Ocena brak

Biologia grzybów

Autor /Brunon Dodano /03.02.2012

 

Grzyby należą do organizmów bezzielenio-wych, składających się z mniej lub bardziej wydłużonych, połączonych ze sobą i rozgałęzionych jedno- lub wielojądrowych komórek tworzących strzępki (hypha). Ściany komórek zbudowane są głównie z chityny i celulozy. Jednakże chityna nie jest materiałem budulcowym roślin zielonych, a istotnym składnikiem twardego szkieletu zewnętrznego owadów.

Grupa „grzybów wyższych", którą się w tej książce zajmujemy, rozwija się na podłożu organicznym, przeważnie pod powierzchnią gleby, w ściółce, na drewnie lub żywym drzewie, na korze lub pod korą, w nawozie, na piórach czy larwach owadów.

Grzybnia (mycelium) może mieć bardzo różny wygląd i barwę, co często bywa dobrze widoczne u podstawy trzonu owoc-nika. Przeważnie rośnie ona w postaci włókien lub wrzecion, a także grubych sznurów lub silnych, czasami nawet bardzo twardych tworów (sklerotium); To, co nazywamy „grzybami" i zbieramy, to owocniki grzybów. Przynależność do gatunku oznaczamy przeważnie na podstawie tych właśnie owocników; w owocni-kach i na nich rozwijają się zarodniki (spory), odgrywające istotną rolę przy rozprzestrzenianiu się grzybów.

Niektórzy systematycy skłaniają się ku tworzeniu dla grzybów osobnego królestwa takiej samej rangi, jak królestwa roślin i zwierząt, co może mieć uzasadnienie w budowie komórek, wyglądzie i sposobie życia (np. brak chlorofilu). Z biologicznego punktu widzenia najwłaściwsze wydaje się obecnie łączenie najbardziej różnorodnych gatunków grzybów i organizmów grzybopo-dobnych w jeden system „naturalny". Wiele szczegółów wymaga jednak naukowego wyjaśnienia, zatem ten system podlega ciągłym zmianom.

Wciąż jeszcze opi-sywuje się nowe gatunki, a inne po dokładnych badaniach zalicza się do już opisanych: ich nazwy stają się synonimami, to znaczy różnymi nazwami tych samych gatunków. Nowe rozpoznania i zaliczenia systematyczne wymagają więc zmian w nazewnictwie [nomenklaturze). Różne nazwy systematyczne w literaturze mitologicznej mogą zmylić amatorów zbierania grzybów i wymagają ciągłego przystosowywania się do nich.

W książce tej opisano i zilustrowano tylko takie grzyby, które tworzą owocniki i są rozpoznawalne gołym okiem. Nazywamy je grzybami „wyższymi". W literaturze podawane są różne dane na temat liczby gatunków tych grzybów. Z grubsza można przyjąć, że w Europie występuje ich 3000-5000 gatunków. Te grzyby wyższe można podzielić na trzy duże klasy:

Podstawczaki (Basidiomycetes) Workowce (Ascomycetes) Śluzówce (Myxomycetes). Gdy workowce lub - rzadziej - podstawczaki żyją w symbiozie z glonami, to te „nowe" organizmy nazywamy porostami. Niektórzy mitologowie nie zaliczają ślu-zowców do grzybów, lecz do osobnej grupy Mycetozoa. Mają one cykl rozwojowy inny niż grzyby właściwe i tworzą najpierw pływki, to znaczy nagie komórki poruszające się za pomocą wici. Następnie przekształcają się one w pełzaki. Wele takich komórek łączy się w śluzowaty twór mogący się powoli poruszać.

Następnie masa ta sztywnieje. Poprzez podział pro-toplazmy i skupianie się jej dokoła pojedynczych jąder komórkowych powstają pyliste zarodniki (spory), które uwalniają się po dojrzeniu. W naszej książce wykwit piankowy Fuligo septica (str. 268) jest przedstawicielem tej niezwykle bogatej gatunkowo klasy.

U workowców tworzy się przeważnie 8 zarodników wewnątrz tak zwanych worków (asci), które otwierają się na wolnym końcu lub rozpadają całkowicie i uwalniają zarodniki.

U podstawczaków zarodniki rozwijają się i odrywają od komórki nazywanej podstawką (basidium).

 

Podstawka z reguły opatrzona jest 4 wyrostkami, (sterygmami): na ich szczytach wytwarzają się zarodniki, które później oddzielają się. Worki i podstawki można zauważyć tylko pod mikroskopem, dlatego najpewniejsze zaklasyfikowanie systematyczne niekórych owocników można przeprowadzić dopiero na podstawie badania mikroskopowego.

Opisane w niniejszej książce grzyby z grup 1-9 należą do podstawczaków, z grupy 10 do workowców, a wykwit piankowy jest jedynym opisanym tu przedstawicielem ślu-zowców.

Na przykład u grzybów blaszkowych i kolcowych podstawki znajdują się na powierzchniach bocznych blaszek czy kolców, u purchawkowatych wewnątrz owocnika, w tzw. glebie, czyli pewnego rodzaju płodnej części owocników. V\forki grzybów mi-seczkowatych lub z głębokimi jamkami rozwijają się na wewnętrznej stronie miseczek czy jamek.

Zarodniki są grzybom niezbędne do utrzymania gatunku i rozprzestrzeniania. Zależnie od gatunku ilość zarodników wyprodukowanych przez jeden owocnik sięga miliardów. Gołym okiem spostrzegamy je jako rodzaj pyłu, a nie poszczególne cząsteczki. Jeśli nacisnąć dojrzały owocnik purchawki, wówczas wydostaje się z niego pylista masa. W rozprzestrzenianiu zarodników pomaga wiatr, deszcz i zwierzęta.

Jeśli chcemy stwierdzić, jaką mają barwę, musimy przygotować preparat wysypu zarodników. Określenie ich barwy na blaszce jest bardzo trudne, jeśli w ogóle możliwe, ponieważ często ma ona swój własny kolor. Wielkość zarodników leży w przedziale 0,005-0,015 mm; ich kształt, barwa i wygląd zmieniają się w zależności od gatunku.

Zarodniki stanowią dla profesjonalisty bardzo ważną pomoc przy oznaczaniu, a w systematyce odgrywają wielką rolę.

 

Wysyp zarodników może być pomocny przy oznaczaniu nawet bez badania pod mikroskopem: na przykład do odróżnienia białozarodnikowych muchomorów od cie-mnobrunatnozarodnikowych gatunków pieczarek.

Rozmnażanie podstawczaków

Wyróżniamy zarodniki dodatnie (męskie) i ujemne (żeńskie). Zarodniki ujemny i dodatni kiełkują i tworzą komórkę hap-loidalną, która zaczyna się dzielić ścianami poprzecznymi, dzięki czemu powstają strzępki z jednym jądrem w komórce. Następne podziały i odgałęzienia pozwalają wyrosnąć splątanej, rozpościerającej się na wszystkie strony tak zwanej grzybni pierwotnej. Aby doprowadzić do powstania nowego owocnika muszą spotkać się końce strzępek męskich i strzępek żeńskich pochodzących od tego samego gatunku grzyba i stworzyć grzybnię wtórną.

W wysoce skomplikowanym procesie zlewa się plazma dwóch różnopłciowych komórek; jednakże, rzecz szczególna, nie łączą się ich jądra. Inaczej mówiąc: po zlaniu się jedna komórka zawiera dwa jądra. Gdy następnie grzybnia powiększa się dzięki dalszemu podziałowi komórek, wówczas każda komórka zawiera znowu dwa różne jądra.

W sprzyjających warunkach (podłoże, partner do mikoryzy, substancje pokarmowe, wilgotność, ciepło) mogą wyrosnąć z takiej jednej grzybni owocniki. Dopiero w specjalnych komórkach owocnika, podstawkach, dochodzi do połączenia się jąder i następnie do podziałów i uformowania z reguły czterech zarodników (2 plus i 2 minus).

Naszkicowano tu rozmnażanie się grzybów w bardzo uproszczony sposób. Poszczególne procesy mogą się różnić u rozmaitych gatunków i rodzajów.

Owocniki

U grzybów kapeluszowych pojawia się najpierw mały kapelusz, który powiększa się w ciągu zadziwiająco szybkiego wzrostu. Składa się on z mniej lub bardziej twardego miąższu otoczonego skórką. Mogą się na niej znajdować resztki osłony całkowitej veium uniwsaie, które szczególnie łatwo można wyróżnić u muchomorów.

Pod ochronnym parasolem kapelusza znajduje się warstwa hymenialna. Wygląda ona różnie i może mieć np. postać blaszek, listewek, rurek, dziurek czy kolców. Kapelusz wspiera się na trzonie mającym u niektórych rodzajów czy gatunków mniej lub bardziej nietrwały pierścień. Chodzi tu o resztki osłony częściowej, veium partia-ie, otaczającej w początkowym stadium rozwoju warstwę hymenialna. Podczas gdy kapelusz się otwiera i rozpłaszcza, osłona może się tylko niewiele rozciągać. Skutkiem tego odrywa się ona od brzegu kapelusza i zwisa dookoła trzonu jako mankiet lub pierścień.

U innych grzybów skórka oddziela się zupełnie od trzonu i zwisa w postaci poszarpanych resztek na brzegach kapelusza. U jeszcze innych rozpływa się całkowicie i ginie. Osłona częściowa nie zawsze musi się wytworzyć. Na przykład u zasłonaków (Cortinarius) rozwija się wrzecionowata osłona, którą następnie można rozpoznać na trzonie jako mniej lub bardziej zaznaczoną, włóknistą strefę pierścienia.

U niektórych gatunków trzon często tkwi podstawą jeszcze w kielichowato otwartej lub przylegającej pochwie, volva; czasami widać jednak tylko bulwiaste zgrubienie, z brzegiem odgiętym lub nie, albo z pasem brodawek, które są resztkami osłony całkowitej. Dokładne zwracanie uwagi na te właściwości budowy pomaga uniknąć zatruć muchomorami. Tylko badanie wszystkich poszczególnych cech przy oznaczaniu grzybów może ustrzec przed pomyłkami.

U szeregu grzybów właśnie w takiej osłonie tkwi całkowicie bardzo mocno ściśnięty owocnik. Gdy osłona pęka, wówczas w ciągu paru godzin wysuwa się grzyb, nie „rosnąc" we właściwym znaczeniu. On tylko rozpościera bardziej swój uprzednio ściśnięty owocnik. Sromotnik bezwstydny jest tego dobrym przykładem. Jeżeli „jajo" przeciąć wzdłuż, to przy dokładnej obserwacji rozpoznaje się wykształcony owocnik.

Biotop grzybów

Grzyby mikoryzowe żyją w symbiozie z pewnymi określonymi gatunkami roślin, przede wszystkim z roślinami drzewiastymi. W symbiozie obaj partnerzy czerpią korzyści ze współżycia; często nawet partnerzy są na siebie przymusowo skazani. Przeciwieństwem tego są słabiej lub silniej zaznaczone stosunki pasożytnictwa między pasożytem i ofiarą, które mogą prowadzić do śmierci osobnika porażonego.

Grzyby nie potrzebują światła w przeciwieństwie do roślin zawierających chlorofil. Gleba leśna zawiera dużo organicznych substancji pokarmowych i przeważnie dostatecznie dużo wilgoci, dzięki czemu stanowi doskonałe środowisko dla większości grzybów jadalnych.

Każdy typ lasu, również i ubogi w światło las szpilkowy ze swym kwaśnym podłożem, skąpym lub zupełnie pozbawionym roślin zielnych poszyciem, daje przytulisko grzybom.

Czyste drzewostany jodłowe, świerkowe, sosnowe, modrzewiowe, brzozowe, bukowe, dębowe czy topolowe tak samo jak i „zwyczajne" lasy mieszane mają swoistą florę grzybową. V\fepo-mniane gatunki drzew stanowią jedynie przykłady.

Również polany leśne i poręby, brzegi lasów, zadrzewienia śródpolne, żywopłoty, zarośla, taki, pastwiska, tereny przybrzeżne, żwirowiska i wysypiska, tereny wilgotne, torfowiskowe i bagienne, a także suche taki i wrzosowiska są miejscem bytowania grzybów. Nawet na wydmach i słonych piaskach nadmorskich można je znaleźć.

Z reguły zasiedlają te tereny zespoły grzybów naziemnych i podziemnych, mikoryzo-wych, saprofitycznych i pasożytniczych.

Czarcie kręgi

Tu i tam można natknąć się w lasach i na łąkach na gromady owocników rosnących w kręgach. Wyjaśnienie jest proste: grzybnia zazwyczaj rośnie regularnie we wszystkie strony. V\fewnątrz obwodu podłoże zostaje zużyte, grzybnia już nie znajduje tam pokarmu i zamiera. Pozostaje krąg grzybni, który przy dobrych warunkach środowiskowych wysuwa z gleby swe owoc-niki. W ten sposób powstaje często regularne koło, które ludowy zabobon łączy z czarownicami.

Podobne prace

Do góry