Ocena brak

BIBLIA w LITERATURZE - W LITERATURZE POWSZECHNEJ

Autor /Ruprecht Dodano /07.06.2012

W pierwszych
wiekach chrześcijaństwa odwoływano się do B. jedynie w celach
egzeget. i homiletycznych. Dopiero od IV w. zaczął się
rozkwit liryki chrzęść, czerpiącej natchnienie z B. ; przykładem
może być twórczość pierwszych łac. poetów chrzęść: Juwenkusa
Evangeliorum libri IV, Prudencjusza Dittocheon (streszczenie
B.), Seduliusza Paschale carmen, w którym m.in. opiewa
cudy Chrystusa, Wiktora z Marsylii Alethia, na Wschodzie zaś
poezja Grzegorza z Nazjanzu i Efrema.

Przedstawiona przez
Augustyna (VII) w De cintate Dei synteza dziejów rodzaju
ludzkiego z punktu widzenia B. inspirowała z kolei poetów łac,
m.in. Wenantego Fortunata, bizant. hymnologa Romana Melodosa
czy Jerzego z Pizydii. W sposób najbardziej bezpośredni
nawiązywali do B. autorzy -> apokryfów.

1. Już we wczesnym średniowieczu powstały pierwsze
parafrazy bibl.; wśród nich przypisywane początkowo, na podstawie
świadectwa Bedy Czcigodnego, poecie ang. Cedmonowi
(VII w.) poetyckie wersje ksiąg Rdz, Wj i Dn, zaliczane obecnie
do tzw. szkoły Cedmona. Nie kwestionuje się natomiast jego
autorstwa Hymnu o stworzeniu świata (The Hymn of Creation).
Parafrazami bibl. są liczne ang. poematy o Chrystusie, jak np.
The Harrowing of Hell.

Niełatwo jest ustalić granice między
parafrazą a poematem rei., które początkowo różnią się jedynie
stopniem wierności wobec tekstu biblijnego. Do najwcześniejszych
zaliczyć wypada przypisywaną Cynewulfowi (VIII w.)
trylogię Christ. W piśmiennictwie narodów germ, szczególnym
zainteresowaniem cieszyły się wątki bibl. mówiące o bohaterskich
dziejach Żydów, zwł. Wj; Mojżesz przedstawiony był
w nich nawet jako waleczny wódz anglosaksoński.

Popularny
był ze względu na patriotyczną wymowę temat Judyty. Nawet
poematy poświęcone męce i śmierci Chrystusa utrzymane były
w konwencjach germ, eposu; przykładem może być utwór Heliana
(ok. 850), poetycki obraz życia Chrystusa, napisany w języku
starosaskim, a utrzymany w stylu starogerm. poezji bohaterskiej.

Podobnie w niem., ang. i franc, tłumaczeniach popularnego
-» apokryfu (II A 5) Ewangelii Nikodema Chrystus
przedstawiony był jako rycerz, który przyszedł na Ziemię, aby
wywalczyć ludziom wolność od grzechu i pokonać szatana.
Drzewo Krzyża św. symbolizowało niekiedy w tych przedstawieniach
rumaka, którego dosiadł Chrystus, aby stoczyć bój
o duszę człowieka.

Z czasem Chrystus wojownik przekształcał
się w dwornego rycerza, a dzieło zbawienia nie było już walką o wyzwolenie człowieka od grzechu, ale bojem o miłość, o osobisty
kontakt między Bogiem a człowiekiem.

Bardziej już w duchu
uniwersalizmu kat. powstały: ok. 870 Otfrida z Weissenburga
Liber Evangeliorum (harmonia Ewangelii), najstarsza mesjada, czy poetyckie opracowania B., z których najbardziej
znane są księgi Rdz (wiedeńska), Wj (XII w.), parafraza Pnp (ok.
1059-63) opata Willirama z Ebersbergu, a także opowieści ewangeliczne Avy, m.in. Das Leben Jesu. Z X w. pochodzi starofranc.
La passion (rps z Clermont), a począwszy od XII w. pojawiały
się we Francji parafrazy i poematy oparte na motywach
bibl., a także pierwsze przekł. Psalmów oraz ST i NT Hermana
z Valenciennes Le livre de la B.

Dojrzalsza artystycznie rei. literatura
wł. średniowiecza czerpała przede wszystkim z życia Chrystusa
(np. Meditationes vitae Christi Jana z Calvoli, XIV w.);
dla celów moralizatorskich posługiwała się także bibl. wizją
piekła i raju (np. św. Brendan, Tundal, Pozzo z San Patrizio
i in., do których nawiązał później Dante w Boskiej komedii).

Na Półwyspie Iberyjskim dopiero przełożenie B. na język hiszp.
z inspiracji króla -> Alfonsa X Mądrego (XIII w.) zapoczątkowało
jej wpływ na literaturę. W XIII w. B. przetłumaczona już
była na prawie wszystkie języki nar. Europy Zach. i stala się
źródłem artyst. inspiracji wielu pisarzy.
B. była także źródłem i natchnieniem zbiorów kazań, a kaznodziejów
nazywano „żywymi konkordancjami" (les concordances
vivantes).

W popularnym zbiorze kazań niem. Homiliaria
każde kazanie oparte bylo na wyjątku z Ewangelii. Potrzeba
ewangelizacji społeczeństwa decydowała o preferowaniu NT w
poezji i prozie. Nieco odmiennie wyglądała sytuacja w dramacie
oraz w różnych formach widowiskowych. Rozwinięty u schyłku
średniowiecza dramat tkwił w Piśmie św. i chętnie sięgał do
dramatycznej fabuły ST.

Przy końcu średniowiecza wykształciły się 2 rodzaje dramatów:
w Anglii miracle plays — oparte na wydarzeniach bibl., i mystery
plays — alegor. widowiska, w których występowały personifikacje
cnót i wad ludzkich; we Francji (a później w Polsce) natomiast
odwrotnie -> misteria oparte na Piśmie św. i mirakle
przedstawiające sceny z życia NMP i świętych.

Zarówno ang.
mirakle, jak franc, misteria, inspirowane były duchem liturgii;
powstawały cykle sztuk, które grano nieraz przez cały tydzień;
obejmowały one często całą historię ludzkości od stworzenia świata do śmierci Chrystusa na krzyżu.

Zależność od B. miraklów
czy misteriów jest bardzo różna; tematy brano wprost
z opowiadań bibl., o czym mówią tytuły Abraham, Izaak, Noe,
Boże Narodzenie itp. ; spośród wątków starotest. dużym powodzeniem
cieszyły się dzieje pierwszych rodziców; zachowała się
m.in. (w bibliotece w Tours) trylogia z XIII w. o grzechu pierworodnym
i zbrodni Kaina, w dialekcie normandzkim, pt. Jeu
d'Adam; oba tematy występowały najczęściej w misteriach średniow.
łącznie, początkowo anonimowo.

Jednym z najbardziej
utalentowanych franc, autorów monumentalnych widowisk opowiadających
o życiu i męce Chrystusa był A. Gréban (ok: 1450),
a do najbardziej znanych tego typu utworów franc, zalicza się
Pasję Michela (1486) i Pasję z Valenciennes (1547); popularna
ta forma została 1548 zakazana przez władze kościelne.

Rozwijały
się natomiast dalej inne formy dramaturgii rei., czerpiąc
obficie z wątków biblijnych. Ze względu na szczególny walor
dydaktyczny (ufność w mądrość i dobroć Bożą) wykorzystywano
w rei. formach scenicznych temat ofiary Izaaka (m.in. Feo
Belcariego Abramo e Isaaco, widowisko wystawione w kościele
S. Maria Maddalena in Castello we Florencji, 1449) i dziejów
Joba.

Popularne były także dramatyczne wątki biograf, z życia
Dawida, którego już w średniow. hymnie -> Dies irae przedstawiono
w roli proroka nurtu mesjanistycznego, podobnie jak
w wielu misteriach. Doskonały wyraz ideowy i artyst. uzyskała
bibl. inspiracja Boskiej komedii Dantego, zwł. kiedy w ostatniej
pieśni Czyśćca do głosu doszedł mistycyzm Apokalipsy św. Jarla.

B. była już w średniowieczu także parodiowana. Parodie wymierzone
były najczęściej przeciw obyczajowości duchowieństwa
świeckiego i zakonnego. Celom satyryczno-polemicznym służyła
zwł. topika apokalipt.; przykładem może być utwór satyryczny
powstały w kręgu Waltera Mapa (XII w.) pt. Apocalypsis Goliae
episcopi (-> Apokalipsa św. Jana III).

Nieodosobnione przykłady
parodiowania B. odnajdujemy w popularnych pieśniach waganckich
Carmina burana (spisane ok. 1225 w opactwie benedyktyńskim
w Beuron), np. Evangelium secundum marcas argenti
(Ewangelia opowiadana za pieniądze).

Cała prawie literatura tej epoki nasycona jest cytatami, aluzjami
i reminiscencjami tekstów Pisma św. Niemiecki poeta
Hugon z Trimbergu (ok. 1230-1313) cały swój poemat Der
Renner oparł na B., wypełnił go przykładami bibl., a bohaterom
nadał imiona biblijne.

2. W epoce o d r o d z e n i a o recepcji B. decydowały 2 czynniki;
zjednej strony human, zaufanie do rozumu ludzkiego powodowało
indywidualne, niejednokrotnie sprzeczne z autorytetem
objawienia, rozumienie B., z drugiej programowe oparcie
się na B. przez reformację inspirowało studia nad nią i wydało
mnóstwo przekładów zarówno protest., jak i kat., które z kolei
inspirowały twórczość literacką.

Początkowo pisarze human,
chętniej sięgali po wzory klasyczne; korzystając również z motywów
i reminiscencji bibl., posługiwali się nimi jednak raczej
w celach ornamentacyjnych lub dla wzbogacenia fikcji lit., nierzadko
w sposób parodystyczny.

Inaczej przedstawiała się sprawa
w dobie reformacji; liczne przekłady B. (-> Biblia VI) decydowały
w dużej mierze o kształtowaniu się lit. języków nar. ;
przykładem może być choćby B. Lutra, która przyczyniła się
do stworzenia niem. języka lit.;

takie znaczenie dla lit. prozy
duń. miał przekład NT z łac. tekstu kośc. dokonany przez
Christiana Pedersena (ur. ok. 1480), również tłumacza Psalmów;
podobnie B. kralická ukształtowała w dużej mierze lit. język
czeski itp. Protestanci, odwołując się programowo do wspólnoty
z B., dawali temu wyraz także w literaturze, i to zarówno
w pomysłach lit., jak i w stylu.

W dobie zaostrzających się konfliktów
religijnych tekstem bibl. posługiwali się zwalczający się
nawzajem polemiści, przy czym szczególnym powodzeniem cieszyła
się topika apokalipt.; nie pozbawiony akcentów polem,
był nawet dramat bibl., czego przykładem może być utwór
Abraham sacrifiant z 1550 T. ->-Bezy;

pod wpływem narastającego
fanatyzmu niejednokrotnie odwoływano się do gróźb
i proroctw B. ; Canti evangelici Lutra nie są tu odosobnionym
przykładem. B. inspirowała -> purytanizm ang. i szkocki, który najpełniejszy wyraz znalazł w Paradise Lost J. Miltona i rei.
alegorii The Pilgrim's Progress J. Bunyana, zawierającej liczne
cytaty, zwł. ze ST.

W ścisłej zależności od B. pozostawały utwory
franc, pisarzy hugenockich, w których zamknęli oni swe tragiczne
doświadczenia, np. Les tragiques (1613) A.T. d' -> Aubigne'a,
której część oparta jest na dziejach bibl., a zwł. La semaine
ou la création du monde (1578) G. Salluste du Bartasa,
dzieło oparte na bibl. temacie 7 dni stwarzania. Wojny
rei. skłaniały poetów do rozważań nad nicością życia ludzkiego
i nad śmiercią, co m.in. decydowało o powstawaniu utworów
będących mist, kontemplowaniem męki Pańskiej (J. de La Ceppède,
1550-1622).

Protestanci, propagując w swych nabożeństwach
posługiwanie się B., wydatnie przyczynili się do spopularyzowania
Psałterza, który ze względu na lit. wartość stawiał
tłumaczom wysokie wymagania; lit. przekłady Psalmów, zapoczątkowane
przez kalwińskiego poetę franc. C. Marota (ok.
1496-1544), podejmowali liczni poeci protest, i katoliccy.
Literatura wyrosła z ducha reformy katolickiej sięgała także
częściej do B., nie pomijając ST. Nowym zjawiskiem było np.
zainteresowanie ST w literaturze hiszp., co pozostawało w
związku z czołowym miejscem Hiszpanii w badaniach bibl.
w XVI w.

O ile w średniowieczu B. stanowiła tu jedynie podstawę
literatury gnomicznej i dydaktycznej, to obecnie poczęła
inspirować także twórczość poetycką. Już P. Guillén de Segovia
przełożył wierszem na język hiszp. 7 psalmów pokutnych,
które z kolei sparafrazował w elegiach łac. (1538) humanista
A. Gómez de Ciudad Real, także tłumacz Przysłów Salomona
(Proverbios de Salomon, 1536).

Z późniejszych psalmistów hiszp.
należy wymienić B.L. de Argensolę, J. de Valdivielsa, J. de Jáureguia
i in., a także F. Lope de Vegę, który w swoich Triunfos
divinos czerpał z B. obficie. B. inspirowała nie tylko duch.
kancony J. de Montemayora i F. de Herrery, Harfę Dawidową
(1545) Benita Vila oraz bibl. romance A. de Fuentesa (1550)
i L. de Sepúlvedy (1551), lecz dostarczała także tematów autorom  autos sacramentales, dramatów, eposów. Dla mistyków
hiszp. była B. źródłem zarówno natchnienia, jak i wzniosłych
obrazów oraz idei poetyckich.

Poważna część twórczości poetyckiej
L. de Leona OESA składa się z przekładów fragmentów
Ps, niektórych rozdziało w Jb, Pnp oraz Prz; w prozie jego
Exposición del libro de Job stanowi najgłębsze z dotychczasowych
rozważań nad niesprawiedliwością i cierpieniem, będącymi
udziałem człowieka.

Z B. czerpała natchnienie Teresa Wielka
w swoich Conceptos del amor de Dios, a Jan od Krzyża zawdzięczał
B. niemal całą swoją ideologię mistyczno-poetycką; zwł.
wpływ Pnp zaznaczył się wyraźnie w jego poezjach. Biblijna
inspiracja decydowała także o powstaniu wielu dzieł w XVI-
-wiecznej literaturze wł., zwł. w epice. Są to Montecreato T. Tassa
(wpływ B. widoczny jest także w Le Gerusalemme liberata)
oraz kat.-bibł. poematy łac. De partu Virginis (1526) J. Sannazaro,
Cristiada (1535) M.G. Vidy i in.

3. Barok — Począwszy od XVI w., wraz z ponownym rozwojem
dramaturgii eur. nastąpił także rozkwit dramatu bibl.;
autorów nadal fascynowały zwł. postacie ST, których dzieje
dostarczały w równym stopniu egzemplifikacji dla idei rei.,
jak i human, w zależności od postawy światopoglądowej autora
i przeznaczenia utworu.

Pojawiały się zatem postacie znane
z misteriów średniow. w dramatach B. Waldisa Der verlorene
Sohn (1527), S. Bircka Susanna (1532), M. Opitza Judith (1625),
P. Rebhuna Suzanne (1536), J. Rufa Spiel von Joseph den frommen
Jüngling (1540), T. Naogeorga Judas Iscariotes (1552) i in.

Ze względu na możliwość różnorodnej interpretacji psychologicznych
motywów postępowania bohaterów pisarze baroku
(V) nie rezygnowali z erotycznych momentów wątków bibl. ;

stąd duże zainteresowanie postacią Estery, której temat podjęli
pisarze tej rangi, co A. de Montchrestien (Aman 1601), Lope de
Vega (La hermosa Ester 1611), F. della Valle (Ester 1627);
z tych samych powodów często eksploatowano w dramacie
temat króla Dawida, który podejmowali G. Peele (The Love of
King David and Fair Bethsabe 1599), J. van den Vondel (König
David 1660) i in.

Nie słabnącym zainteresowaniem cieszył się temat Joba, pozwalający uzasadnić i określić postawę człowieka
wobec nieszczęść, których nie oszczędzał mu omawiany
okres hist.; podjął go J. Ruf (Die Beschreibung Jobs des frommes
gottesfürchtigen und gedultigen Mannes Gottes 1535). H.
Sachs (Hiob 1547), J. Lorichius (Jobus patientiae spectaculum
1543), J. Narhamer (Historia Jobs auffs kürzt Spiels weise in
Reim \erfesset 1546).

Podobnie ujmowano, najczęściej w kontekście
lit. wizji stworzenia świata i losu człowieka, poza tym
tak samo jak w średniow. misteriach, łącznie z historią Kaina
i Abla, wątek Adama i Ewy.

Tak potraktował go już H. Sachs
(Die ungleichen Kinder Eva 1553), podobnie Lope de Vega w La
creación del mondo y primera culpa del hombre nawiązując nawet
w zakresie stylu do misteriów średniow., G.B. Andreini w alegor.
dramacie Adamo (1613), Vondel w dramatach Lucifer (1654)
i Adam in Balllgchap (1665); wizje te znalazły najwyższy wyraz
poetycki nie w dramacie, ale w poemacie Paradise Lost J. Miltona.

Do tematyki bibl. sięgnął w swych autos sacramentales
J. Calderón de la Barca; jego La cena de Baltasar (1634), najwybitniejsze
z nich ilustruje np. podstawową tezę barokowej
eschatologii — znikomość ziemskich wartości. Biblijne wątki
popularyzował również dramat jez. (teatr szkolny).

Barok był również okresem szczególnego zainteresowania
Psalmami, których przekł. noszą wszelkie znamiona stylu epoki ;
przykładów tego dostarcza twórczość P. Fleminga (Zehn
Busspsalmen 1631), M. Opitza (Psalmen 1637), A.H. Buchholza
(Psalmen 1640), C.Ch. Wedekinda (Davidische Herzenslust 1669),
W.H. Hohberga (Lust und Artzneygarten des Propheten Davids
1675), J. d'Albreta (Psaumes de David viralz en rythme gascon
1565), J.A. Baïfa (Psautier 1578), Ph. Desportes'a (Psaumes
1591), J. Bertauta, F. de Malherbe'a i in. Nowym zjawiskiem
był natomiast poemat epicki dużych rozmiarów;

spośród wielu
epopei ukazujących życie i mękę Chrystusa, opartych na przekazach
bibl., w które obfitowała już literatura hiszp. XVI w.,
wyróżniały się Cristopatia (1552) J. de Quirósa, Pasión de Cristo
(1576) J. Colomy, a przede wszystkim La Cristiada (1611)
Diega de Hojedy OP;

z późniejszych, charakterystycznych dla
hiszp. baroku, wymienić należy choćby Gaspara de los Reyes
Redención y pasión de Cristu (1613), F. Durána Vivasy Grandezas
divinas (wyd. 1643), J.B. Dávili Pasión del Hombre-Dios
(1661), J.F. de Encisa y Monzóna „drugą" La Cristiada (1694);
koncepty styczna parafraza ostatnich słów Chrystusa na krzyżu
i sielankowy epos Lope de Vegi Los pastores de Belén (1612), w
którym pasterze opowiadają o narodzeniu Chrystusa i ucieczce do
Egiptu, są przykładem na ściśle lit. wykorzystanie bibl. wątków.

4. W okresie oświecenia reguły klasycyzmu oparte na intelektualistycznej
kartezjańskiej metodzie poznania, preferując
zasady „jasnych i wyraźnych idei", programowo odrzucały
tematykę rei.; do wyjątkowych zjawisk należały zatem późne
tragedie J. Racine'a Esther (1688-89) oraz Athalie (1690).

Wczesne oświecenie, ze swym racjonalizmem, krytycyzmem
i agnostycyzmem, nie mogło wykazać się większym zainteresowaniem
tematyką rei., nie licząc szyderstwa Voltaire'a (Saul 1763).

Dopiero w II fazie oświecenia wraz z reakcją przeciw racjonalizmowi
powróciła, zwł. w literaturze niem., tematyka rei.,
a z nią biblijna. Stało się to m.in. za sprawą J.J. Bodmera, szwajc.
teoretyka literatury, prekursora sentymentalizmu, autora licznych
patriarchad (Noah 1750-52; Jakob und Joseph 1751;
Sündflut 1753; Joseph und Zulika 1753 i in)., które pobudziły
Ch.M.

Wielanda do napisania eposu bibl. Der geprüfte Abraham
(1753); sielankopisarz szwajc. S. Gessner (1730-91) wydał
romans prozą Abels Tod (1758), w którym, zgodnie zresztą z duchem
filozofii J.J. Rousseaua, głosił pochwałę idyllicznej społeczności
wiejskiej. Znamienne, że odnowę literatury niem. rozpoczęło
m.in. dzieło F.G. Klopstocka Messiade (1773), które
zadecydowało o powstaniu dalszych eposów biblijnych.

B. i Boska komedia inspirowały Visioni (1749-66) A. Varana;
w 12 hymnach ustosunkował się on do współcz. mu problemów
teol. i filoz., sławiąc wielkość tajemnicy chrześcijaństwa; polemizował
także z Voltaire'em, który negował możliwość istnienia
poezji rei. w chrześcijaństwie.

Wątki bibl. powracały także w późnym XVIII-wiecznym dramacie klasycznym, gdzie zgodnie
z duchem czasu traktowane były podobnie jak wątki mitologiczne.
W konwencji klasycznej utrzymany jest np. dramat
J.C. Lavatera (1741-1801) Abraham und Isaak (1776); na scenę
powracały dobrze znane z wcześniejszych dramatów postacie
bibl. ;

łączone zwykle motywy Adama i Ewy oraz Kaina i Abla
znalazły nową interpretację tragedii prozą Der Tod Adams
(1757) Klopstocka, o zdecydowanie optymistycznym wydźwięku,
zawartym w scenie pojednania umierającego Adama z Kainem;
idylliczny aspekt postaci młodego Dawida wydobył Klopstock
w dramacie David (1767); V. Alfieri (1748-1803) natomiast
starał się go skontrastować z postacią tytułową swego dramatu
Saul (1783).

Na zasadzie kontrastu ukazany został także w dramacie
Alfieriego Abel (1790) tragizm Kaina, budzącego współczucie
przez przeciwstawienie jego losu sielskiemu życiu Adama
i Ewy oraz Abla.

Nastąpiła jednocześnie znamienna ewolucja
w traktowaniu wątków bibl.; były one teraz nie tylko wykładnią
myśli rel.-mor., ale stanowiły okazję do psychol. analiz.
Reguły klasycyzmu zaważyły także na lit. tłumaczeniach
i parafrazach Psalmów, które często otrzymywały kształt ody;
taką formę dał im w swoich tłumaczeniach S.G. Lange (Oden
Davids 1746), J.A. Schlegel, Lavater, J.A. Cramer i in.

5. Niewyczerpanym źródłem różnorodnej inspiracji stała się
B. w romantyzmie. Na B. jako źródło lit. wskazywał już
wcześniej E. Swedenborg, którego De cultu et amore Dei (1745)
oraz De amore coniugali (1768) stanowiły wykładnię głębszego,
wewn. sensu B. ; na zasadnicze znaczenie B. dla chrzęść, piśmiennictwa
wskazywał F.R. Chateaubriand w Des beautés poétiques
et morales de la religion chrétienne (1799), a nast. w poetyckiej
apologii chrześcijaństwa Génie du christianisme (P 1802).

Z innych
pozycji ideowych i estetycznych wskazywał na B. tłumacz
Psalmów (Hohenlied) J.G. Herder, który widział w niej zarówno
źródło wiary, jak i „poezję naturalną", ukazującą prawdziwy
charakter kultury hebr. (Älteste Urkunde des Menschengeschlechts
1774-76; Vom Geist der hebräischen Poesie 1782-83); on
też w dużej mierze inspirował zainteresowanie B. zarówno w nurcie
sentymentalizmu, jak i w okresie Sturm und Drang, a nast.
w niem. romantyzmie.

Do B. sięgali pierwsi ang. romantycy,
zwł. w swej twórczości mist. ; do przedstawień bibl. odwoływał
się W. Blake w Prophetical Books (1789-94) i W. Wordsworth
w Ecclesiastical Sketches (1822).

Dla niem. romantyków była B. przede wszystkim źródłem
przeżycia mist., a jej trawestacje lit. zachowują walor słowa Bożego;
przykładów tego dostarcza twórczość poetycka Novalisa
Hymnen an die Nacht (1797), Geistliche Lieder (1799); C. Brentano
Der Traum der Wüste, An den Engel in der Wüste, a przede
wszystkim Romanzen vom Rosenkranz (1803-11). Estetyka romantyzmu,
dopuszczając dużą swobodę w interpretowaniu
wątków bibl., powodowała, że romantycy nie poprzestawali na
przedstawieniach dosłownych. Sięgając do B., „odkrywali"
ją na nowo zarówno w zakresie prawd „historycznych", mist,
jak i tych aktualnie „odkrywanych" w wewn. przeżyciu tajemnicy
bibl. wydarzeń.

Przedstawienia wątków bibl. stanowiły
zatem ilustrację do indywidualnych poglądów autorów lub
współczesnych im postaw światopoglądowych. Dla poetów romantycznych
przedstawienia i wydarzenia bibl. były o tyle
interesujące, o ile stanowiły archetypy powtarzające się w historii
ludzkości, co prowadziło do ich symbolicznego traktowania,
właściwego zwł. dla franc, romantycznej poezji biblijnej.

Inicjatorem
jej był A. de Vigny, zafascynowany egzotyką świata
bibl., czemu dał wyraz w II cz. Poèmes antiques et modernes;
do wątków bibl. powraca on w La filie de Jephte (1822), Suzanne
(fragment 1822-24), Le deluge (1826), Moïse (1826) i La colère
de Samson (1839). V. Hugo interesuje się B., gdyż ułatwia mu
ona rozumienie współczesności; w tym aspekcie wykorzystuje
jej wątki w Moïse sur le Nil (1820), Le feu du ciel (1829), Le
sacré de la femme (1859). A. de Lamartine'owi B. dostarcza argumentów
dia jego rozważań historiozoficznych.

O wyborze bohaterów
i interpretacji wątków bibl. decydowały w dużej mierze
podstawowe dominanty ideowo-estetyczne romantyzmu, jak np. kult wybitnej indywidualności, skłóconej z otoczeniem,
buntującej się przeciw konwencjom mor.-społ., ograniczającym
wolność człowieka, niekiedy przeciw siłom przyrody i Bogu;

dlatego Kain w dramacie G. Byrona (Cain a Mystery 1821) był
symbolem tragicznego buntownika przeciw przemocy losu i kierującym
nim siłom, zbliżonym do -> Prometeusza w jego romantycznej
koncepcji; niekiedy był patronem „rasy Kaina",
wszystkich wydziedziczonych przez los, jak to miało miejsce
w pesymistycznych wizjach świata Leconte de Lisle'a (Cain
1845) i Ch. Baudelaire'a w wierszu Abel et Cain (w zbiorze
Fleurs du mal 1857), poetów, zaliczanych już do parnasistów.

Tendencje wolnościowe XIX w. podsuwały zaangażowanej
literaturze romantyzmu propozycje lit. wykorzystania wątków
bibl. dla kształtowania postaw patriotycznych, co znalazło
wyraz m.in. w dramatach K. Gutzkowa (König Saul 1839),
F. Hebbla (Judith 1840), O. Ludwiga (Die Makkabäer 1854),
F. Grillparzera (Esther 1863). Szczególne miejsce w tym nurcie
zajmuje pol. mesjanizm, z paralelným traktowaniem losów
Polski i dziejów narodu żyd. ( -»> Biblia w literaturze II C).
Z kolei mistycyzm romantyczny w wizjach przyszłych losów
ludzkości czerpał natchnienie z Apokalipsy św. Jana (III).

6. Pozytywizm zadecydował o zmniejszeniu się inspiracji
bibl. w literaturze, w sposób jednak mało zauważalny ze względu
na wysoką lit. rangę i obecność romantyzmu w świadomości
społecznej.

7. Modernizm cechował natomiast zasadniczo odmienny
stosunek do problematyki rei., a tym samym bibl. ; np. zainteresowanie
średniow. misteriami, zwł. w modernizmie austr. (->
Austria IV), pociągnęło za sobą nie tylko wykorzystanie właściwych
im tematycznych wątków bibl., ale także próbę wskrzeszenia
tych form widowiskowych; realizowali je m.in.: R.
Kralik oraz J.A. Lux; do misteriów nawiązywał też H. von
Hofmannstahl (Jedermann 1911), później M. Meli (Apostelspiel
1923; Der Nachfolge-Christ-Spiel 1927). Zainteresowania te nie
zawsze miały charakter konfesyjny, częściej wiązały się z estetyką
symbolizmu i rozwijającego się psychologizmu.

W kontekście
prób rozstrzygania o tajemnicy zła powracać zaczęły do literatury
postacie Kaina i Judasza oraz postać szatana; bohaterowie
B. uzyskiwali nową interpretację, pozostającą w relacji do
egzystencjalnej teorii o samotności człowieka w świecie, np.
Dawid w dramatach A. Gide'a Bethsabe (1903) oraz Saul (1903),
E. Hardta König Salomo (1915), R.J. Sorge'a König David
(1916); Ch. Péguy natomiast w poemacie Eve (1913) przedstawił
Ewę jako symboliczną patronkę nieszczęśliwej, ale pragnącej
dobra, ludzkości.

W XX w. pojawiły się popularne opracowania życia Jezusa —
G. Papiniego (La storia di Cristo 1921), F. Mauriaca (La vie
de Jesus 1936), Daniel-Ropsa (Jésus en son temps 1948), w których
oprócz przekazów bibl. doszły do głosu niektóre wątki
apokryficzne. Bliskie temu rodzajowi lit. są utwory D.S. Mierieżkowskiego
(Usus nieizwiestnyj 1932) czy Sz. Asza (Der Man
von Notseres 1939; Mary 1949). Szczególny przykład obecności
frazeologii i tematyki bibl. stanowią murzyńskie pieśni rei.
o charakterze ballad lud. ( -> negro spirituals).

Pesymistyczny obraz egzystencji ludzkiej, obciążonej konsekwencjami
grzechu, budzi bibl. reminiscencje w powieściopisarstwie
E. Baumanna (Job le prédestiné 1922; Abel et Caín
1930); J. Giraudoux w dramatach Judith (1931), a zwł. Sodome
et Gomorrhe (1943; Sodoma i Gomora, Dialog 10(1965) z. 3,
57-88), ukazując obraz skomplikowanego i trudnego świata,
wyraził przede wszystkim niepokój swoich czasów.

Pesymizm
epoki, popularność teorii katastroficznych kierowały myśl
pisarzy ku Apokalipsie św. Jana, która na nowo zaczęła inspirować
ich wyobraźnię i kształtować wizję przyszłych losów ludzkości,
zwł. w związku z narastającymi konfliktami społ., a nast.
obu wojnami świat.; nie jest przypadkiem, że wobec groźby
wojny O.V.

Miłosz porzucił poezję dla napisania komentarza
do Apokalipsy, tworząc dzieło z pogranicza egzegezy i poezji
(La clef de l'Apocalypse 1938; L'Apocalypse de saint Jean
déchiffrée 1938), grupa zaś ang. poetów pokolenia wojennego rozpoczęła 1941 wydawanie antologii — The New Apocalypse
oraz The White Horseman, do których komentarzem był autobiogr.
esej przywódcy tej grupy H. Treece'a Hows See Apocalypse
(Lo 1946).

P. Claudel, który w ostatnim okresie życia poświęcił się głównie
poetyckiej egzegezie B. (Pnp, Job, Rt), sięgnął także do Apokalipsy
św. Jana, która była dla niego źródłem głębokich refleksji
(np. Paul Claudel interroge l'Apocalypse, P 1952). Metaforyka
apokalipt. podsuwała wreszcie pisarzom tytuły utworów
powstałych z doświadczeń wojennych, np. Los cuatro jinetes
del Apocalipsis (1916) V. Blasco Ibáñeza, czy Les compagnons
de l'Apocalypse (1956) G. Duhamela.

Mistycznym poszukiwaniom sensu życia i rozważaniom tajemnicy
istnienia, uwarunkowanym doświadczeniami wojennymi,
poświęcił Ch. Fry tragedię The Firstborn (1946); bohaterem
utworu jest Mojżesz, który w walce o wyzwolenie Izraela traci
umiłowanego siostrzeńca; idea utworu sprowadza się natomiast
do uznania sensu ofiar, nieuniknionych w walce o słuszną sprawę.

Cierpienia i zagładę Żydów wyraziła w liryce inspirowanej
przez poezję biblijną poetka niemiecka pochodzenia żyd.
N. Sachs (zbiorki In den Wohnungen des Todes, B 1947; Sternverdunkelung,
A 1949; Und niemand weiss weiter, Mn 1957
i Das Leiden Israels, F 1964).

Główny motyw ideowy powieści
H. Bolla Billard halbzehn (Kö 1953), będącej obrachunkiem pisarza
z niem. faszyzmem, wyznaczają powtarzające się w tekście
słowa „Paś baranki moje" (J 21,15-19) oraz symbolika komunii
baranka, zaczerpnięta z Apokalipsy św. Jana („Błogosławieni,
którzy są wezwani na ucztę Godów Baranka", Ap 19,9).

Tragizm
konfliktów społ.-mor. ery atomowej podsunął z kolei F.
Dürrenmattowi bibl. wątek dramatyczny w Ein Engel kommt
nach Babylon (Z 1953; Anioł zstąpił do Babilonu, Dialog 6 (1961)
z. 1, 36-77).

We współcz. literaturze świat, niejednokrotnie w łatwej do
odczytania alegorii odnajdujemy wieczny sens B. Abraham,
przeżywający dramat wiary i ufności, posłuszeństwa i wyrzeczenia,
będzie zawsze bliski osamotnionemu chrześcijaninowi.

Podobnie postać Kaina, który jest faktycznym bohaterem nasyconej
aluzjami do sytuacji bibl. i egzegeza Pisma św. powieści
J. Steinbecka East of Eden (NY 1952; Na Wschód od Edenu,
Wwa 1958, 19632), będącej niejako komentarzem do słów Rdz
(„ty nad grzechem panować będziesz"), posłużył pisarzowi do
rozważań nad możliwością przezwyciężenia determinizmu
Kainowego piętna, a tym samym pozwolił przeciwstawiać się
rozumieniu wolności przez relatywny, ateistyczny egzystencjalizm.

Job jest nadal postacią, przez którą pisarze wyrażali ból
świata, zwł. po przeżyciach wojennych (P. Claudel, Le livre
de Job, P 1946; H. Ehrenberg, Hiob, der Existentialist, Hei
1952; A. Macleish, Spiel um Job, B 1958); Piłat, noszący cechy
współcz. sceptyka, będzie tym, który przez umycie rąk i zrzucenie
z siebie odpowiedzialności staje się współwinny zbrodniom
(M.A. Bułhakow, Mastier i Margarita, Tallin 1967; Mistrz
i Małgorzata, Wwa 1969), a Barabasz uosabia człowieka głuchego
na wezwanie z góry, który odrzuciwszy wielką szansę,
przeżywa tragedię wiecznej wątpliwości (P. Lagerkvista Barabbas,
Sto 1950; Barabasz, Wwa 1953,1975*).

 

H. Beneckc, Der biblische Stoff und das Drama, Deutsches Museum (1857); A. Wünsche, Das biblisches Epos in der neuen deutschen Literatur, D 1880; G. Masson. De l'influence de la B. sur la littérature, Echo de la littérature et des arts (1883); R. Froning, Das Drama des Mittelalters, St 1894; E.König, Die Poesis des AT,L 1907; S. Colombo, Poeti cristiani latini del secolo lll-lV, Tn 1913; F. Zorell, Einführung in die Metrik und Kunstformen der hebräischen Psalmendichtung, Mr 1914; G.N. Shuster, The Catholic Spirit in Modern English Literature, NY 1922; E. Dhorme, La poesie biblique, P 1931; K. Young, The Drama of the Medieval Church, Ox 1933; H. Borchcherdt, Das europäische Theater im Mittelalter und in der Renaissance, L 1935; E. Hartl, Das Drama des Mittelalters MI, L 1937-42, IV Hl 1952; J. Metzger, Das katholische Schrifttum im heutigen England, Mn 1937; W.R. Locke, Novels on the Life of Jesus, JBR 18(1950) 226-229; S. Mowinckel, Religion und Kultus, Gö 1953; R.M. Sayce, The French Biblical Epic in the Seventeenth Century, Ox 1955; L. Schmidt, Das deutsche Volksschauspiel, B 1962; A.A. Avni, The Bible in German and French Romantic Poetry, Hg 1963; W.Z. Hirst, Old Testament Influences on the Romantic Hero Figure in England, France and Germany, Wwa 1965; J. Fijas, B. w literaturze średniowiecznej. Znak 18 (1967) 267-275; R. Gerling, Die Umsetzung biblischer Texte in der Lyrik des 17. Jahrhundert s, Meisenheim am Glan 1967; W.R. Mueller, God's Fools. Biblical and Modern, TTo 23 (1967) 538-550; R. Gerling, Schriftwort und lyrisches Wort, Meisenheim am Glan 1969; W. von Meyer, Die Gestaltung alttestamentlicher Erzählstoffe in der Poesie der Romantik und Spätromantik in Frankreich, Mn 1972; B. Murdoch, The Fall of Man in the Early Middle High German Biblical Epic. The Wiener Genesis, the Vorauer Genesis and the Anegenge, Göppingen 1972.

Podobne prace

Do góry