Ocena brak

Bogowie i mity starożytności

Autor /xperia10 Dodano /24.04.2012

Starożytny Bliski Wschód oraz rejon Morza Śródziemnego stanowiły miejsce narodzin wielu wierzeń, rytuałów i koncepcji religijnych. Co ciekawe jednak, spośród ich wszystkich, wiara niewielkiego i politycznie mało znaczącego narodu hebrajskiego była tą, której wpływ okazał się być najtrwalszy.

Opowiadając o wyprawie w poszukiwaniu wiecznego życia, Gilgamesz postawił problem, który miał się stać centralną kwestią późniejszych religii - w jaki sposób przezwyciężyć śmierć? Jedna z opowieści eposu opisuje wielką powódź, która zabiła wszystkie stworzenia oprócz tych, które schroniły się w arce. Uderzające podobieństwo z biblijną opowieścią o potopie może stanowić dowód na to, w jakim stopniu sumeryjskie koncepcje wpłynęły na wierzenia starożytnych Żydów i inne systemy religijne.

Potęga bogów

Religia Sumerów sprowadzała się głównie do prób zjednania sobie surowych bóstw poprzez składanie im szczodrych ofiar. Lękliwą naturę jej wyznawców po części tłumaczyć można warunkami środowiska naturalnego, w jakim przyszło im żyć - płaska, otwarta przestrzeń czyniła ich szczególnie podatnymi na wszelkiego rodzaju klęski, takie jak powodzie czy obce najazdy. Ponadto, system wiary polegający na bezwzględnej uległości był na rękę sprawującej władzę kaście kapłanów, która zmonopolizowała dostęp do wiedzy.

W przypadku wielu różnych kultur, na początku każde miasto miało swoje bóstwo opiekuńcze. Później niektóre z tych bóstw zyskiwały szerszą popularność i grupowano je w panteon (hierarchię bogów połączonych bliższymi lub dalszymi więzami rodzinnymi), którego władza rozciągała się nad całym krajem.

Typowym był także sposób, w jaki panteon rozszerzał się w celu asymilacji nowo powstałych kultów lub w odpowiedzi na nową sytuację społeczno-polityczną. Dobrym przykładem może być „awans" Marduka, bóstwa miasta Babilon, na lidera panteonu w czasach, kiedy miasto to zdobyło dominującą pozycję na terenie Mezopotamii.

Podobne zmiany miały miejsce w Egipcie, którego religia przetrwała ponad 3000 lat, a jej historia była niezwykle skomplikowana. Jej 2000 bóstw przyjęło wszelkie możliwe postaci - ludzkie, zwierzęce lub wyposażone w ludzkie ciało i zwierzęcą głowę. Należeli do nich między innymi: Anubis (człowiek z głową szakala), bogini Bastet (przedstawiana jako kotka), Tot (człowiek z głową ibisa) oraz inne bóstwa reprezentowane przez krowy, chrząszcze, a nawet hipopotamy. Podobnie jak w Sumerze, kapłani stanowili wpływową kastę, jednak przeważająca część władzy znajdowała się w rękach faraona, który uważany był za boga, ziemską inkarnację Horusa, przedstawianego z głową sokoła. Wraz ze wzrostem znaczenia miasta Teby, zyskiwało na ważności jego bóstwo opiekuńcze Amon. W wyniku jego połączenia z bogiem słońca Re powstało naczelne bóstwo religii egipskiej - Amon-Re.

Innego typu ewolucję przeszedł Ozyrys, który po zamordowaniu przez swojego brata, został przywrócony do życia dzięki staraniom swojej żony Izydy i syna Horusa. Ozyrys stał się bardzo ważnym bóstwem religii egipskiej, stojącym na straży śmierci i posiadającym moc przyznawania ludziom życia wiecznego.

Koncepcje życia pośmiertnego

Sumeryjska koncepcja życia pośmiertnego była raczej posępna, natomiast Egipcjanie postrzegali śmierć jako „przejście do szczęścia". W rezultacie Egipcjanie traktowali życie doczesne jako przygotowanie do śmierci. Oprócz prowadzenia cnotliwego życia, człowiek musiał zapewnić sobie to, że po śmierci zostanie zmumifikowany, a jego trumna wyposażona we wszelkie artykuły i sprzęty przydatne w życiu wiecznym. Ponadto, żeby obejść wszelkie niebezpieczeństwa czyhające podczas drogi przez podziemny świat, nad nieboszczykiem musiały być odprawione wyszukane rytuały spisane w Księdze umarłych. Największymi ze wszystkich grobowców znalezionych w Egipcie były piramidy zbudowane przez władców IV dynastii (2613-2494 r. p.n.e.).

Innego rodzaju grobowcami były mastaby oraz komory kute w skale, jak te w Dolinie Królów. Tylko w jednym z takich grobowców, miejscu pochówku młodego faraona o imieniu Tutanchamon, jego zawartość nie padła łupem rabusiów. Zachowane skarby, jakie znaleziono w nim w roku 1922, należą do najgłośniejszych odkryć archeologicznych XX wieku.

Stabilność religii egipskiej zawsze robiła wrażenie na ludziach, którzy weszli z nią w bliższy kontakt. Zmiany, jakim podlegała ona w ciągu tysiącleci, polegały głównie na asymilowaniu nowych kultów bez żadnych poważniejszych konfliktów. Jedynym wyjątkiem był okres panowania Amenhotepa IV Echnatona (ok. 1369-52 r. p. n. e.), który próbował wprowadzić kult jednego bóstwa, tarczy słonecznej Aton, oraz założył nową stolicę państwa - Achetaton. Do dziś Echnatona postrzega się w dwojaki sposób - jako postępowego monoteistę, albo jako nietolerancyjnego fanatyka. Przeprowadzona przez niego reforma religijna nie przetrwała swego twórcy, a przeciwne mu siły dołożyły wszelkich starań, by jego imię wymazać z pamięci potomnych.

Bogowie i mity olimpijskie

Greckie rytuały i wierzenia religijne zawdzięczały bardzo wiele wpływom egipskim i bliskowschodnim, niemniej jednak rozwijały się w zupełnie inny sposób. Miało to istotne znacznie, jako że od IV wieku p.n.e. idee greckie - razem z kulturą i językiem - zaczęły się rozprzestrzeniać po terytorium Bliskiego Wschodu za sprawą zwycięskiej armii Aleksandra Wielkiego. Później Grecy zostali pobici przez Rzymian, jednak ich kultura zdominowała kulturę najeźdźców i w rezultacie rozprzestrzeniła się po całym rejonie Morza Śródziemnego i wyżej na północ, docierając nawet do Wysp Brytyjskich, gdzie rzymscy żołnierze służący na Wale Hadriana wznieśli świątynie poświęcone Jupiterowi i Fortunie.

Bóstwa greckie często określa się mianem bogów olimpijskich, ponieważ uważano, że zamieszkują one górę Olimp w Grecji. Do najbardziej znanych należą Zeus (władca bogów). Atena (bogini mądrości). Artemida (bogini łowów). Ares (bóg wojny) i Afrodyta (bogini miłości). Ich rzymscy odpowiednicy nosili następujące imiona: Jupiter. Minerwa, Diana. Mars i Wenus. Charakterystyczną cechą bóstw greckich było to. że poza niektórymi wyjątkowymi zdolnościami oraz nieśmiertelnością. byli oni prawie całkowicie ludzcy. Pierwszy dokument pisany, który o nich wspomina (eposy Homera Iliada i Odyseja), przedstawia ich jako stworzenia pełne wad i namiętności, chętnie mieszające się do ludzkich intryg. Tego typu „uczłowieczanie" bóstw było charakterystyczne dla Grecji w dojrzałej fazie jej rozwoju i mieściło się w szerszej koncepcji świata, z człowiekiem jako miarą wszechrzeczy. Grecka rzeźba przedstawiała ludzi w ich doskonałości, natomiast mity g obfitowały w postaci będące zarazem ludźmi i bogami (Herakles, Kastor. Polideukes).

Religia grecka, ze swoimi grzesznymi, często niegodnie postępującymi bóstwami, jest dla nas o trudna do zrozumienia. Jednak obfitość ofiar, jakie odkopano w miejscach świątyń w Europie i na Bliskim Wschodzie, świadczy o tym, że bogowie traktowani byli z całkowitą powagą, jako personifikacje sił rządzących światem. Także mity greckie były bardzo bogate i zawierały opowieści o stworzeniu świata, a także „historie" dynastii, wojen i wypraw. Siła ich oddziaływania jest tak wielka, że po dziś dzień stanowią źródło inspiracji dla artystów, humanistów i całej kultury współczesnej.

Głód wiary

Wiara w bogów olimpijskich wydawała się zanikać w ostatnich stuleciach p. n. e., chociaż Rzymianie utrzymali kult Jupitera i innych bóstw panteonu, jako formę służby cywilnej. Jedną z przyczyn tego faktu mogło być to, że w okresie hellenizmu (po śmierci Aleksandra Wielkiego) i imperium rzymskiego ludzie stracili poczucie pewności związanej z ich przeznaczeniem. Rezultatem nie był sceptycyzm, lecz głód wiary. Świat późnego antyku obfitował w różnego rodzaju kulty i tajemnicze religie, które obiecywały swoim wiernym zbawienie i nieśmiertelność. Wiara w bogów egipskich i innych przeniknęła do Rzymu i chociaż obywatele „wiecznego miasta" często narzekali z tego powodu, ich tolerancyjna postawa sprzyjała tego typu tendencjom. Dążąc do asymilacji kultów podległych sobie narodów, poszerzyli oni swój panteon o wiele nowych, czasami bardzo dziwnych bóstw, którym oddawali cześć.

Ten głód wiary świata antycznego zaspokoiła w końcu nowa religia - chrześcijaństwo, które narodziło się w rzymskiej prowincji, Judei. Mieszkańcami tej prowincji byli Żydzi, albo Hebrajczycy. naród, który wykształcił już swoją własną monoteistyczną (związaną z jednym bogiem) wiarę, całkowicie różną od religii Mezopotamii, Egiptu czy Grecji.

Wczesne dzieje narodu hebrajskiego znane są wyłącznie z ich własnych pism historycznych i religijnych. nazywanych Starym Testamentem, którego ostateczna forma powstała wiele stuleci po opisywanych w nich wydarzeniach. Zgodnie z nimi patriarcha hebrajski, Abraham, opuścił miasto Ur i osiadł w Kanaanie w Palestynie. Jego potomkowie, Izraelici, zostali wyprowadzeni z niewoli Egipskiej przez Mojżesza i później, pod dowództwem Jozuego. odbili terytorium Kanaanu, gdzie osiedlili się i założyli państwo Izrael. Tak jak większość przekazów tego typu. Stary Testament zawiera echa wspomnień prawdziwych wydarzeń, trudno jednak ocenić do jakiego stopnia uległy one późniejszemu zniekształceniu.

Odnosi się to również do opowieści o pierwszych władcach Izraela - Saulu, Dawidzie i Salomonie. Jednak z całą pewnością historycznym ludem byli wrogowie Hebrajczyków, Filistyni, którzy przybyli do Palestyny w dwunastym wieku p. n. e. Po śmierci Salomona Izrael podzielił się na dwa osobne królestwa, Izrael i Judę, które wkrótce zaczęły odczuwać skutki swojego położenia pomiędzy wielkimi imperiami. Izrael został doszczętnie zniszczony przez Asyryjczyków w 722 r. przed naszą erą.

W 587 r. p. n. e. Babilończycy podbili Judę, złupili Jerozolimę i deportowali ludność żydowską. Jednak niewola babilońska nie oznaczała końca narodu. Część Żydów wróciła do swojej ojczyzny, gdzie odbudowali świątynię w Jerozolimie i jako podległy lud przetrwali do 63 r. p. n. e., kiedy to Rzymianie zajęli Palestynę i zamienili ją w prowincję o nazwie Judea.

Jeden, wszechmocny bóg

Do tego czasu religia Żydów - judaizm - wykształciła wiele cech. które wyróżniały ją spośród innych. Ich bóg nie miał wyłącznie lokalnego charakteru i uważany był za jedynego, uniwersalnego i wszechmocnego. Nie stanowił on także własności władców i kapłanów. Prawdopodobnie wynikało to z powikłanej historii narodu hebrajskiego, dzięki której religia nie stanowiła instytucji państwowej, lecz funkcjonowała jako zespół wierzeń, przekonań i wartości, dostępnych dla każdego w Piśmie Świętym. Przekonania te były interpretowane i aktualizowane przez „uczonych w piśmie" i proroków, których stanowisko mogło stać w sprzeczności z obowiązującymi autorytetami.

Żydzi uważali siebie za naród wybrany, a ich wiara w jednego boga nie pozwalała im na kompromisy z innymi doktrynami religijnymi, ani na umieszczenie ich boga pomiędzy bogami rzymskiego panteonu. Ich niezależność wpłynęła na to, że stali się narodem niepopularnym, chociaż ich nieugięta wiara przysparzała im nowych wyznawców, powiększając ich społeczności rozrzucone po całym imperium rzymskim. W samej Judei rosło ich niezadowolenie z władzy Rzymian, i w końcowych latach I w. p. n. e. sytuacja w prowincji stała się bardzo napięta.

 Oprócz zelotów, patriotów, którzy gotowi byli chwycić za broń i stanąć do walki z Rzymianami, w obrębie judaizmu funkcjonowały rywalizujące z sobą odłamy. Wśród nich wyróżniali się konserwatywni saduceusze, którzy ściśle trzymali się litery Pisma, oraz faryzeusze, którzy bardziej liberalnie interpretowali zasady wiary i wyznawali nowe doktryny. Należała do nich, na przykład, idea sądnego dnia, w którym zmartwychwstali ludzie staną przed obliczem Boga i odpowiedzą za swoje czyny.

Były to czasy niepokojów społecznych i politycznych. Nie ulegało wątpliwości, że Judea stoi na progu dramatycznych zmian.

WAŻNIEJSZE DATY

ok. 2000 roku p. n. e. Epos Gilgamesz zostaje spisany na glinianych tabliczkach

ok. 1369-52 p. n. e. Panowanie Amenhotepa IV Echnatona w Egipcie

ok. 1352-43 p. n. e. Panowanie Tutanchamona w Egipcie

XI w. p. n. e. Rządy Saula i Dawida w Izraelu

ok. 970 - 930 p. n. e. Panowanie Salomona w Izraelu

722 p. n. e. Asyryjczycy niszczą królestwo Izraela

587 p. n. e. Babilończycy podbijają królestwo Judy

539 p. n. e. Persowie zdobywają Babilon; Żydzi odbudowują Jerozolimę

539-142 p.n.e. Żydzi pod panowaniem kolejno: Persów, Egipcjan i Seleucydów

168 - 142 p. n. e. Rewolta żydowska przeciwko Seleucydom

142 - 63 p. n. e. Okres niepodległości Żydów

37 - 4 p. n. e. Panowanie króla Heroda, mianowanego przez senat rzymski

Podobne prace

Do góry