Ocena brak

Brąz (metal i surowiec)

Autor /BorysS Dodano /07.05.2013

Nazwa „brąz” pochodzi od łac. aes brundusinum, tj. „kruszec brindyzyjski”, ponieważ w jego wytwarzaniu wyspecjalizowały się pracownie wytopu i obróbki brązu antycznego Brindisi. Klasyczny brąz jest stopem miedzi (Cu) i cyny (Sn) w stosunku 90:10. Surowca o tak dobranych proporcjach starożytni Grecy używali np. do wytwarzania przedmiotów codziennego użytku. Posągi czy przedmioty ozdobne odlewali z brązu (cynowego) o proporcjach 86:14. Egipcjanie używali zazwyczaj stopu składającego się z 91 części miedzi i 9 części cyny.

W epoce brązu rzadko jednak udawało się starożytnym rzemieślnikom, mistrzom metalu i ognia, uzyskać idealne, pożądane ze względów technologicznych proporcje. Do ich ustalenia prowadziły wieki doświadczeń, kumulowania się wiedzy i umiejętności. Decydowała o nich także niekiedy dostępność, pozyskiwanego z miejscowych zasobów rud bądź też w drodze wymiany, surowca o określonej jakości. Starożytne brązy wykonywane masowo na bieżące potrzeby bardzo często wykazują zachwianie klasycznych proporcji bądź też obecność naturalnych domieszek (np. arsenu, antymonu, ołowiu), stanowiących charakterystyczny składnik złóż rudy, z której uzyskiwano metal.

Na razie nie wiadomo, gdzie i kiedy udało się dokonać tego epokowego wynalazku technologicznego, polepszającego jakość miedzi poprzez dodanie cyny. Zapewne zadecydowały o tym obserwacje nasuwające się przy ocenie walorów technologicznych wyrobów z miedzi, bogatszej w naturalne domieszki niektórych metali (np. arsenu). Być może odkrycia tego dokonano niezależnie od siebie w wielu miejscach.

Może zadecydował o tym czysty przypadek. W chalkolitycznych ośrodkach obróbki miedzi musiano zwrócić bowiem uwagę na różnice technologiczne pomiędzy walorami surowców i uzyskiwanych z nich wyrobów, kiedy przypadkiem lub celowo wyprodukowano przedmiot ze wzbogaconej o domieszkę miedzi. Czysta miedź ma bowiem wyższą temperaturę topnienia (1 083°C), a roztopiona ma konsystencję gęstego płynu i nie nadaje się do wykonywania odlewów o dobrym jądrze i gładkiej powierzchni. W stanie płynnym wiąże bowiem pary z atmosfery i odlewy są porowate. Można temu zapobiec, stosując w trakcie topienia tzw. odtle-niacze. Równocześnie jest dość miękka, plastyczna i daje się łatwo obrabiać na zimno, ale wykonane z niej przedmioty są dość nietrwałe (miękkie, giętkie). Przy większych przekuciach staje się z kolei krucha i łamliwa. Należy stosować wówczas ponowne wyżarzanie w celu zlikwidowania naprężeń. Najbardziej korzystną jej cechą jest natomiast zdolność do tworzenia z wieloma metalami stopów o dobrych właściwościach.

Temperatura topnienia brązu wynosi ok. 1 000°C. Dodatek cyny wpływa na płynność roztopionego metalu oraz twardość odlanego przedmiotu. Uszlachetnia go także kolorystycznie, czyniąc przy tym bardziej trwałym, odpornym na mechaniczne uszkodzenia. Przy tym wszystkim brąz jest bardziej giętki niż miedź. Jego wielką zaletą jest łatwość obróbki i niska temperatura topnienia, dzięki czemu w warunkach „prymitywnej” technologii brąz uzyskuje jeszcze jeden walor. Zniszczony przedmiot jest równocześnie surowcem, któiy łatwo przetopić i spożytkować na nowo. Właśnie możliwość powtórnego przetopu (obok nakładu sił wkładanych w powstanie wytworu) zadecydowała o dziejowym znaczeniu skoku technologicznego, wywołanego „wynalezieniem” brązu.

W odróżnieniu od wyrobów krzemiennych czy kamiennych o podobnej funkcji (np. siekier, toporów itp.), w zasadzie jednorazowych — rzadko dających się reperować, przedmioty brązowe można było przetwarzać wielokrotnie. Niemniej jednak, doskonalsze od miedzianych wyroby brązowe nie od razu wyparły w kulturach epoki brązu przedmioty kamienne i krzemienne. Niekiedy, zwłaszcza we wczesnej epoce brązu (np. w kręgu nordyjskim czy w tzw. kulturze strzyżowskiej na Wołyniu), wyroby krzemienne naśladują w formie przedmioty z brązu.

Podobne prace

Do góry