Ocena brak

BIBLIOTEKI

Autor /jotek Dodano /11.02.2012


BIBLIOTEKI, instytucje społ.-kult. o charaterze oświat, lub
nauk., gromadzące i zabezpieczające w celach arch. oraz
udostępniające dokumenty tekstowe (książki, czas., rkpsy,
druki ulotne) Oraz zapisy obrazu i dźwięku (ryciny, fotografie,
mapy, nuty, nagrania dźwiękowe i in.). Charakter i funkcje b.
zmieniały się w czasie, dziś obok wymienionych zadań podstawowych
b. prowadzą - zależnie od typu - działalność nauk.,
popularyzatorską, informacyjną, bibliogr., wydawn., reprograficzną
i in. Dla dziejów literatury i dla nauki o literaturze
rola b. jest szczególnie istotna, gromadzą one bowiem główny
zrąb lit. dorobku społeczeństw, utrwalanego do dziś niemal
wyłącznie środkami graficznymi, zwłaszcza drukiem.
Dzieje b. w Polsce rozpoczynają się w X w., wraz z pierwszy-
mi zespołami ksiąg liturgicznych i administracyjno-kościelnych,
z których z czasem wyrastają b. katedralne i kapitulne
(Gniezno, Płock, - XI w., Poznań, Kraków - XII w.) oraz
klasztorne (m. in. Tyniec, Lubiń Wielkopol., Łysa Góra -XI w.).
Od XIII w. powstawały b. świeckie (dworskie, prywatne pisarzy
i uczonych). W 1364, wraz z utworzeniem Akademii Krak.,
tworzą się zalążki jej księgozbioru - pierwszej polskiej b.
uniwersyteckiej (dzisiejsza Biblioteka Jagiellońska). Od
pocz. XVI w. nastąpił świetny rozwój b.: pojawiły się bogate
renesansowe księgozbiory świeckie (b. Zygmunta Augusta, b.
magnackie, szlach., mieszcz.), dysydenckich gmin wyznaniowych
(np. w Lewartowie, Pińczowie, Rakowie), gimn. (Toruń
1594), miejskie (Gdańsk 1596), uczelniane (Akad. Zamojskiej,
Collegium Maius Akad. Krak. - jedna z największych wówczas
w Europie). Wiele z nich miało charakter publiczny.
W XVII w. rozwinęły się b. kolegiów jezuickich (Wilno, Braniewo,
Poznań, Kraków, Bydgoszcz, Toruń) z cennymi zbiorami
filol., jednak wojny i klęski tego stulecia spowodowały
powszechny upadek b., trwający do poł. XVIII w. Ich odrodzenie
- a wraz z nim zaczątki nowoż. bibliotekarstwa pol. -
wyznaczają: otwarcie pierwszej polskiej b. narodowej, —»
Biblioteki Załuskich (1747), oraz pierwszy program państw,
polityki bibliot., stworzony przez KEN (1774 i nast.). Po upadku
państwa pol. kontynuowano, gł. w Księstwie Warsz. i Królestwie
Kongresowym (do 1831), próby scentralizowanej polityki
bibliot., m. in. modernizując niektóre większe b. dawne (BJ,
Bibl. Uniw. Wil.). W tym okresie pojawiły się nowe typy b.:
towarzystw nauk. (Bibl. Towarzystwa Przyjaciół Nauk
w Warszawie 1803) i tzw. fundacyjne, formowane z rodowych
b. magnackich udostępnionych publicznie (nie zawsze na
podstawie formalnego aktu fundacji), mające w intencjach
twórców służyć przechowaniu nar. tradycji kulturalnej. Niektóre
z nich powstały w XVIII w. i wcześniej, rozwinęły się
jednak dopiero w XIX w. Są to m. in. b.: .—» Ossolineum we
Lwowie, Raczyńskich w Poznaniu, Działyńskich w Korniku,
Czartoryskich w Puławach (później w Krakowie) - istniejące
do dziś, ponadto Baworowskich we Lwowie oraz Ordynacji
Zamoyskiej i Ordynacji Krasińskich - obie zniszczone w Warszawie
w czasie II wojny światowej. Cenne zbiory przechowały
i inne b. rodowe, rozbudowane gł. w XIX w., jak Branickich
w Suchej, Chreptowiczów w Szczorsach, Dzieduszyckich
w Poturzycy, Hutten-Czapskich w Krakowie, Lubomirskich
w Przeworsku, Pawlikowskich w Medyce, Potockich w Wilanowie,
Radziwiłłów w Nieświeżu, Tarnowskich w Dzikowie,
Wróblewskich w Wilnie i in. Po upadku powstania listopadowego
b. zaboru ros. podległy ostrym represjom, wiele księgozbiorów
zostało wywiezionych i rozproszonych. Wraz z przeniesieniem
gł. nurtu życia kult. na emigrację zaczęły powstawać
b. polskie poza krajem, mające pełnić zarówno funkcje książnic
nar., jak placówek nauk. i oświat. (—» Biblioteka Polska
w Paryżu, Bibl. Wersalska 1841, b. w Batignolles 1843 i b. —»
Muzeum Nar. Polskiego w Rapperswilu 1871). W Galicji
w dobie autonomicznej powstała Bibl. AU (1873), ponadto
została zreorganizowana i udostępniona (1876) w Krakowie
Bibl. Czartoryskich. Znacznie cięższe warunki działania miały
w tym czasie b. polskie w zaborach ros. i prus. - rozwijały się tu
gł. b. prywatne. Jednakże już w l. sześćdziesiątych powstały
w Warszawie pierwsze publiczne b. oświatowe, których rozwój
zaczyna się w k. XIX w. (zwł. po 1905). Organizowane były
we wszystkich zaborach, przede wszystkim jako b. wiejskie -
przez TCL (w Poznańskiem i na in. ziemiach zaboru prus.), TSL
(w zaborze austr.), Pol. Macierz Szkolną (na terenach zaboru
ros.). Po 1905, w warunkach swobodniejszego działania, powstały
na ziemiach Królestwa Pol. m. in.: —» Biblioteka Publiczna
m.st. Warszawy (1907) i Bibl. im. H. Łopacińskiego
w Lublinie (1907), później -Miejska Bibl. Publ. w Łodzi (1917).
Po odzyskaniu niepodległości mecenat nad b. objęło państwo.
W 1928 została otwarta —> Biblioteka Narodowa, centralna b.
państwowa. Rozpoczęły działalność nowe b. - uczelniane: m.
in. Bibl. KUL (1918), Bibl. Uniw. Pozn. (1919); liczne b. urzędów
(Sejmowa 1919, Sejmu Śląskiego - obecnie Bibl. Śląska -
1922), miejskie (np. Książnica Miejska im. Kopernika w Toruniu
1923), robotnicze. Od 1927 wchodzą w życie przepisy
o egzemplarzu obowiązkowym, dostarczanym przez drukarnie
wybranym b. W l. międzywojennych nastąpiły istotne zmiany
w pracy wewnętrznej b. (m. in. kodyfikacja zasad katalogowania).
W czasie wojny 1939-45 b. (zwł. warszawskie) poniosły
ogromne straty. Po wojnie nastąpił okres szybkiej odbudowy
i rozbudowy b., wzrost księgozbiorów, modernizacja budynków,
unifikacja metod pracy i w znacznych zakresach struktury
organizacyjnej. Rozwija się bibliotekarstwo powsz., specjalne,
nauk. (m. in. powstają nowe b. uniwersyteckie oraz sieć
b. PAN), bibliot. służba informacyjna.
Klasyfikacja b. współczesnych może być prowadzona wg
różnych kryteriów. Najistotniejsze podziały to: ze względu na
a) krąg czytelniczy i rodzaj świadczonych usług - b. naukowe,
fachowe, powsz. i szkolne; b) tematyczny zakres zbiorów - b.
uniwersalne, czyli ogólne (gromadzące piśmiennictwo z wielo
dziedzin), i specjalne (ograniczone do jednej dziedziny); c)
terytorialny zasięg działania - b. narodowe i regionalne; d)
status prawny - b. państwowe, samorządowe, społ. i prywatne.
W praktyce podziały te krzyżują się. Z punktu widzenia
społ. funkcji literatury oraz potrzeb nauki o literaturze istotną
rolę odgrywają tylko niektóre typy b. Funkcje arch., zapewniające
ochronę dorobku literatury ojczystej, pełni przede
wszystkim Bibl. Nar., a także niektóre większe b. (BJ, Bibl.
UW, dla regionów odpowiednie b. regionalne). Otrzymują one
tzw. egzmeplarz obowiązkowy, określony przepisami co do
ilości, typu publikacji oraz terenu, z którego pochodzi. Najpełniej
zaopatrywana jest w ten sposób Bibl. Narodowa. W zakresie
masowej popularyzacji literatury działa gł. sieć publicznych
(tzn. ogólnie dostępnych) b. powszechnych, zwanych też
oświat., zorganizowana w Polsce terytorialnie (b. wojewódzkie,
osiedlowe i miejskie, gminne, punkty bibliot., podporządkowane
sobie analogicznie do administracyjnego podziału
kraju). Ich księgozbiory obejmują gł. klasykę lit., dzieła literatury
współcz. (pol. i obcej), piśmiennictwo popularnonauk.
i ważniejsze czasopisma i służą przede wszystkim celom
oświatowym. Sieć ta obejmuje też wyodrębniane niekiedy b.
dziecięce i młodzieżowe. Równie istotną funkcję popularyzacyjną,
choć zmodyfikowaną odpowiednio do potrzeb młodego
czytelnika i programów nauczania, pełnią b. szkolne. Funkcja
ta obarcza też niektóre b. naukowe, zwł. duże b. uczelniane
o uniwersalnym profilu zbiorów.
Dla nauki o literaturze szczególne znaczenie mająb. naukowe:
a) o profilu uniwersalnym - Bibl. Nar.; b. uniwersyteckie,
zwł. najstarsze: BJ, Bibl. UW; największe publiczne b. powszechne
(decyzją władz zaliczone do nauk.): m.st. Warszawy, im.
H. Łopacińskiego w Lublinie, im. L. Waryńskiego w Łodzi, im.
E. Raczyńskiego w Poznaniu, im. S. Staszica w Szczecinie,
Wojew. Bibl. Publ. i Książnica Miejska im. Kopernika w Toruniu,
b. miejskie w Bydgoszczy i Krakowie; samodzielne b.
PAN: Ossolineum we Wrocławiu, Bibl. Kórnicka, Bibl. Gdańska,
Bibl. PAN w Krakowie (dawna Bibl. PAU); niektóre b.
towarzystw nauk., jak Bibl. TPN Pozn., czy Bibl. im. Zielińskiego
TN Płoc.; b) o profilu specjalnym: b. instytutów PAN, zwł.
warszawskie b. —> Instytutu Badań Lit. i IS; b. muzealne,
przede wszystkim b. Czartoryskich, stanowiąca wyodrębniony
zespół zabytkowy Muzeum Nar. w Krakowie. Cenne zbiory
(gł. w zakresie piśmiennictwa rewol. i lewicowego) ma Dział
Druków Centralnego Archiwum KC PZPR. Ze względu na
zasoby starych druków i dawnych rkpsów interesujące dla
badacza są b. kościelne i klasztorne (np. archidiecezjalna
w Gnieźnie, kapitulna we Wrocławiu, seminariów duchownych
w Pelpinie, Sandomierzu i Włocławku, jezuickie w Krakowie
i Warszawie, dominikańska w Krakowie, paulinów na
Jasnej Górze), Bogate zbiory z zakresu literatury pol. przechowywane
są również poza granicami kraju, w b. polskich (Bibl.
Polska w Paryżu, Bibl. Polska w Londynie, Bibl. Polska w Rzymie,
należąca do Stacji Nauk. PAN).i obcych (Bibl. Ukr. AN we
Lwowie, Bibl. Uniw. im. L Franki tamże, Bibl. uniw. w Uppsali
i inne).


EWoK; SLPO (Z. Goliński); E. CHWALEWIK Zbiory polskie, 1.1-2,
W. 1926-27; J. GRYCZ, A. GRYCZOWA Historia książki i b.
w zarysie, wyd. 4 W. 1972 (wyd. 1 1959); A. ŁUCZYŃSKA, H.
WIĄCEK Informator o b. w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, W.
1961; J. CZACHOWSKA, R. LOTH Przewodnik polonisty, Wr. 1974;
Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego (zbiór.), Wr.
1976; J. CZACHOWSKA, R. LOTH, Bibliografia i b. w pracy
polonisty, Wr. 1977. Roman Loth

Podobne prace

Do góry