i litanią).

Po
Soborze Tryd. na skutek kształtowania się licznych form pobożności
pozaliturg. zaczęły zanikać dotychczasowe, przynajmniej
zbliżone do liturgii i inspirowane przez nią, modlitewniki
świeckich, a pojawiły się -> hortulusy (np. Raj duszny Biernata
z Lublina).

Dopiero pod wpływem liturgicznej odnowy w XX w. zaczęto,
z myślą o świeckich, najpierw zamieszczać w mszalikach
łac. lub nar. teksty nieszporów, prymy i komplety; powstawały
również odrębne książki będące skrótami BR. W Niemczech
wydano oprać, przez P. -* Parscha Stundengebet (Rb 1923,
Kl 19484); H. Fleischmann zaś (wg małego b. opactwa Seckau,
rozpowszechnianego od 1933 wśród niem. zakonnic i świeckich)
przy współpracy komisji liturg. episkopatu niem. wydał Officium
divinum parvum (Rb 1950; wyd. franc. 1952, wł. 1953);

128 psalmów
(w przekł. R. Guardiniego) rozdzielono w nim na 2 tygodnie,
zamieszczając w jutrzni, laudesach i nieszporach po 3,
w pozostałych godzinach po 1, a w jutrzni zachowano 1 czytanie;
b. ten ze względu na zwarty i przejrzysty układ stał się najbardziej
powszechny. Podobne b. opracowali: w Stanach Zjedn.
W.G. Heidt (Collegeville 1954), we Włoszech A. Mistrorigo (Vicenza
1954), w Hiszpanii C. Sanchez Aliseda (Ba 1951).

Popularny
stał się b. dla świeckich wyd. 1952 przez opactwo w En'
Calcat Livre d'heures latin-français; 11. zawierał psałterz (w przekładzie
G. Garrone'a) podzielony na 4 tygodnie, II — nowy wybór
czytań bibl. i patrystycznych; w układzie oficjum opuszczono
jutrznię, a w laudesach i nieszporach zredukowano liczbę
psalmów do 3.

Swobodną kompozycję, na którą złożyły się
obok wyboru psalmów czytania bibl., homilie ojców Kościoła
oraz żywoty świętych, miał A.M. Henry'ego Bréviaire des fidèles
(I-IV, P 1951); H. Kunkel opracował b. dla rodzin (Familienbrevier,
Wü 1953) oraz dla młodzieży (Jugendbrevier, Wü 1953);
mali bracia i małe siostry Jezusa posługiwali się własnym b. (Les
heures du Seigneur, P 1959).

Niektóre b. tego typu przyjmowały
się w wielu żeńskich zgromadzeniach zak. w miejsce Małego
oficjum o NMP; ich rolę w upowszechnianiu modlitwy godzin podkreślił Sobór Wat. II (KL 98) oraz pap. Paweł VI w motu
proprio z 25 I 1964, wskazując na dalsze perspektywy ich rozwoju;
w nurcie tych zasad powstawała oprać, przez S. Kaźmierczaka
Liturgiczna modlitwa dnia (Pz 1972), wzorowana na projektach
LH i przeznaczona dla żeńskich zgrom, zakonnych.

 

P. Bauftol, Histoire du b. romain, P 1893.19113 ; S. Bäumer, Histoire du b. I-ll, P 1905; F. Schubert, Die Vorschläge zur Brevierreform auf dem Vatikánum, ThG 3(1911) 563-583; F. Cabrol, La réforme du b. et du calendrier, P 1912;C. Callewaert, La réforme du b., son esprit, ses prescriptions nouvelles, Bg 1912; P. Piacenza, in constitutionem „Divino afftatu [...]" commentarium, R 1912; H. Leclercq, DACL II 1262-1316; P. le Carou, L'office divin chez les frères mineurs au XIII' siècle, P 1928; C. Callewaert, Liturgicae institutions II. De b. romani liturgia, Bg 1931,19392 ; J. Brinktrine, Das römische B., Pa 1932; H. Jedin, Das Konzil von Trient und die Reform der liturgischen Bücher, EL 59(1945) 5-38; Aigrain 423-426,598-605; F. Renard, Un nouveau projet de réforme du b., ParLit 30 (1948) 186-192; B. Capelle, De reformatlone b. Congressus Lovaniensis Mont-César 3-5 X 1949, ParLit 32 (1950) 46-49; K.J. Merk, Das B. und der Säkularklerus, St 1950; E. Pieniążek, Dookoła b., HD 19(1950) 545-558; P. Salmon, Projets de réforme du B. romain. Ami du clergé 60 (1950) 705-713 (bibliogr.); J. Hessing, De correctione b., EL 61 (1951) 187-200; B. Opfermann, Das Reformbrevier des Kardinals Qulgnonez, BuLit 20 (1952) 307-309; J. Pascher, Das Stundengebet der römischen Kirche, Mn 1954; J. Vilnet, Les réformes du b. au XVI' siècle, Ami du clergé 64 (1954) 305-318; 1. Różycki, Necessitudines animadversionesque cleri Poloniae B. romanum reformandum spectantcs, CT 26(1955) 63-127; J.A. Jungmann, Warum Ist das Reformbrevier des Kardinals Quignonez gescheitert?, ZKTh 78(1956) 98-107; J. Lercaro, La simplification des rubriques et la réforme du b., LMD 13 (1956) z. 3-4, 299-319; Brevierstudien, Referate aus der Studientagung von Assisi ¡4-17 IX 1956, Tr 1958; J. Pascher, LThK II 679-684; V. Raffa, La liturgia delie ore, Bre 1959; P. Salmon, L'office divin. Histoire de la formation du b., P 1959; S.J.P. van Dijk, J.H. Walker, The Origins of the Modem Roman Liturgy. The Liturgy of the Papal Court and the Franciscan Order in the Xlllth Century, Lo 1960; Schmidt IL 438-456,469-483; J. Pascher, Dle Beziehungen des monastischen B. zum B. Pius V, EL 75(1961) 327-349; P. Salmon, La réforme du b. selon la constitution „De sacra liturgia" du II' Concile du Vatican, Ami du clergé 73 (1963) 753-760; J.M.M. Patino, L'office divin et Vatican II, ParLit 46(1964) 601-620; P. Salmon, Das Stundengebet, Martimort II 376-403; Rado I 419-428; P. Salmon, L'office divin au moyen-âge, P 1967; R. Gantoy, Les réformes liturgiques au premier synode des évéques, ParLit 50 (1968) 306-328; Righetti II 651-697; Liturgia delle ore. Documenti uffizioli e studi, Tn 1972; V. Rarfa, La nuova liturgia dette ore. Presentazione storica, teologica e pastorale, Mi 1972; A. Lentini, Hymnorum series in LH, Not 9(1973) 179-192; J.G. Tarruell, La nouvelle distribution du psautier dans le LH, EL 87 (1973) 325-382.

Podobne prace

Do góry