Ocena brak

BIZANTYJSKA SZTUKA SAKRALNA - GENEZA i DZIEJE

Autor /Karp Dodano /08.06.2012

Ojcowie Kościoła wsch. uważali malarstwo
za jeden z głównych środków głoszenia prawd wiary,
a sobory powsz. szczegółowo ustalały kan. wzorce przedstawień;
od IX w. sztuka sakr. podlegała ścisłej kontroli Kościoła.

1. Początki i zasięg — W Bizancjum zadaniem twórczości
artyst. było ukazywanie:

° prawd boskich, głównie chrystologicznych,
koniecznych do zbawienia,

° najistotniejszych elementów
świata, będących w relacji do prawd objawionych, za
pomocą obrazów symbolicznych, a nie przez wierne odtwarzanie
widzialnej rzeczywistości.

W architekturze przetwarzano
formy bazylik wczesnochrześc, powstał nowy typ budowli,
tzw. bazylika kopułowa. W budownictwie sakr. stosowano rzut
centr, (krzyż gr., koło, kwadrat, ośmiobok), niekiedy łączony
także z podłużnym.

Najistotniejszym elementem bizant. budowli
sakr. są -» kopuły (opierające się na pendentywach,
rzadziej na narożnych trompách), z których główna, wieńcząca
część centr, świątyni znacznie góruje nad bocznymi.

Budowle
te nie odznaczały się bogatą dekoracją elewacji ; części konstrukcyjne
zdobione były reliefami (kapitele, podłucza), natomiast
całe wnętrza budowli pokrywała dekoracja malarska (mozaikowa
lub freskowa), podporządkowana ścisłemu programowi
ikonograficznemu, zharmonizowanemu z elementami architektonicznymi,
który wykrystalizował się w Bizancjum po okresie ->
obrazoburstwa.

Wg tego programu konstrukcja świątyni wraz
z malowidłami miała wyrażać kosmologiczno-teologiczną koncepcję:
teocentryczny ład świata ziemskiego i pozaziemskiego,
oparty na hierarchicznej strukturze, znajdował odbicie w dośrodkowym
układzie form architektonicznych i przedstawieniowych;
świątynia stawała się alegorią kosmosu i zarazem Kościoła.

W kopule, wyobrażającej niebo, umieszczano Pantokratora
(lub pod wsch.chrześc. wpływem — Chrystusa wstępującego
do nieba), wcielającego ideę demiurga i władcy świata,
na bębnie kopuły — aniołów, proroków lub apostołów, w pendentywach
— ewangelistów, na łuku tęczowym -> Deesis, w apsydzie
umieszczano wizerunek Matki Boskiej, a poniżej eucharystię
i ojców Kościoła. Ściany naw poświęcano scenom NT (niekiedy
ST) i symbolizującym zarazem Ziemię Świętą oraz kalendarz
liturg., przedstawiający główne święta.

Zachodnią część nawy
zajmował Sąd ostateczny, podniebia łuków — medaliony z popiersiami
męczenników, a pola na filarach — wyobrażenia świętych.
Taki schemat ikonograficzny stosowano niezmiennie
w budowlach wschodniego chrześcijaństwa (-> cerkiew).

Dla
celów kultowych stworzono typ obrazów dewocyjnych (-* ikona),
przedstawiających Chrystusa, Matkę Bożą oraz świętych
wg ustalonych schematów, którym nadawano rysy „autentyczne",
powtarzające się i kopiowane przez wieki. Wprowadzono
też przegrodę ołtarzową w świątyni (-> ikonostas).

Rzeźba
pełna, będąca plastycznym zmysłowym wyobrażeniem przedmiotów
materialnych i 3-wymiarowej rzeczywistości, jako sprzeczna
z duchem chrześcijaństwa wsch. w zasadzie nie istniała;
rozwijały się natomiast płaskorzeźba, relief, wykonywane przeważnie
z kości słoniowej. W rzemiośle artyst. rozwinęło się
złotnictwo, emalierstwo, gliptyka oraz tkactwo służące liturgii.

Zasięg b.sz.s. obejmował Płw. Bałkański (największym
ośrodkiem był Athos) : -» Bułgarię, Macedonię i -> Serbię,
na Wschodzie -> Armenię, -> Gruzję, na Zachodzie — Płw.
Apeniński (Rawenna, Wenecja), Sycylię (Cefalu, Palermo), na
północy -> Ruś (Kijów, Włodzimierz, Suzdal). Silne wpływy
b.sz.s. zaznaczyły się na Zachodzie w sztuce rom. i gotyckiej.

2. Okres wczesnobizantyjski — Najwybitniejsze dzieła
b.sz.s. powstały za panowania ces. Justyniana Wielkiego,
wśród nich — jedno z największych dzieł architektury świat,
i tego okresu — kościół Mądrości Bożej (Hagia Sophia) w Konstantynopolu,
fundacji Justyniana Wielkiego, zbudowany 532-537
przez architektów z Azji Mniejszej : Izydora z Miletu i Antemiusza
z Tralles; budowla ta stanowi połączenie planu centr, z podłużnym;
wnętrza podzielono na 3 nawy, z których środk.
zamknięta jest apsyda;

centr, przestrzeń wieńczy kopuła (średnicy
ok. 31 m) wsparta na pendentywach, do których przylegają
z 2 stron półkopuły oparte na 2 eksedrach, ponad nawami bocznymi
znajdują się empory; sklepienia i ściany wewnątrz kościoła
pokryte zostały mozaikami (fragmenty ich odkryto pod
późniejszymi tynkami), głównie o motywach ornamentalnych
(przeważająca część przedstawień figuralnych pochodzi z X-XI
w.);

wyposażenie wnętrza stanowiły: bogato zdobiona ambona,
ikonostas w tłoczonym srebrze, ołtarz z litego złota ozdobiony
klejnotami i emalią oraz srebrne -> cyborium nad ołtarzem
z tkaniną haftowaną jedwabiem i złotem. Budowla ta była niedoścignionym
wzorem w rozwoju architektury w Bizancjum.

W tym samym czasie stosowano również in. rozwiązania
konstrukcyjne: bazyliki hellenist. — S. Apollinare Nuovo
(525-545) i S. Apollinare in Classe (534-549) w Rawennie oraz
katedra w Parenzo (532-543); kościoły kopułowe na planie
zwartym lub promienistym: kościoły św. Sergiusza i Bachusa
(525-535) oraz św. Ireny (532) w Konstantynopolu, S. Vitale
w Rawennie (546-547), 5-kopułowy kościół na planie krzyża
pod wezw. św. Apostołów w Konstantynopolu (536-545),
zniszczony przez Turków po 1453, będący wzorem późniejszych
rozwiązań architektonicznych, oraz kościół św. Jana w Efezie
(ruiny).

Większość budowli kośc. wznoszono na planie krzyża
gr., który stał się klasyczną formą kościołów bizantyjskich. Ich
mozaikowe dekoracje znane są przeważnie tylko z opisu, np.
z bazyliki św. Demetriusza w Salonikach (zniszczonej 1917)
zachowały się tylko 3 fragmenty mozaiki, świadczące o jej
wybitnych walorach.

Natomiast poza terytorium Grecji właściwej
arcydzieła tego typu i z tego okresu zachowały się w Rawennie:
w S. Apollinare Nuovo mozaiki należące jeszcze do
sztuki wczesnochrześc ze scenami z życia Chrystusa, m.in.
z cyklem męki Pańskiej, oraz postaciami świętych i proroków i procesjami świętych, a w apsydzie kościoła S. Apollinare in
Classe — Przemienienie Pańskie w ujęciu symbolicznym.

Do
typowych dzieł b.sz.s. należą mozaiki w prezbiterium S. Vitale:
sceny związane z ofiarą Baranka, mozaiki w apsydzie (z 547)
z Chrystusem otoczonym świętymi i archaniołami oraz 2 sceny
z przedstawieniami Justyniana Wielkiego i jego żony Teodory
w otoczeniu dworu (nowy styl typowy dla sztuki Bizancjum).

Z in. zabytków na uwagę zasługują rpsy iluminowane w duchu
tradycji hellenist., np. wiedeńska Księga Rodzaju z pocz. VI w.,
zwój Księgi Jozuego (zachowana redakcja z VII w.), a z' bardziej
nowatorskich — Ewangeliarz z Rossano z VI w. w Kalabrii
oraz ilustracje topografii chrzęść, Kosmy Indikopleustesa z VII
w. (Biblioteka Wat.).

Rzeźbę reprezentują przeważnie wyroby
z kości słoniowej, np. dyptyk z wyobrażeniem Michała Archanioła
(British Museum) oraz z VI w. tron bpa Maksymiliana
w Rawennie z przedstawieniami scen z życia Chrystusa i postaciami
ewangelistów, wybitne dzieło pod względem techn. i artystycznym.

Pośród zabytków złotnictwa wymienić należy m.in.
kielich antioch. (V lub VI w.). W VII w. w b.sz.s. przejawia się
pewien tradycjonalizm, m.in. w stylu mozaik i fresków kościołów
rzym. (np. bazylika S. Agnese fuori le Mura, oratoria św.
Wenantego na Lateranie i pap. Jana VII oraz kościół S. Maria
Antiqua).

Nowe rozwiązania architektoniczne oraz nowe elementy
w przedstawieniach plastycznych pojawiły się dopiero w okresie obrazoburstwa (726-843).

Rozwój figuralnych przedstawień
w sztuce sakr. uległ natomiast zahamowaniu (zniszczono również
liczne dzieła sztuki poprzedniego okresu, zwł. za ces. Leona
III, który wydał edykt potępiający kult obrazów); był to wynik
kontrowersji między koncepcją Leona III i środowiska dworskiego
o orientacji wsch., azjat., niechętnej przedstawieniom
obrazowym postaci Boga — a koncepcją ludności warstw niższych,
przyzwyczajonej do przedstawiania bóstw na obraz i podobieństwo
człowieka.

W oficjalnej sztuce dworskiej oraz w budowlach
sakr. dekoracja ograniczała się do motywów roślinnych
i zwierzęcych oraz znaków symbolicznych, np. krzyża, winnego
grona, przypominających mękę Chrystusa; odznaczała się ona
tendencją do naśladownictwa wzorów antycznych i upodobaniem
do zdobnictwa, barwy i ekspresji.

Natomiast „sztuka
przedstawiająca" rozwijała się nadal, głównie w klasztornych
środowiskach prow, i na peryferiach cesarstwa i stanowiła podłoże
nowego okresu świetności b.sz.s., czego przykładem są liczne
iluminowane rpsy, pełne aluzji do współcz. wydarzeń, często
o charakterze ludowym.

3. Okres ś r e d n i o - b i z a n t y j s k i — Ponowny okres rozkwitu
b.sz.s. nastąpił za dynastii macedońskiej i Komnenów.

Ok. 881 ukształtował się nowy typ świątyni, której prototypem
była tzw. nowa bazylika w Konstantynopolu, wzniesiona przez
ces. Bazylego I (nie zachowana) na planie równoramiennego
krzyża wpisanego w kwadrat, zwieńczona 5 kopułami: główną
na przecięciu ramion krzyża, pozostałymi na narożach budowli;
na zewnątrz umieszczona była galeria z białego marmuru o bogatej
dekoracji ornamentalnej; jej kopie rozpowszechniły się
w całym Bizancjum.

Wprawdzie ten typ świątyni nie był całkowicie
nowatorski, gdyż takie formy architektoniczne zostały
zastosowane już w VI w. w kościele św. Apostołów w Konstantynopolu,
niemniej dopiero od X w. był on niezwykle popularny,
stając się jednym z klasycznych typów architektury bizant.;
jego przykładami są w Konstantynopolu kościół Bogarodzicy
(dziś Kilise Camii), pochodzący prawdopodobnie z XI w.,
oraz w Salonikach — Kazandżilar Camii i kościół Apostołów
z XII w. ; spotyka się go również w Azji Mniejszej, a także w Grecji,
Bułgarii, Rumunii i na Rusi. Kontynuowano również tradycje
wczesnobizant. (np. mały kościółek Kaisariani k. Aten
z 2. poł. X w.).

Wzniesiona 1063-95 przez gr. architektów katedra
św. Marka w Wenecji łączy w sobie elementy kościoła
św. Apostołów i budowli sakr. z okresu bizant. średniowiecza.
Malarstwo monumentalne było podporządkowane ustalonej
ikonografii, a właściwe znaczenie nadawały przedstawieniom dogmaty wiary. Przedstawienia w budowlach sakr. z X-XI w.
wykazują schemat oparty na dawnym, symbolicznym charakterze
świątyni.

Do najważniejszych zabytków malarstwa ściennego
należą: mozaiki z kościoła Hosios Lukas w Fokidzie (XI w.),
w Nea Moni na wyspie Chios (1042-56), w klasztorze Dafni
k. Aten i w katedrach sycylijskich w Cefalu (1131-48), Palermo
i Monreale (1182-92).

W malarstwie tym wyraźnie zaznaczyły
się wpływy sztuki klasycznej, jedynie symetria kompozycji,
płaskość obrazu i hieratyczny wyraz nadawały mu cechy b.sz.s.
W tym też okresie powstały sławne ikony, m.in. ikona -> Włodzimierskiej
MB (Moskwa, Galeria Tretiakowska). Rozwijało
się także — kontynuując dawne tradycje — malarstwo miniaturowe,
m.in. miniatury Psałterza Chludowa z IX w. (Moskwa,
Muzeum Historyczne), Psałterz paryski z IX w. (Paryż, Bibliothèque
Nationale), Menologlum z XI w. (Muzeum Wat.).

W zakresie
rzemiosła artyst. szczególne miejsce zajęło złotnictwo,
a wśród wyrobów w tej technice — stauroteki, kielichy wysadzane
drogimi kamieniami, sukienki ikon i oprawy ksiąg liturg. oraz
wyrób tkanin artyst. do szat liturg. (brokat).

4. Okres późnobizantyjski — Zamieszki wewn. oraz walki
o tron w okresie IV krucjaty cesarstwa łac. (1204-61) zahamowały
rozwój twórczości artyst., która ponowny rozkwit przeżywała
za dynastii Paleologów (tzw. renesans Paleologów).

Architektura
tego okresu nie miała wybitniejszych osiągnięć, wznoszono bowiem
małe kościoły w typie kaplic dworskich (np. Muchliotissa
w Konstantynopolu) i przebudowywano dawne świątynie (np.
kościół klasztorny Zbawiciela na Chora w Konstantynopolu,
obecnie meczet Kahriye-Camii). Znaczny rozwój przeżywało natomiast
malarstwo ścienne, którego szczytowymi osiągnięciami
są mozaiki i freski kościoła klasztornego na Chora oraz freski
kościołów w Mistrze (Metropolis, Peribleptos i Pantanassa,
XIV i XV w.).

W cyklach obrazowych na równi z dominującą
dawniej tematyką teol. występują tematy oparte na wydarzeniach
ewangelicznych, cechuje je niekiedy realizm w ujmowaniu ruchu
postaci i silna ekspresja; w tłach występują wzbogacone, iluzjonistyczne
krajobrazy oraz fantastyczna architektura (sceny
z życia Chrystusa i Maryi, postacie świętych we freskach Chora).
Również w malarstwie miniaturowym istniały tendencje do
przedstawiania postaci świętych w ruchu, z podkreśleniem ich
cech psychicznych.

Artyści pochodzenia gr. (prawdopodobnie z Konstantynopola)
działali również w krajach będących pod wpływem chrześcijaństwa
wsch., np. w Nowogrodzie i Moskwie działał -> Teofan
Grek, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli malarstwa monumentalnego
i ikonowego ostatniego okresu świetności b.sz.s.

Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków główne, ośrodki
b.sz.s., zwanej pobizantyjską, skupiły się na Athos; sztukę
tę w skostniałej formie uprawiano też w Wenecji i na Krecie.

5. Bizancjum a s z t u k a Słowian — B.sz.s. odegrała znaczną
rolę w krajach słow. po przyjęciu przez nie chrześcijaństwa
w obrządku wsch.; w niektórych krajach bałk. już wcześniej
istniały budowle sakr. z dekoracją należącą całkowicie do b.sz.s. ;
znane były także wyroby rzemiosła artystycznego.

Na terenie
Bułgarii wpływy bizant. były w okresie początkowym mniej
widoczne i przeplatały się z tradycjami sztuki rodzimej, antycznej
i wczesnochrześc; wyraźna ich dominacja zaznaczyła się od
pocz. IX w., a nast. w XIII (-> Bojana) i XIV w., z głównym
ośrodkiem w -» Tyrnowie.

Znaczną rolę w rozprzestrzenianiu
się b.sz.s. w krajach słow. odegrały klasztory na Athos; konstrukcja
architektoniczna kościoła Wielkiej Ławry (z końca
X w.), wzorcowa dla późniejszych cerkwi atoskich, upowszechniła
się w całym Kościele prawosł., często podlegając modyfikacjom
w kierunku wzbogacenia jej form; w architekturze serb.
były to budowle konstruowane na planie krzyża gr., niekiedy
w połączeniu z planem trójliścia, stanowiące fazę przejściową
między bazyliką z kopułą a typem cerkwi krzyżowo-kopułowej
(zrąb konstrukcyjny znany był już w IX w. w Konstantynopolu).

Malarstwo atoskie przyczyniło się do rozprzestrzeniania się
malarstwa bizant. w krajach słow., zwł. w tzw. okresie sztuki
pobizant; na Athos powstał jeden ze znanych podręczników malarstwa cerkiewnego Hermeneia, pochodzący wprawdzie
z XVIII w., ale podający dawne, uświęcone tradycją przepisy
techn. i ikonograficzne. Malarstwo to, uprawiane do czasów
obecnych, w którym występują pierwiastki wsch. i pobizant.,
stanowi przykład skostnienia form sztuki bizantyjskiej.

W Macedonii
architektura mimo swoistej oryginalności nosi wyraźne
piętno tradycji sztuki bizantyjskiej. Związki zachodzące między
Bizancjum a Serbią są wyraźne, zwł. w malarstwie, głównie od
2. poł. X I I do 1. poł. X V w.; (występują tu również elementy
rom. w sztuce tzw. Serbii Przymorskiej oraz w architekturze sakr.
Raszki).

Sztuka bizant. rozprzestrzeniała się w początkowym
okresie na Ruś Kijowską (Kijów, Czernihów) i północną (Nowogród
Wielki); występujące w niej in. cechy np. sztuki skand,
i rom. (zwł. na Rusi Suzdalskiej), podporządkowane były podstawowym
zasadom b.sz.s. (zwł. do końca okresu przedmongolskiego)
i mieściły się w ramach wielkiej sztuki bizant. w przeciwieństwie
do okresu późniejszego (-»- ruska i rosyjska sztuka
sakralna).

Wpływy bizant. w krajach Słowian pn. nie związanych z chrześcijaństwem
wsch. są o wiele słabsze (ruiny murowanych kościołów
na Morawach, w Czechach, Chorwacji, Polsce oraz
importy rzemiosła artystycznego).

 

O.M. Dalton, Byzantine Art and Archaeology, Ox 1911; N.P. Kondakow,
Ikonografija Bogomatleri I-II, Ptb 1914-15; Wulff ABK I-H (passim); Ch. Diehl, Manuel d'art byzantin I-II, P 1925-262 ; O. Wulff, M. Alpatow, Denkmäler der Ikonenmalerei in kunstgeschichtlicher Folge, Dr 1925; G. Duthuit, Byzance et l'art du XIIe siècle, P 1926; J. Ebersolt, La miniature byzantine, P 1926; W. Mole, Historia sztuki starochrześcijańskiej i wczesnobizantyjskiej, Lw 1931; J. Ebersolt, Esthétique de l'art byzantin, P 1934;K. Weitzmann, Die byzantinische Buchmalerei des 9. und 10. Jahrhunderts, B 1934; L. Bréhier, La sculpture et les arts mineurs byzantins, P 1936; E.H. Swift, Hagia Sophia, NY 1940; O. Demus, Byzantine Mosaic Decoration. Aspects of Monumental Art in Byzantium, Lo 1947; W.N. Łazariew, Istorija wizantijskoj żywopisi I-II, Mwa 1947-48; Bréhier III (passim); O. Pacht, Byzantine Illumination, Ox 1952;A. Grabar, La peinture byzantine, G 1953; P. Schweinfurth, Die byzantinische Form, Mz 1954; W. Felicetti-Liebenfels, Geschichte der byzantinischen Ikonenmalerei, Ol 1956; D. Talbot Rice, P. Verzone, EUA II 623-711 ; E. Kitzinger, Byzantine Art in the Period between Justinian and Iconoclasm, Mn 1958; P.A. Michelis, Esthétique de l'art byzantin, P 1959; D. Talbot Rice, 77« Art of Byzantium, Lo 1959; A. Grabar, M. Chatzidakis, Byzantine Mosaic, Greenwich 1960; J. Beckwith, The Art of Constantinople. An Introduction to Byzantine Art, Lo 1961 ; E.C. Dodol, Byzantine Silver Stamps, Wa 1961 ; W.N. Łazariew, Fieofan Griek i jego szkoła, Mwa 1961 ; W. Mole, SSS I 125-129 (passim); tenże, Sztuka Słowian Południowych, Wr 1962 (passim); H. Skrobucha. Von Geist und Gestalt der Ikonen im frühen Byzanz, Fr 1962; A. Grabar, Sculptures byzantines de Constantinople (IV-X" siècle), P 1963;D. Talbot Rice, Art of the Byzantine Era, Lo 1963; R. Lange, Die byzantinische Reliefikone, Rek 1964; G. Mathew, Byzantine Aesthetic, NY 1964; A.C. Orlandos, L'architecture byzantine, At 1964; H. Stem, L'art byzantine, P 1966 {Sztuka bizantyńska, Wwa 1975); P. Underwood, The Kariye Djami, NY 1966; J. Cibulka, Początki chrześcijaństwa na Morawach, Wwa 1967 (passim); W.C. Loerke, NCE II 921-936; M.W. Alpatow, Historia sztuki, Wwa 1968, I 167-185; RBK (passim); J. Białostocki, Sztuka cenniejsza niż zloto, Wwa 19692 , 50-77; A.W. Bank, Wizantijskoje iskusstwo w sobranijach Sowietskogo Sojuza, Le 1970; S. Dufrenne, Le programme iconographique des églises byzantines de Mistra, P 1970; L. Kalinowski, Sztuka Słowian po przyjęciu chrześcijaństwa w zasięgu sztuki bizantyjskiej, w: Mały słownik kultury dawnych Słowian, Wwa 1972, 621-628; C. Mango, The Art of Byzantine Empire 312-1453. Sources and Documents, EC 1972; D. Talbot Rice, Byzantine Art audits Influence, Lo 1973; R. Janin, Les églises et les monastères des grands centres byzantins, P 1975; J. Kłosińska, Sztuka bizantyńska, Wwa 1975; G. Mathew, Byzantine Aesthetics, Lo1975.

Podobne prace

Do góry