Ocena brak

BISKUP - W TEOLOGII

Autor /Arnolf Dodano /08.06.2012

Doktrynę Pisma św. o modelu i roli b.
w Kościele pierwotnym aplikowano do aktualnych warunków
hist, i geogr. w relacji prymat—episkopat—prezbiterat—diakonat—
laikat.

A. BISKUP W STRUKTURZE KOŚCIOŁA — Katolicka nauka o
posłannictwie b. pozostawała zawsze w najściślejszym związku
z nauką o Kościele i jego strukturze.

1. Dzieje problemu — Pierwszą ważniejszą wypowiedzią
kontrowersyjną był pogląd św. Hieronima, który głosił równość
hierarchiczną b. i kapłanów, równość ich uczestnictwa w sukcesji
apost., a nade wszystko kośc. charakter prawa, na mocy
którego kolegialny ustrój poszczególnych Kościołów rządzonych
przez grupę bpów-kapłanów, zmieniony został w monarchiczny,
z pojedynczym b. jako głową Kościoła lokalnego (Ep. 14,8; 52,7;
In Mt. 16,9).

W średniowieczu wywiązała się dyskusja na temat sakramentalności
sakry biskupiej; Aleksander z Hales, Albert Wielki,
a nawet, w pewnym przynajmniej okresie, Tomasz z Akwinu
odmawiali sakrze biskupiej charakteru sakramentu, a konsekwentnie
jakiejkolwiek wyższości w porządku sakramentalnym
bpstwa nad kapłaństwo księży (przeciwnego zdania byli G. Durand
i J. Duns Szkot).

B. wg Tomasza z Akwinu otrzymuje
przez sakrę uprawnienia jurysdykcyjne, które czynią go zwierzchnikiem
społeczności kośc, a więc Ciała mist., podobnie jak
kapłan przez święcenia otrzymuje władzę nad Ciałem eucharyst.
(por. Tractatus de sacramento altaris, c. 6; Contra gentiles IV
74,75; STh III 82,1).
Kolejna dyskusja, która toczyła się w dobie Soboru Tryd.,
dotyczyła sposobu otrzymywania władzy jurysdykcyjnej przez b.

Opinii F. Victoru i D. Vásqueza, że b. władzę tę otrzymuje
bezpośrednio od Boga, przeciwstawiano pogląd, że dokonuje
się to za pośrednictwem papieża. Sobór nie zajął w tej sprawie
wyraźnego stanowiska, lecz stwierdził jedynie boskie pochodzenie
hierarchii oraz jej skład w porządku święceń (b., kapłani,
diakoni) i w porządku jurysdykcji (papież, episkopat).

Problem bezpośredniego czy pośredniego otrzymywania jurysdykcji
przez b. był również przedmiotem debaty na Soborze
Wat. I w związku z problematyką -> prymatu papieża i stosunkiem,
w jakim pozostaje do niego episkopat; nie rozstrzygnięto
problemu sposobu otrzymywania jurysdykcji, ale stwierdzono
wyraźnie, że b. posiada z ustanowienia Bożego własną
i zwyczajną władzę na terytorium powierzonego mu Kościoła
lokalnego, na skutek czego jest on pasterzem będącym monarchicznym
zwierzchnikiem; prymat pap. zaś nie tylko nie podważa
tak pojętej roli b., ale w pełni „potwierdza, umacnia i broni"
(Sesja IV, rozdz. 3).

W związku z orzeczeniem soboru dokumentem
o dużym znaczeniu był List episkopatu niem. z 15
III 1875, polemizujący z poglądem, że doktryna soboru o prymacie
sprowadza b. do roli delegata pap., oraz podkreślający
rzeczywiste, autonomiczne zwierzchnictwo b. nad powierzonym
jego pieczy Kościołem.

Tę samą myśl podjął w enc Satis
cognitum Leon XIII, zwracając nadto uwagę na ścisły związek
episkopatu ze strukturą organizacyjną Kościoła; posługując się
dla określenia zespołu b. terminem „stan biskupi", uwypuklił
po raz pierwszy w czasach nowoż. kolegialny aspekt episkopatu
(DS 1960,1962).

Pap. Pius XII prócz tradycyjnej nauki o boskim
pochodzeniu bpstwa i tradycyjnego poparcia dla tezy o pośrednim
pochodzeniu władzy biskupiej w enc. Mystici Corporis
Christi (AAS 35 (1943) 211) i w przemówieniu Si diligis (AAS 46 (1954) 314) oraz w liście apost. Ad sinarum gentem (AAS 47
(1955) 9), rolę b. rozpatrywał w kontekście doktryny o strukturze
Kościoła lokalnego.

2. Sobór Watykański II — usankcjonował i uwydatnił
związek teologii b. z teologią Kościoła. Wysuwając, w podjętej
próbie określenia Kościoła, na pierwsze miejsce kategorię Ludu
Bożego (KK 9, 18) i rei. wspólnoty (KK 1, 8), która „aktualizuje
się przez sakramenty i przez cnoty" (KK 11), odciął się
od tendencji utożsamiającej Kościół z hierarchią i wyznaczającej
jej w strukturze Kościoła naczelne miejsce.

Oparta na godności biskupiej hierarchia kośc. stanowi niejako
wtórny element struktury Kościoła, którego istotne przeznaczenie
stanowi służba „dobru całego Ciała" (KK 18), czyli Kościoła,
w oparciu o posiadaną przez nią „władzę swoistą" (tamże).
Władza ta, określona jako „prawdziwa służba", nazwana w Piśmie
św. „diakonią" (KK 24), pojmowana jest jako „posługiwanie
duchowe we wspólnocie", obejmujące 3 klasyczne funkcje:
kapł., nauczycielską i zwierzchniczą (KK 20).

Bpstwo więc
w swej najgłębszej treści jest służbą istniejącą wewnątrz Kościoła,
streszczającą się w zadaniu udostępniania mu tajemnicy
zbawczej Chrystusa, zamkniętej w ekonomii sakramentalnej
i depozycie objawionej prawdy (KK 21).

Tak pojęta rola b.
w tajemnicy Kościoła wywodzi się bezpośrednio z faktu adekwatnie
realizującego się w nim kontynuowania godności apost.
w tych jej elementach, które miały z woli Chrystusa przetrwać
pierwszych jej nosicieli i trwać w Kościele aż do skończenia
czasów.

Uczestnictwo b. w godności apost., polegające ostatecznie
na udziale w kapłaństwie samego Chrystusa, przedłuża
i powoduje za pośrednictwem uobecnianego apostolatu Dwunastu
rzeczywistą obecność i działanie samego Chrystusa (KK 21 a).
Ma to źródło w sakramentalnej pełni kapłaństwa i mającej również
charakter czynności sakramentalnej — sakrze biskupiej (KK
21 b).

Sobór rozstrzygnął dyskutowaną w średniowieczu kwestię
sakramentalności urzędu biskupiego oraz ogólnikowo zasygnalizowany
przez Sobór Tryd. (BF VII 545) problem obiektywnej
wyższości episkopatu nad prezbiteratem z punktu widzenia władzy
święceń.

Sakra jest ostatecznym źródłem pasterskiego posłannictwa
b., obejmującego wspomniane 3 tradycyjne funkcje
religijne. „Funkcje te jednak z natury swojej mogą być wykonywane
tylko w hierarchicznej wspólnocie z Głową kolegium i z
jego członkami" (KK 21). Ontyczne uzdolnienia otrzymane
przez sakrę stają się pełnymi uprawnieniami dzięki hierarchicznej
wspólnocie, realizującej się wg ustalonych norm powierzania
urzędu biskupiego w Kościele (Nota wyjaśniająca 2).

Urząd
b. ma charakter na wskroś sakramentalny tak ze względu na
jego podstawowe źródło, jak i na jego główne skutki. W ten
sposób zakończył się długi okres niejasności i kontrowersji w
kwestii sakramentalności sakry i urzędu biskupiego.

B. POSŁANNICTWO — Realizacja posłannictwa biskupiego ma
swe źródło w przynależności b. do kolegium oraz w urzędzie
pasterza Kościoła lokalnego. Decyduje to o podwójnej odpowiedzialności
— za dobro Kościoła powsz. i lokalnego.

1. S t r u k t u r a — Kolegium biskupie, rozumiane jako „stały
zespół" (Wstępna nota wyjaśniająca nr 1), a więc organicznie
zrośnięty twór społ. ukształtowany na wzór kolegium Dwunastu,
gwarantuje, że „nieprzerwanie trwa w Kościele urząd apostołów
— pasterzowanie Kościołowi", mający być bez przerwy
sprawowany przez „poświęcony stan biskupi" (KK 20b).

Ten
„stan biskupi [...] jest następcą kolegium apost. w nauczaniu
i rządzeniu pasterskim, co więcej, trwa w nim nieprzerwanie
\ciało apostolskie [...]" (KK 22). Kolegialna struktura posłannictwa
biskupiego, wywodząca się z woli Chrystusa, zmierza do
zapewnienia Kościołowi 2 istotnych jego znamion, powszechności
i jedności.

Pierwsze wynika z faktu, że kolegium składa
się z wielu członków reprezentujących i wcielających w sobie
cechy swoich Kościołów, drugie jest następstwem udziału jego
członków w apost. sukcesji, zwł. działania prymatu pap., będącego
ośrodkiem jedności kolegi.um biskupiego i całego Kościoła
(KK 23).

Pociąga to za sobą istnienie licznych i ścisłych związków pomiędzy urzędem papieża a urzędem b. Wejście w obręb
kolegium biskupiego i pełnoprawne w nim uczestnictwo wymaga
decyzji papieża.

Odmienna, ale również rzeczywista decyzja
pap. potrzebna jest, by powierzone zakresowe zadania (muñera)
stały się władzami (potestates) w sensie właściwym (Wstępna
nota wyjaśniająca nr 2). Nadto aktywne uczestniczenie kolegium
w kierowaniu Kościołem powsz. uzależnione jest od zgody
czy inicjatywy papieża (KK 22).

Istotnym przeznaczeniem kolegium biskupiego, pozostającego
w stałej łączności z papieżem, jest zbiorowa odpowiedzialność
pasterska za dobro całego Kościoła. Odpowiedzialność ta usankcjonowana
na Soborze Wat. II w stwierdzeniu, że kolegium b.
„stanowi [...] razem z głową swoją, b. rzymskim [...] podmiot
najwyższej i pełnej władzy nad całym Kościołem" (KK 22),
realizuje się w sposób uroczysty, ale periodyczny i doraźny na
soborze powsz. bądź w sposób zwyczajny i stały w ramach
kolegialnego zaangażowania w życie i kierowanie całym Kościołem
(KK 22).

W tym ostatnim zaangażowaniu szczególną
rolę odgrywa Synod Biskupów, organ doradczy papieża, będący
wyrazem współodpowiedzialności kolegium biskupiego z papieżem
za cały Kościół.

Nie jest to więc ściśle rozumiana aktywność
kolegialna, choć w przyszłości taki jej charakter nie jest
wykluczony (KK 22); zbliżona jednak do ściśle kolegialnej,
zmierzająca ku dobru całego Kościoła, obejmuje jeszcze inne
formy współpracy b. między sobą Konferencja Biskupów),
jak również ich troskę o mis. działalność Kościoła (DB 6).

Posłannictwo biskupie obejmuje nadto obowiązki i odpowiedzialność
b. w Kościele lokalnym. Kościół lokalny bowiem,
„w którym jest obecny i działa [...] Kościół Chrystusa" (DB 11,
KK 26) stanowi konkretne ucieleśnienie Kościoła powszechnego.

B. w wyniku posiadanych prerogatyw nauczycielskich, kapł.
i kierowniczych jest głównym sprawcą obecności Chrystusa we
wspólnocie (KK 21), co w szczególny sposób wiąże go z Kościołem
powierzonym jego pieczy. Nie tylko bowiem jest jego
reprezentantem (KK 23), ale widzialnym ośrodkiem i swoistym
źródłem (KK 21).

Najdobitniej realizuje się to w eucharystii,
poprzez którą b., jako najwyższy kapłan, w wyjątkowy sposób
uobecnia Chrystusa w Kościele (KK 26). Ze sprawowaniem
eucharystii powiązane jest głoszenie ewangelii i wykonywanie
zwierzchnictwa rei.; jedno i drugie stanowi bowiem środek
udostępniania zbawczej tajemnicy Chrystusa.

W tak pojętym Kościele lokalnym b. nie jest ponad Kościołem,
gdyż go nie konstytuuje ani nie tworzy, ale też nie pozostaje
w zależności od Kościoła, gdyż nie od niego otrzymał
posłannictwo.

Jego stosunek do tego Kościoła jest specyficzny,
gdyż sprawia, że b. jest reprezentantem Boga wobec Kościoła
i reprezentantem Kościoła wobec Boga. W pierwszym wypadku
pełni b. rolę dawcy obdarzającego Kościół bogactwem Bożej
łaski, w drugim — rolę pośrednika przynoszącego Bogu od Kościoła
zadośćuczynienie i chwałę; stanowi on równocześnie odblask
Bożego ojcostwa i synostwa.

2. Funkcje — Posłannictwo biskupie, określone przez Sobór
Wat. II terminem bibl. „pasterzowanie" obejmuje potrójne,
będące odpowiednikiem Chrystusowego posłannictwa proroka,
kapłana i króla, zwierzchnictwo rei. — władzę nauczycielską,
kapł. i zwierzchniczą (KK 20).

Choć we władzach tych istnieją
elementy „rządzenia", to jednak są one przede wszystkim posługiwaniem
wspólnocie rei. (KK 24); dzięki temu potrójnemu
posłannictwu Chrystus jest obecny i działa w Kościele, b. zaś
staje się jego pełnomocnikiem i przedstawicielem (KK 21).

F u n k c j a nauczycielska b., będąca przedłużeniem prorockiej
funkcji Chrystusa i formalną partycypacją w apost.
prerogatywach świadka tajemnicy życia, śmierci i zmartwychwstania
Chrystusa, ma swój przedmiot w nadprzyr. depozycie
prawdy objawionej, a kres w nadprzyr. wierze członków wspólnoty
kościelnej.

Ze względu na fakt, że korelatem funkcji nauczycielskiej
b. jest wiara nadprzyr., funkcji tej nie można
sprowadzać do prerogatyw jurysdykcyjnych, ale uznać także
i z tytułu wyjątkowego zaangażowania w nią Ducha Świętego
za całkowicie autonomiczne i odrębne uprawnienie.

W wymiarze
Kościoła lokalnego pełnienie tej funkcji przez pojedynczego
b. ma gwarancję opieki Ducha Świętego, która jednak tylko
zespołowemu nauczaniu całego episkopatu nadaje rangę nauczania
nieomylnego, i to zarówno w nauczaniu zwyczajnym jednozgodnym
całego episkopatu, jak i w trybie nadzwyczajnym nauczania
soborowego (KK 26). Odpowiedzią na nauczanie b. jest
po stronie członków Kościoła „cześć oraz zbożna uległość woli
i rozumu" (KK 26).

K a p ł a ń s k i e posłannictwo b. ma swe źródło w przyjętej
przez sakrę pełni kapłaństwa Chrystusowego, dającej mu wyższość
w stosunku do kapłaństwa zwyczajnego kapłanów (KK 28),
a istotną odrębność w stosunku do kapłaństwa wiernych (KK 10).

Dzięki arcykapł. roli b. we wspólnocie kośc. staje się ona kapl.
wspólnotą kultu, zorientowaną na oddawanie Bogu czci, a zarazem
dla obdarzania własnych członków nadprzyr. zasobami
łaski. Perspektywa pełni kapłaństwa ukazuje jeszcze wyraźniej
b. w roli ojca i pośrednika.

W Kościele jako wspólnocie kultu
b. jest ogniwem naczelnym, warunkującym i kierującym funkcjonowaniem
ekonomii sakramentalnej przez posiadających niższe
stopnie hierarchiczne, którymi są kapłani i diakoni. W szczególny
sposób zależność ta przejawia się w sprawowaniu eucharystii;
b. jest tu w wyjątkowy sposób zaangażowany w powstawanie
wspólnoty Kościoła, w której przez eucharystię realizuje
się komunia Boga z ludźmi.

Sobór podkreśla, że „należytym
sprawowaniem eucharystii kieruje b., któremu powierzony jest
obowiązek [...] kierowania kultem zgodnie z przykazaniami Pańskimi
i prawami Kościoła, określonymi bardziej szczegółowo dla
diecezji zgodnie z jego własnym osądem" (KK 26).

Funkcją zwierzchnią b. jest nadto uczestnictwo w tej
części zbawczego posłannictwa Chrystusa, dzięki której jest on
zwierzchnikiem nowotest. Ludu Bożego autorytatywnie prowadzącym
ten Lud do ostatecznego celu.

Funkcja ta sprawowana
w imieniu Chrystusa i w jego zastępstwie, prócz rzeczywistego
zwierzchnictwa (jurysdykcja) uprawniającego do wydawania wiążących
nakazów dla członków rei. wspólnoty, obejmuje nadto
zespół innych kompetencji gwarantujących skuteczność przewodzenia Ludowi Bożemu (np. służba).

Zwierzchnictwo to jest
szczególne ze względu na swoją ontyczną treść oraz sposób
funkcjonowania; władza b. jest bowiem sakramentalnym skutkiem
sakry i stanowi nadprzyr. rzeczywistość zawartą w udzielonej
przez konsekrację łasce i wyciśniętym na duszy znamieniu,
dzięki czemu „b. w sposób szczególny i dostrzegalny przejmują
rolę samego Chrystusa, Mistrza, Pasterza i Kapłana i w Jego
zastępstwie działają" (KK 21).

Charakterystyczny sposób funkcjonowania władzy b. wyraża
się w jego autonomii ; jest on uprawniony do działania na
zasadzie posiadanego urzędu (potestas ordinaria), a nie na
podstawie otrzymanej delegacji, oraz w imieniu własnym
(potestas propria), a nie w czyimkolwiek ludzkim zastępstwie
(choć w harmonijnej zależności od prymatu ucieleśniającego odpowiedzialność
za dobro całego Kościoła), nadto bezpośrednio
(potestas immediata); tym działaniem obejmuje b. wszystkich
członków swojego Kościoła (KK 27).

3. Związek ze współpracownikami — Zwierzchnicze
posłannictwo b. upoważnia go do „stanowienia praw dla swych
podwładnych, sprawowania sądów i kierowania wszystkim, co
należy do dziedziny kultu oraz apostolatu" (KK 27). Ostatecznym
jednak jego celem jest kierowanie Ludem Bożym ku zbawieniu
wedle ustanowionego przez Chrystusa wzoru, streszczającego
się w postawie ustawicznej troski, służby, dialogu i współdziałania
(KK 27).

B. wykonuje więc swe posłannictwo w łączności
przede wszystkim z równymi sobie godnością kapłańską b.
pomocniczymi, którzy razem z b. rezydencjalnymi przynależą do
kolegium biskupiego w wyniku otrzymanej sakry, choć w wykonywaniu
funkcji pasterskich uzależnieni są od misji udzielanej
im przez b. ordynariusza. Przez sakrę otrzymali oni „ontolog.
uczestnictwo" w świętych zadaniach (muñera), przez co są uzdolnieni
do wykonywania biskupiego posłannictwa kośc. (Wstępna
nota wyjaśniająca nr 2, DB 25).

Z tytułu członkostwa w kolegium,
także b. tytularny uczestniczy w odpowiedzialności pasterskiej za Kościół powsz., mimo że w realizacji tej odpowiedzialności
uzależniony jest od zgody i inicjatywy papieża, głowy
kolegium (KK 22).

Drugą grupę współpracowników b. w diecezji stanowią kaplani
(-> prezbiterium diecezji), mający realne, choć niższe stopniem
uczestnictwo w kapłaństwie Chrystusa, i stanowiący z nim
„jedno grono kapł., poświęcające się różnym powinnościom"
(KK 28) w jedności i ścisłym podporządkowaniu b.

Ze względu
na rzeczywisty udział kapłanów w godności kapł. oraz faktyczne
zaangażowanie w realizacji pasterskiego posłannictwa b.
w powierzonym jego pieczy Kościele między b. a kapłanami
istnieje obiektywny układ wzajemnego odniesienia, z którego
wynika określony układ życiowych relacji; układ ten różni się
jednak od tego, jaki istnieje między papieżem a kolegium b.
Relacje między b. a jego kapłanami ujmuje sobór w kategoriach
ojcostwa, przełożeństwa i współdziałania.

Prezbiterium
diecezji tworzy bowiem organiczną całość, określaną mianem
rodziny (DB 28), w której b. zobowiązany jest okazywać kapłanom
ojcowską troskę, kapłani zaś darzyć b. synowskim
przywiązaniem (KK 28); ta wzajemna wymiana ma doprowadzić
do nadprzyr. dojrzałości, przyjaźni, wykluczającej paternalizm
z jednej, a infantylizm z drugiej strony, gwarantując
więzy rzeczywistej, obopólnej miłości.

Szczególna rola b. w prezbiterium diecezji, mająca swe źródło
w pełni kapłaństwa, oraz związana z tym wyjątkowa odpowiedzialność
duszpast. na terenie własnego Kościoła lokalnego, daje
mu prawo i obowiązek wykonywania także wobec kapłanów
funkcji religijnych zwierzchnika, jako służby dla dobra Kościoła
oraz współuczestników w posługiwaniu zbawczym; wymaga
to od kapłanów postawy dojrzałego, rei. posłuszeństwa,
wolnego od jakiegokolwiek wyrachowania i serwilizmu.

Zaangażowanie kapłanów w zbawczą misję Kościoła czyni
z nich współpracowników b., którzy w pewnym sensie czynią
go obecnym w par. wspólnotach lokalnych, przez co uwidoczniają
Kościół powsz. i przyczyniają się skutecznie do budowania
całego Ciała Chrystusowego oraz uczestnictwa w kierowaniu
misją pasterzowania tak w skali własnej komórki kośc, jak
w skali całego Kościoła (KK 28).

Podobne prace

Do góry