Ocena brak

BISKUPÓW KATALOGI, cathalogi, series, nomina episcoporum

Autor /Arnolf Dodano /08.06.2012

Jedno z najstarszych źródeł do ustalenia sukcesji
bpów ( -> sukcesja apostolska) we wczesnochrześc. i średniow.
Kościołach lokalnych.

K.b. wykazujące wyraźne tendencje naśladowcze w stosunku
do staro- i nowotest. genealogii (Rdz 5,1-32; 10,1-29; 11,10-32;
Mt 1,1-16; Łk 3,23-38), żyd. i gr. tradycji nauczania oraz rzym.
katalogów urzędników cesarstwa mają szczególne znaczenie teol. w ustalaniu sukcesji apost. stolic biskupich w starożytności;

najstarszy z zachowanych k.b. ułożył ok. 180 dla Rzymu Ireneusz
(Adv. haer. III 3, 1-3; PG 7, 849) w celu wykazania, poprzez
udowodnienie sukcesji od Piotra Apostoła, nie tyle prymatu
papieży (motyw ten zaczęto akcentować dopiero od IV w.),
ile raczej bezbłędności przekazywanej przez nich nauki apost.
(Tradycja).

Na przełomie II i HI w. praktyka sporządzania
k.b. dla celów doktrynalno-apologetycznych była powsz.; Tertulian
żądał od heretyków wykazania się k.b. własnych bpstw
w celu udowodnienia ich apostolskości, czyli prawowierności,
tak jak to czyniły w jego czasach wszystkie Kościoły prawdziwie
apost. (Praescr. haer. 32; CSEL 70,39-40).

Wszystkie wczesnochrześcijańskie
k.b. były wzorowane na rzymskim k.b., który
w oparciu o katalog Ireneusza sporządzano nadal w 2 typach
redakcyjnych: do I grupy należą k.b. napisane przez Euzebiusza
z Cezarei i Hieronima, do II zaś k.b. Hipolita Rzym., Pseudo-
-Tertuliana, Katalog liberiański z 354, Epifaniusza, Optata, Augustyna
i k.b. w Liber ponttficalis. K.b. Rzymu został częściowo
włączony do kanonu mszy; najstarsze k.b. Jerozolimy, Aleksandrii
i Antiochii zachowały się w EuzebHist.

Na średniow. twórczość katalogową, szczególnie intensywną
w XI-XIII w. (zachowało się ok. 370 katalogów średniow.),
wywarł duży wpływ -> Liber ponttficalis i sporządzona przez
Grzegorza z Tours (na wzór któregoś ze starszych k.b. Rzymu)
lista bpów Tours (Kronika);

mimo to J. Szymański nie widzi
bezpośredniego związku między wczesnochrześc. i średniowiecznymi
k.b., twierdząc, że w Vin w. zmieniły one całkowicie
charakter z apologetycznego na informacyjny; innego zdania
jest H. Leclercq, który uważa, że były one nadal sporządzane,
by przez sukcesję bpów udowodnić fakt dochowania wierności
autentycznej nauce Chrystusa.

Dyskusja nie jest jeszcze zamknięta;
wydaje się jednak, że średniowieczne k.b. są w pewnym stopniu
kontynuacją k.b. wczesnochrześcijańskich, mimo że naczelnym
motywem ich układania była w tym okresie chęć podniesienia
rangi bpstwa przez wykazanie jego dawności, nawet przez
wprowadzanie fikcyjnych nazwisk pierwszych bpów, by w ten
sposób zdobyć argumenty w celu uzyskania autonomii bpstwa
lub obrony przed papieżem, metropolitą lub władcą świeckim
(np. pierwsze k.b. z Le Mans); średniowieczne k.b. miały nadal
pozostać dowodem trwania bpstwa w dogm. związku Kościoła
lokalnego z Kościołem powsz., na co wskazuje szczególnie częste
opuszczanie imion bpów niegodnych i heretyckich;

wspólną cechą
wczesnochrześc. i średniowiecznych k.b. jest także tendencja
do wykazania pełnego rodowodu -> diecezji (ab initio), a tym
samym uzasadnienie, że doktrynę czy dostojeństwo czerpie ona
przez sukcesję z samego źródła chrześcijaństwa; stąd także
w średniowiecznych k.b. francuskich, wł., i pd.niem. usiłuje się
wykazać apost. początek tych bpstw (np. sam Chrystus (!) miał
myśleć o stworzeniu bpstwa w Metzu), w innych zaś, które
nie mogą pretendować do tej rangi, sprowadzają swą genezę
przynajmniej do momentu przyjęcia chrześcijaństwa w kraju
(np. wszystkie k.b. polskich, z wyjątkiem wrocł., rozpoczynają
się od 966); skand, i pol. chętnie też odnotowują obce pochodzenie
bpów, szczególnie franc, i wł., aby podkreślić związek
z Kościołami wskazującymi na swe pochodzenie od apostołów.

Nadrzędność celów doktrynalnych i prestiżowych nad informacyjnymi
stała się powodem, że w k.b. (także wczesnośredniow.)
akcentowano bardziej sukcesję niż chronologię (częste formuły
łączące cui succeda, zestawianie imion bpów w kolumnach, brak
lub zastępowanie dokładnych dat rządów podaniem liczby lat,
miesięcy i dni panowania).

Dopiero pod koniec średniowiecza
cel informacyjny staje się głównym motywem tworzenia k.b.;
od XV w. stają się one stopniowo kronikarską historią diecezji,
a w poł. XVI w. zanikają.

Wczesnochrześcijańskie k.b. rzymskich oraz średniowieczne
k.b. francuskich wydał L. Duchesne (Le Liber pontificalts, P
1955; Fastes épiscopaux de l'ancienne Gaule I-III, P 1894-1915),
większość pozostałych średniowiecznych k.b. wydano w Monumenta
Germaniae Histórica (głównie MGHSS); polskie k.b.,
których dotąd jeszcze nie opracowano, wydali W. Kętrzyński i K. Liske (MPH III 313-410,801-803, VI 534-584,599-619) oraz
J. Szymański (MPHn X).

Sporządzone na podstawie k.b. wykazy
bpów Rzymu, wsch. stolic patriarchalnych, Afryki Pn.,
Galii i Włoch podał Leclercq (DACL IX 1207-1536); umieszczane
są one także w opracowaniu kryt. w hasłach poświęconych
poszczególnym diecezjom w Dictionnaire d'histoire et de
géographie ecclésiastiques.

W Kościele wschodnim k.b. były sporządzane dla celów protokolarnych;
najstarszy k.b. Konstantynopola pochodzi z IV w.,
od niego zależą pozostałe; ich głównym źródłem są synodikony,
opierające się z kolei na -» dyptykach.

 

O. Schmidt, Untersuchungen zu den breslauer Bischofskatalogen, Wr 1917; E. Caspar, Die älteste römische Bischofsliste. B 1926; H. Leclercq, DACL IX 1207-1536; B.A. Mystakides, Episkopikoi katalogol, Epeteris 12 (1936) 139-238; A. Birkenmajer, Nowy katalog biskupów wrocławskich, w: Studia historyczne ku czci S. Kutrzeby, Kr 1938, II 29-40; O. Folk, LThK II 508; Beck 155-156; L. Koep, RAC II 407-415; R.C. van Caenegem, F.L. Ganshof, Kurze Quellenkunde des westeuropäischen Mittelatters, Gö 1964, 28-34; J. Szymański, Fetyszyzm początków w średniowiecznej historiografii, RLb 10(1967) 103-112; tenże, Z zagadnień średniowiecznej biografistyki. Katalogi dostojnicze, Wwa 1969; H. Kemler, Hegesips römische Bischofsliste, VigCh 25 (1971) 182-196; J.L. Maier, L'épiscopat de l'Afrique romaine, vandale et byzantine, R 1973; N. Duval, Une nouvelle édition des listes episcopales africaines, REAu 20 (1974) 313-322.

Podobne prace

Do góry