Ocena brak

BIBLIJNA HERMENEUTYKA

Autor /Ruprecht Dodano /07.06.2012

(gr. hermeneuein tłumaczyć,
wyjaśnić, wyłożyć), Wiedza metodyczna, podająca zasady
rozpoznania prawdziwego, zamierzonego przez autora sensu
wypowiedzi bibl. ; jako jeden z działów -» biblistyki, określa zasady
wyjaśniania tekstów Pisma św. ; praktyczne stosowanie reguł
i zasad hermeneutycznych do tekstu bibl., czyli samą jego
interpretację, nazywa się -> egzegeza biblijną.

I. RYS HISTORYCZNY — Termin hermeneutyka w odniesieniu
do Pisma św. po raz pierwszy pojawił się w tytule książki teologa
protest. J.K. Dannhauera Hermenéutica sacra sive methodus
exponendarum Sacrarum Litterarum (1654), a dopiero później
w kat. introdukcji bibl. J.J. Monspergera Institutiones hermeneuticae
sacrae Veteris Testamenti (1776).

Rozróżnienie między
hermeneutyką świętą a świecką datuje się od XVIII w.
Pierwsze zasady h.b. przekazali tacy egzegeci, jak Orygenes
(De principiis 4,1-27; PG 11,341-402), Augustyn (De doctrina
Christiana 1-3; PL 34,15-90) i Hieronim (przede wszystkim Epist.
57 ad Pammachium; PL 22,568-579).

Naukę o sposobie interpretacji
Pisma św. rozbudowały -> aleksandryjska szkoła egzegetyczna
oraz antiocheńska szkoła egzegetyczna; one też w
zasadzie nadały hermeneutyce charakter osobnej dyscypliny
teologicznej. Eisagoge eis tas theias grafas (PG 98,1273-1312)
mnicha Hadriana (V w.), ostatniego przedstawiciela szkoły antioch.,
była pierwszym systematycznym podręcznikiem z zakresu
h.b.

Na Zachodzie za jego odpowiednik uchodzi I księga
De institutione divinarum litterarum Kasjodora (VI w.). Średniowiecze
nie dało z zakresu h.b. żadnych nowych opracowań.
Nowy etap rozwoju tej dyscypliny zaczyna się od powstania
protestantyzmu i od Soboru Trydenckiego.

Dokonując gruntownej
analizy tradycyjnych form wykładu tekstu bibl., zaczęto
najpierw w oparciu o postanowienia soborowe opracowywać
naukę o sensach Pisma św. i teologicznie pogłębiać racje lojalnego
stosunku egzegezy do wypowiedzi urzędu nauczycielskiego
Kościoła.

Następnie wypracowywano nowe zasady, wykorzystując
osiągnięcia i zdobycze nauk przyr., hist, i archeologicznych.
Decydujący wpływ na szybki rozwój pogłębionej h.b.
miały encykliki bibl.: -> Providentissimus Deus (18 XI 1893),
-> Spiritus Paraclitus (15 IX 1920) i Divino afflante Spiritu
(30 IX 1943).

Dokumenty te były nast. uzupełniane przez bezpośrednio
z h.b. związane wypowiedzi Pap. Komisji Bibl. (list
J.M. Vostégo, sekretarza Komisji, do kard. E.C. Suharda z 16
I 1948 w sprawie chronologii źródeł Pięcioksięgu i rodzaju lit.
pierwszych 11 rozdz. Rdz oraz Instrukcja tejże Komisji z 21 IV
1964 o hist, prawdzie Ewangelii).
W teologii protest, dzieje interpretacji Biblii potoczyły się innymi
torami.

Przyjęcie zasady, że źródłem objawienia Bożego
jest tylko Pismo św. (sola Scriptura) oraz uznanie jedynie sensu
wyrazowego w Biblii, a nadto opowiedzenie się za zasadą, iż
Biblia interpretuje samą siebie (per sese certissima facillima,
apertissima, sui ipsius interpres, omnium omnia probans, indicans
et illuminons), sprawiły, że reguły h.b. zaczęły się bardzo różnicować.

Położono wielki nacisk na znajomość języków bibl. oraz
rozumowych zasad wykładu Pisma Św., ale M. Luter i J. Kalwin
przywiązywali dużą wagę przede wszystkim do teol. rozumienia
całej Biblii. Toteż ortodoksyjny protestantyzm bardzo rozbudował naukę o werbałno-mechanicznym natchnieniu, pominął
zaś prawie zupełnie ludzki wkład autora natchnionego.

Spowodowało to reakcję ze strony -> deizmu i -» racjonalizmu;
m.in. J.S. Semler i J.G. Eichhorn stali się koryfeuszami kierunku,
który w wykładzie Biblii odrzucał wszystko, co przekraczało
granice poznania rozumu ludzkiego.

Stąd powstały różne systemy
hermeneutyczne, jak metoda akomodacji (Semler), wykład
moralno-symboliczny (I. Kant), tłumaczenie psychologiczno-
-pragmatyczne (H.E.G. Paulus), mitologiczne (D.F. Strauss),
hist.-kryt. -> tybindzkiej szkoły teol. (F.Ch. Baur). Rozkwit zaś
świeckiej krytyki lit. i odkrycia archeol. na Bliskim Wsch. dały
impuls do teorii szkoły J. Wellhausena. Nawrót do rei. interpretacji
Biblii spowodował F.E.D. Schleiermacher.

Nie uważał
on jednak Pisma św. za słowo Boże, lecz widział w nim wyraz
rei. poglądów tak poszczególnych autorów bibl., jak również
współcz. im środowiska. W jego przekonaniu h.b. miała ułatwić
poznanie owych idei rei. i wzbogacić w ten sposób uczucie rei.
(wiarę). Za Schleiermacherem (z pewnymi modyfikacjami jego
poglądów) opowiedzieli się m.in. F.H. Lücke i H.N. Clausen.

Postulat uwzględnienia w h.b. filologii oraz hist, kontekstu
Biblii wysuwa K.A.G. Keil, K.G. Bretschneider, a nast. szkoła
hist.-rel. H. Gunkela, natomiast tzw. kierunek religijno-pneumatyczny
(K.F. Stäudlin, H. Olshausen, F.H. Germar, J.T.
Beck, a zwł. J.C.K, von Hofmann), nie bez wpływu pietyzmu
i romantyzmu, zwrócił uwagę, że w h.b. dominować winna
zasada uznająca Biblię za dokument historii zbawienia.

We
współcz. hermeneutyce protest, ów pneumatyczny (teol., ponadhist.)
aspekt h.b. rozwinęli K. Girgensohn, E. Seeberg, a zwł.
K. Barth w teologii dialektycznej.

Nie przestała też istnieć, choć
mocno ją podważono, metoda hist.-krytyczna. R. Bultmann
w oparciu o filoz. przesłanki egzystencjalizmu M. Heideggera
zapoczątkował nowy kierunek interpretacji Biblii, tzw. -> demitologizację;
jego metoda wykładu NT nie jest jedynym współcz.
kierunkiem niekatolickiej h.b. (-* biblijne szkoły II).

Za twórców nowej hermeneutyki, uwzględniającej zdobycze
filozofii i językoznawstwa, uchodzą G. Ebeling i E. Fuchs;
akcentują oni konieczność rozwiązania problemu „zjawiska języka"
(Wortgeschehen, Sprachereignis) dla zrozumienia Biblii.
Słowo stanowi centrum Biblii ; jest ono jednak nie tylko faktem
dokonanym — słowem hist., lecz nieustannie domaga się odpowiedzi
człowieka (Wort — Antwort). Pełnego rozwiązania problemu
hermeneutycznego, zwł. w odniesieniu do NT, i znalezienia
prawdy można oczekiwać tylko dzięki łasce.

II. ZADANIA — Z nauki o -» natchnieniu Pisma św. wynika,
że jest ono dziełem Boga i człowieka, a zatem jako dzieło pisane
dla ludzi przez ludzi w konkretnych warunkach hist., społ.
i kulturowych, podlega tym samym zasadom interpretacji, co
każde inne dzieło ludzkie.

Celem h.b. jest podanie zasad takiego
wykładu Pisma Św., który uwzględniając ów Boży i ludzki
charakter Biblii, prowadziłby egzegetę do bezpośredniego kontaktu
z żywą myślą autora natchnionego przez wyrażone na
piśmie jego wypowiedzi. Należy więc, jak na to wskazuje enc.
Divino afflante Spiritu, stosować do Pisma św. następujące reguły
i zasady:

° ustalić tekst, aby mieć przynajmniej mor.
pewność, iż przekazany odpis słowa Bożego odpowiada temu,
który wyszedł bezpośrednio z rąk autora natchnionego (krytyka
tekstu);

° przeprowadzić badania języka, kompozycji, historii
formy i rodzaju lit. oraz przeanalizować treść w oparciu o kontekst
bliższy, dalszy i miejsca paralelné (krytyka lit.);

° na
podstawie samego dzieła oraz nauk pomocniczych (geografia,
historia i archeologia bibl.) starać się rozpoznać hist, i rei. tło
treści, poznać osobowość autora, jego środowisko społeczne,
kulturowe oraz okoliczności czasu i miejsca jego działalności lit.
(krytyka hist.).

Badania te, jakkolwiek trudne, zwł. gdy autor
jest mniej znany lub anonimowy ( -* anonimowość I), są niezbędne,
gdyż pozwalają się zorientować, jakim narzędziem posłużył
się Duch Święty, przekazując ludzkości zbawcze orędzie
(-» krytyka biblijna).

Nieomylną prawdą Bożą w Piśmie św. jest to, co autor natchniony
twierdzi, i to w takim sensie, w jakim zamierzał wyrazić
swe twierdzenia. Przedmiotem zatem właściwym h.b. jest
sens Pisma Św., czyli z wielu możliwych znaczeń to, które autor
natchniony w dobranym przez siebie wyrazie, zdaniu, perykopie
czy nawet całej księdze pod wpływem otrzymanego charyzmatu
zamierzał wyrazić i rzeczywiście wyraził.

Dlatego h.b. zajmuje
się najpierw teorią sensów (noematyka), a potem podaje
zasady szukania sensu (heurystyka) i rozpatruje różne formy
jego wykładu (proforystyka).

1. Noematyka (gr. noema myśl, rozum) — Owocem tajemniczej
współpracy autora natchnionego z Duchem Świętym jest
wyrażenie poznanej prawdy na piśmie, zwykle w dwojaki sposób:
za pośrednictwem pojęć, sądów albo przez opisy osób,
rzeczy lub wydarzeń. Pojęcia i sądy mają sens wyrazowy, osoby,
rzeczy lub wydarzenia, a nawet sformułowania prawne obok
sensu wyrazowego mogą mieć sens typiczny ( -» typologia biblijna).

Słowa hagiografa mają zawsze jeden sens wyrazowy, zw.
też hist., który jak w każdej mowie ludzkiej, może być właściwy
lub przenośny; słowa w sensie przenośnym mogą mieć charakter
synekdochy, metonimii lub metafory; opisy mogą przybrać
formę emfazy, hiperboli lub elipsy; perykopy zaś — paraboli,
przypowieści, alegorii, bajki, zagadki lub symbolu; sens
wyrazowy może być nadto jasny lub niejasny, pewny, wątpliwy,
prawdopodobny itd.

Do sensu wyrazowego należy również sens pełniejszy (sensus
plenior), wyrażający prawdę, którą odkrywamy w słowach
autora natchnionego po głębszej i szerszej analizie jego wypowiedzi
w kontekście późniejszych pism natchnionych, a niekiedy
Tradycji.

Różnica między sensem pełniejszym a wyrazowym
polega tylko na stopniu jasności, w jakim zamkniętą w słowach
treść zamierzali przedstawić Bóg i człowiek, tj. pisarz natchniony;
Bóg zamknął w słowach autora-człowieka prawdę pełniejszą
niż ta, którą widział sam autor natchniony.

Są w Piśmie św.
treści, które przekraczają zdolność poznania rozumu ludzkiego;
są także prawdy, które mają daleko szersze i głębsze znaczenie,
zwł. w perspektywie czasu, niż to, które wyrażają dosłownie
rozumiane przez autora natchnionego i ludzi jego czasu sformułowania.

Ową głębszą i pełniejszą prawdę można w niektórych
wypowiedziach autora natchnionego dostrzec w świetle innych,
późniejszych tekstów biblijnych. Pozwala na to szeroka
perspektywa, jaką daje organiczna jedność objawienia, czyli jedna
myśl Ducha Świętego, uwidoczniająca się na różnych etapach
zbawczej ekonomii Bożej. Sens pełniejszy pozwala lepiej i głębiej
zrozumieć posłannictwo zbawcze zawarte w słowach Pisma
Św., nie ma on jednak charakteru dowodowego przy dokumentacji
prawd dogmatycznych.

Przykład tego sensu dają liczne
proroctwa mesj., które po ich spełnieniu się w osobie Jezusa
Chrystusa, a także dzięki jego wyjaśnieniom i katechezie apost.,
w wielu szczegółach rozumiemy lepiej i głębiej niż autorzy natchnieni.
Podobnie w świetle NT głębiej i pełniej rozumiemy
wypowiedzi ksiąg dydaktycznych ST.

Do sensu wyrazowego zalicza się również sens wywnioskowany
(sensus conseąuens), wydobywany drogą rozumowania
(pierwsza przesłanka pochodzi ze słów Pisma Św., druga zaś jest
rozumowa); ów wniosek teol., tak bowiem można nazywać sens
wywnioskowany, niektórzy egzegeci niesłusznie utożsamiają
z sensem pełniejszym.

Przystosowanie słów Pisma św. ma miejsce wtedy, gdy dostrzega
się w nich inny przedmiot niż ten, który zamierzał
przedstawić autor natchniony; nie jest to ani sens wyrazowy,
ani bibl. i przy dowodzeniu prawd dogm. nie może być brany
w rachubę (por. akomodacja IV A 2).

Sens typiczny (duchowy, rzeczowy) występuje wówczas,
gdy osoba, rzecz lub wydarzenie opisane przez autora natchnionego
w ST, poza sensem wyrazowym oznacza prawdę wyższą,
ukrytą, znaną jedynie Bogu, którą on sam zamierzał wyrazić.

Osoby, rzeczy, wydarzenia, przepisy prawne mające sens typiczny
są figurami osób, rzeczy lub wydarzeń innej rzeczywistości
w ekonomii NT. Sens typiczny jest wyłącznie dziełem Ducha
Świętego, gdyż tylko Bóg jest w mocy tak ułożyć sprawy ludzkie i pokierować nimi, iż stają się one proroczym obrazem przyszłej
rzeczywistości lub figurą wyższej prawdy.

O sensie typicznym
danego tekstu Pisma św. można mówić, gdy spełnione są
3 warunki:

° osoba, rzecz lub wydarzenie są rzeczywistością
hist, lub przynajmniej lit., czyli muszą one istnieć i mieć swój
własny sens wyrazowy;

° istnieje podobieństwo między typem
(figurą) a antytypem (zapowiadaną rzeczywistością) pod pewnym,
niekoniecznie pod każdym, względem;

° osoba, rzecz,
przepis prawny lub wydarzenie mogą być figurą innej osoby,
rzeczy lub wydarzenia nowej rzeczywistości jedynie z woli Bożej.

Ten ostatni warunek sprawia, że sens typiczny można poznać
jedynie z objawienia Bożego, a więc z Tradycji, Pisma św. lub
z orzeczeń nieomylnego nauczycielskiego urzędu Kościoła.
Dzięki takiemu pochodzeniu sens typiczny ma moc dowodową
na równi z sensem wyrazowym, jakkolwiek w dokumentacji
o charakterze dogm. należy się nim posługiwać z wielką roztropnością i ostrożnością.

Są 3 rodzaje sensu typicznego: dogmatyczny,
niesłusznie zw. czasem alegor., którego przedmiotem
jest Chrystus lub Kościół, mor. albo tropologiczny, mający za
przedmiot obyczaje i pouczenia mor., oraz anagogiczny, którego
przedmiotem jest życie wieczne. Klasycznym przykładem
sensu wyrazowego oraz potrójnej formy sensu typicznego w Piśmie
św. jest wyraz Jerozolima.

W sensie wyrazowym oznacza
stolicę Judei, w sensie typicznym dogmatycznym Kościół NT,
w sensie typicznym moralnym duszę człowieka wierzącego,
w sensie zaś typicznym anagogicznym ojczyznę niebieską. Średniowiecze
ujęło naukę o sensach Pisma św. w następujący heksametr
Littera gesta docet, quid credas allegoria, moralis quid
agas, quo tetudas anagogia.

2. Heurystyka — jest nauką, która podaje zasady szukania
sensu Pisma Św.; tekst bibl. traktuje jako dzieło, którego
autorami są równocześnie Duch Święty i człowiek.

Uwzględniając
zatem wszystkie przyjmowane dotąd postulaty krytyki rozumowej,
podaje przede wszystkim zasady interpretacji autentycznej,
lub, jak mówią inni, katolickiej. Egzegeta jest więc zobowiązany
wyjaśniać sens tekstu Pisma św. w myśl postulatów
nieomylnego nauczycielskiego urzędu Kościoła, którego pieczy i interpretacji jest powierzony depozyt słowa Bożego; urząd ten
nie jest jednak ponad słowem Bożym, lecz jemu służy (KO 10).

Innym źródłem autentycznego wykładu sensu tekstu bibl. jest
jednomyślność (w sensie mor.) ojców Kościoła w jego interpretacji
co do wiary i obyczajów; ojcowie są bowiem świadkami
tradycji apost. i nauki Kościoła poapostolskiego. Trzecim czynnikiem
jest analogia wiary (por. Rz 12,6), czyli zgodność proponowanego
jakiegoś tekstu bibl. z doktryną Kościoła kat. (-»
analogia III B).

Do zasady tej egzegeta ucieka się wówczas,
gdy sens jakiegoś tekstu jest wątpliwy, a nie określa go ani nieomylny
urząd nauczycielski Kościoła, ani też na jego temat nie
ma jednomyślnej zgodności wykładu u ojców Kościoła. Kryterium
analogii wiary stosuje się zwykle w formie neg. — odrzuca
się takie znaczenie, które sprzeciwiałoby się nauce Kościoła.

Percepcja i akceptacja całości objawienia w myśli i życiu Kościoła
(sensus Ecclesiae) stanowią również neg. kryterium autentycznego
wykładu Biblii; w całym Ludzie Bożym działa bowiem
Duch Święty (-» kapłaństwo wspólne) i dlatego egzegeta w interpretowaniu
tekstu bibl. musi się liczyć z rozumieniem objawionej
prawdy przez -> Lud Boży.

3. Proforystyka — odkryty sens tekstu Pisma św. może
być podany w formie nauk. lub pastoralnej. Interpretacja nauk.
może być zasadnicza (główna): przekłady z tekstu oryginalnego,
komentarze i teologie bibl., oraz pochodna: parafraza (poszerzony
przez dopełnienie i wyjaśnienia przekład tekstu bibl.),
scholion (językowe lub rzeczowe wyjaśnienie trudniejszego tekstu),
katena (komentarz złożony z wypowiedzi ojców i staroż.
pisarzy Kościoła), glosa (krótka notatka wyjaśniająca niezrozumiałe
słowo Pisma Św., umieszczona zwykle na marginesie tekstu
lub między jego liniami) i postylla (notatka objaśniająca
o charakterze parenetycznym, umieszczona „po słowach" post
Ula [domyślne verba] na końcu perykopy, księgi lub całego
Pisma iw.). Interpretacja pastoralna służy bezpośrednio duchowej potrzebie wiernych. Do tej kategorii należy prywatne lub pubi,
czytanie Pisma św. i homilia (-» Biblia w duszpasterstwie III, V).

 

P. Cruveilhier, DBS III 1482-1324; Bultmann GuV (passim); J. Coppens,
Les harmonies des deux Testaments. Essai sur les divers sens des Ecritures et sur l'unité de la révélation. Tou 1949; J. Schiidenberger, Vom Geheimnis des Gotteswortes, Hei 1950; R.E. Brown, The Sensus Ptenlor of Sacred Scripture, Bal 1955 ; H. Höpfl, L. Leloh-, Introducilo generalis in Sacrom Scripturam, Na 19586 , 403-503; A. Bea, LThK II 435-439; G. Ebeling, RGG III 242-262; G.M. Perrella, Introduzione generale atta Sacra Bibbia, To 19582, 249-305; J. Barr, The Semantics of Biblical Language, Lo 1961 (Bibelexegese und moderne Semantik. Theologische und linguistische Methode in der Bibelwissenschaft, Mn 1963); K. Fror, Biblische Hermeneutik, Mn 1961,19673; E. Fuchs, Zum hermeneutlschen Problem in der Theologie. Gesammelte Aufsätze 1, Mn 1962.19652 ; R. Tomisier, Catholicisme V 670-673; R.E. Brown, The Sensus Plentor In the Last Ten Years, CBQ 25 (1963) 262-285; J. Drozd, Problem sensu pełniejszego w Piśmie iw., RTK 10 (1963) z. 2, 89-103; O. Kaiser, W.G. Kümmel, Einführung in die exegetischen Methoden, Mn 1963; R. Marie, Le problème théologique de i'herméneutique. Les grands axes de la recherche contemporaine, P 1963.19682 ; Probleme alttestamentiicher Hermeneutik, Mn 1960.19632 ; K. Koch, Was ist Formgeschichte? Neue Wege der Bibelexegese, Nk 1964; J. Ronde, Die redaktionsgeschichtliche Methode, B 1965, H 1966a ; J. Barr, Old and New in Interpretation. A Study of the Two Testaments, Lo 1966; J. Coppens, Problem znaczeń biblijnych. Cone 2-3 (1966-67) 664-673; R. Lapointe, Les trois dimensions de l'herméneutique, P 1967; A. Vogue, SM I 575-583; H. Zimmermann, Neutestamentliche Methodenlehre, L 1967, St 19682 ; Exégèse et théologie. Les saintes Ecritures et leur théologie, Ge 1968; E. Fuchs, Marburger Hermeneutik, T 1968; N. Henrichs, Bibliographie der Hermeneutik und ihrer Anwendungsberichte seit Schleiermacher, D 1968; J.W. Montgomery, L'herméneutique luthérienne et l'herméneutique d'aujourd'hui. Position luthérienne 16(1968) z. 2, 73-112; P.J. Achtmeier, An Introduction to New Hermeneutic, Ph 1969; H. Cazelles, La nouvelle herméneutique biblique. Bru 1969; E. Dinkier, Die ökumenische Bewegung und die Hermeneutik, ThLZ 94(1969) 481-490; P. Ricoeur, Le conflit des interprétations. Essais d'herméneutique, P 1969; W. Dommershausen, BL 212-215; E.W. Kohls, Einen Autor besser verstehen als er sich selbst verstanden hat. Zur Problematik der neueren Hermeneutik und Methodik am Beispiel von Wilhelm Dilthey, Adolf von Harnack und Ernst Troeltsch, ThZ 26 (1970) 321-337; Exégèse et herméneutique, P 1971 ; R. Hermann, Bibel und Hermeneutik, B 1971; W. Richter, Exegese als Literaturwissenschaft, Gö 1971; J. Tischner, Perspektywy hermeneutyki, Znak 23 (1971) 146-172; J. Chmiel, Problemy współczesnej h.b., RBL 25 (1972) 2-12; J. Ernst, Schriftauslegung, Pa 1972; E.W. Kohls, Kamt ein Autor besser verstanden werden als er sich selbst verstand? L. von Ranke. M. Claudius und J. von Eichendorff zur hermeneutlschen Frage, ThZ 28 (1972) 125-143; tenże, Grenzen und Problematik der neueren Hermeneutik, ThZ 29(1973) 20-39; WPS I 3-12,98-117,297-322; CM. Martini, P. Bonatti, // messaggio della salvezza. Introduzione generale, Tn 1973,226-278 ; H. Seebass, Biblische Hermeneutik, St 1974; J. Homerski, Współczesne kierunki biblijnej interpretacji a czytanie Pisma świętego, ZNKUL 18 (1975) z. 2,57-78.

Podobne prace

Do góry